§§ 29–30. Савроматтар мен массагеттер

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). II тарау: Ерте Темір дәуірі. Сақтар. 77–81-беттер.

Нені үйренесің

• Савроматтардың (Қазақстанның батысы) және массагеттердің (Арал бойы, Сырдарияның төменгі ағысы) қай жерде өмір сүргенін көрсетуді.
• Геродот, Диодор және Страбон олар туралы не жазғанын айтуды.
• Савромат обаларын сипаттап, қабірге неге қару мен ат әбзелін салғанын түсіндіруді.
• Массагеттердің басты ескерткіштерін атауды: Үйғарақ, Түгіскен, Шірік-Рабат.
• Екі халықты салыстыруды: нелері ортақ, нелері бөлек.

Ой қозғау

• Геродот кім? Б.з.б. V ғасырдағы ежелгі грек тарихшысы. Оны «тарихтың атасы» дейді, ол скифтер мен сақтар туралы көп жазған.
• Оба дегеніміз не? Ежелгі қабірдің үстіне үйілген топырақ төбе.
• Парсылар мен гректер сақтарды қалай атаған? Парсылар — сақтар, гректер — скифтер деп атаған.
• «Б.з.б.» дегеніміз не? Біздің заманымызға дейінгі жылдар. Санақ кері жүреді: б.з.б. 512 жыл б.з.б. 400 жылдан бұрын болған.

Тақырыпты талдаймыз

Даланың екі көршісі

Ерте темір дәуірінде Қазақстан даласын әртүрлі тайпалар мекендеген. Оңтүстік, шығыс және орталық сақтарын сен білесің. Ал батыста және Арал бойында тағы екі халық өмір сүрген.

• Савроматтар б.з.б. VII–IV ғасырларда Дон өзені мен Азов теңізінен Жем өзеніне дейінгі аралықты мекен еткен. Бұл — Каспий маңының солтүстік-батысы мен Батыс Қазақстан. Олар негізінен мал өсірген, ішінара егіншілікпен де айналысқан.
• Массагеттер б.з.б. VIII–IV ғасырларда солтүстік Арал бойында, Сырдарияның төменгі ағысында тұрған. Оларды да мал мен балық асыраған.

💡 Картаны көз алдыңа келтір: Ақтөбеден батысқа, Орал мен Еділге қарай жүрсең, савроматтарға жетесің. Ал Қызылордадан Сырдария бойымен Аралға қарай түссең — массагеттерге жетесің.

Грек жазбаларындағы савроматтар

Савроматтар туралы жазба деректер аз. Олар туралы алғаш рет Геродот айтады: ол І Дарийдің скифтерге жорығын баяндағанда еске алады. Парсылар мен скифтердің арасындағы шайқаста савроматтар өздеріне туыстас скифтерге ең сенімді одақтас болған.

Грек тарихшысы Геродот савроматтарды «ержүрек» және «мал соңынан шүйгін жайылым мен су іздеп көшіп жүретіндер» деп сипаттайды. Ол савроматтар иелігінің шегарасын дәл анықтап, олардың амазонкалардың құпия тайпасынан тарайтыны туралы аңызды да баяндайды.

💡 Геродот неге оларды «ержүрек» деген? Өйткені савроматтар скифтермен бірге соғысқан, ал көшпелі өмір бала кезден жауынгер болуға үйреткен. «Шүйгін жайылым мен су іздеп» көшу — мал өсірушілердің өмірін дәл бейнелейді: мал жайылым мен суға тәуелді.

Тағы бір автор — Диодор — былай деп жазған: «Мидиядан шығып, Танаис (Дон) өзенінің маңына қоныстанушылар савроматтар деп аталады».

📕 Оқулықта Диодор «Рим тарихшысы» деп аталған, бірақ шын мәнінде ол — Сицилиядан шыққан грек, б.з.б. I ғасырда Рим республикасы тұсында өмір сүрген. Страбон да «Рим тарихшысы» деп аталған, ал ол — грек тарихшысы әрі географ.

🌟 Савромат көсемі Скопасис (Скопаса) б.з.б. 512 жылы Скифияны бағындырмақ болған Парсы еліне қарсы соғыста ерекше көзге түскен. Бұл — біздің даланың ең ерте дәл күндерінің бірі!

Скифтер мен савроматтардың арасындағы достық қатынас б.з.б. IV ғасырға дейін созылған. Тарихшылар скифтер мен савроматтардың әскери жорықтарға бірге қатысқанын айтады.

Көсемдер, «басилевстер» және ақсүйек әйелдер

Савромат тайпалық бірлестігі мемлекеталды ұйымдасу сатысында болған. Яғни нағыз мемлекет әлі жоқ, бірақ билеушілер мен ақсүйектер бар. Гректер савромат билеушілерін «басилевстер» деп атаған. Олар әдетте мемлекет басшыларын солай ұлықтаған.

Савроматтар қоғамында әйелдің орны ерекше болған. Археологтар қару-жарақ пен ат әбзелдері салынған бай әйелдер қабірлерін тапты. Абыз әйелдердің де қабірлері табылды: олардың қасынан құрбандық үстелі, бояу езетін ыдыс және басқа заттар шыққан.

💡 Амазонкалар туралы аңыз шындықтан шыққан сияқты: савромат әйелдері ат мініп, қару ұстай білген.

Төбелердегі обалар

Батыс Қазақстанда зерттелген савромат ескерткіштерінің ең анық деректері Елек өзенінің бойындағы обалардан табылды. Бұл жерде бүкіл Батыс Қазақстанның тайпа көсемдері, әскери ақсүйектер, абыздар жерленген.

Қорым қалай құрылған? Оны биік төбешікке орналастырған, алыстан көрінсін деп. Ортасында — үлкен оба. Одан желпуіштей болып кішілеу обалар тарайды. Кейбір обалардың биіктігі 16 метрге дейін жетеді — бұл бес қабатты үй шамасы!

Үйіндіні қалай салған? Топырақтың жұмсақ беткі қабатын — шымды алып, әр тайпа мүшесі оны қапқа жинап, қабір үстіне төккен. Сондықтан савроматтардың алып обалары бір жағына еңіс болып келеді. Адамның дәрежесі жоғары болған сайын, үйіндісі де биіктей түскен. Көсем обаларының маңында қатардағы қауым мүшелерінің кішкентай обалары орналасқан. Бір қабір шұңқырына төрт мәйітке дейін жерленген, яғни топтап жерлеу де кездеседі.

Қабірге неге зат салған

Ежелгі адамдар өлген адамды «ұйқыға кетті, басқа өмірге өтті» деп түсінген. Оған жаңа жерге орнығуына мүмкіндік беру қажет деп ойлаған.

Одан басқа, савроматтар ескі дәстүрлерді сақтаған: мәйітті өртеу (кремация), қабір үстіне тас қою, қыш ыдыстарға салынған жекелей өрнектер. Ғалымдар савроматтардың шығу тегін қима және андрон мәдениеттерімен байланыстырады, өйткені онда осы екі мәдениеттің дәстүрлі белгілері сақталған.

«Савроматтардың жауынгерлік бұйымдары» суретінде қоладан жасалған жебе ұштары мен пышақтар, қайрылған орақтар, айқыш сабы бар қанжарлар және саз тостаған бар.

Массагеттер Геродот бойынша

Геродот массагеттерді толық сипаттаған. Біз олар туралы не білеміз?

• Киімі мен өмір сүру дағдысы скифтерге ұқсас.
• Ат үстінде де, жаяу да соғыса береді. Найза мен қылышпен қаруланған, әскери балта ұстаған.
• Барлық бұйымдары алтын мен мыстан жасалған: найзаның, жебенің, әскери балтаның металл бөлігін мыстан жасаған. Баскиімдері мен белдіктерін, ер-тұрмандарын алтынмен әшекейлеген.
• Аттардың сауытын да мыстан жасаған. Ауыздық, жүген, өмілдірігін алтынмен зерлеген.
• Темір мен күмісті пайдаланбайды: бұл металдар олардың елінде кездеспейді. Есесіне алтын мен мыс өте көп.
• Егін екпейді. Мал еті мен балықты азық еткен (Арахс, яғни Сырдария өзенінде балық мол), сонымен бірге сүт ішкен. Яғни тіршілігі мал шаруашылығына және балық аулауға сүйенген.

🌟 Массагеттер күн бейнесіндегі құдайға табынған. Күнге арнап олар жылқыны құрбандыққа шалған. Күн-құдай аспан күмбезінің бойымен күймеге мініп қозғалады деп сенген. Яғни күймеге жегілетін жаңа аттар керек, сондықтан жылқы шалған. Бірақ Геродоттың массагеттер күн-құдайға ғана табынды деген пікірі дұрыс емес: массагет одағына бірлескен тайпалар ата-баба аруағына, табиғат күштеріне де сиынған.

🌟 Геродот бойынша, парсы патшасы Кир массагеттермен соғыста қаза тапқан. Ол кезде массагеттерді патшайым Тұмар (Томирис) басқарған. Оның есімі бүгін Қазақстан қалаларының көшелеріне берілген.

Ең алғашқы тайпа одағы

Страбон да массагеттер Қазақстан аумағындағы ең ежелгі тайпалық одақты құрған деп есептейді. Массагеттер қола дәуірінің соңында тайпалық одаққа бірігіп, парсы билеушілері Кир мен Дарий кезінде ыдырап кеткен. Ыдыраған массагет қоғамынан алан, аорс, дах, қаңлы т.б. тайпалар шыққан.

Үйғарақ пен Түгіскен: алтын мен қасқыр бейнелі қылыш

Сырдарияның төменгі бойындағы ірі массагет қорымдары — Үйғарақ пен Түгіскенде орналасқан. Қазба жұмыстары олардың б.з.б. VII–V ғасырларға жататынын, яғни массагеттер материалдық мәдениетінің шарықтап дамыған кезеңінде салынғанын айғақтайды. Үйғарақ қорымында ақсүйек массагеттер жерленген. Қазба барысында не табылды?

• көзе шарығымен жасалған саз ыдыс, керамика;
• тас құрбандық ыдыстары және қайрақтар;
• тағы бір жерлеу орнынан ағаш сабында қасқыр бейнелі қаптырмасы бар темір қылыш;
• ат әбзелдерінің бөліктері, айылбасы бар ауыздық;
• қолданбалы өнердің бұйымдары: бұғы, киік, жылқы, таутеке, арыстан, барыс, жыртқыш құстар бейнеленген алтын салпыншақтар көп кездеседі.

«Әшекей түрлері» суретінде: қола жүгеннің бөлігі, алтын бұйымдар (қатар-қатар ұсақ алтын бөлшектер, ұзынша алтын әшекейлер), алтын алқа мен салпыншақтар және ауыздықтың қоладан жасалған бөлігі.

Массагеттердің қалалары

Массагеттер мәдениеті б.з.б. 1 мыңжылдықтың ортасында шарықтау шегіне жетті. Осы кезде Арал бойында ертедегі Хорезм мемлекеті қалыптасқан еді. Отырықшы аудандар мен даланың арасында экономикалық, мәдени байланыстар дамыды. Хорезмдіктер мен парсылардың әсерімен массагеттерде отырықшы қоныс, қалалар пайда болды.

Оларға археологтер тапқан Шірік-Рабат, Бәбіш-молда (Жаңадария) және Іңкәрдариядағы Баланды қалашықтарын жатқызуға болады. Қалашықтардың қасынан ежелгі суару жүйесінің қалдықтары табылды.

«Шірік-Рабат қаласы» суретінде қайта жасалған көрініс: төбедегі сопақша қамал, мұнаралы биік саз қабырғалар, қақпа мен ор. Қақпаға көпір апарады.

📕 Оқулық мәтінінде «Шірік-Рабад», ал суреттің астында «Шірік-Рабат» деп жазылған. Дұрыс атауы — Шірік-Рабат.

Уақыт таспасы

⚠️ Жиі кететін қате. Савроматтар мен сарматтарды шатастыру. Савроматтар ертерек өмір сүрген (б.з.б. VII–IV ғасырлар). Сарматтар кейін, олардың орнына келген. Аттары ұқсас, бірақ дәуірлері басқа.

Екі халықты салыстырамыз

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Картадан Елек, Жем, Сырдария өзендерін және Арал теңізін бірге табыңыздар. Сұраңыз: «Қала салу өзен жағасында жеңіл ме, әлде құрғақ далада ма? Неге?» Ақтөбеге немесе Қызылордаға барсаңыздар, облыстық өлкетану музейіне кіріңіздер: онда ежелгі тарих залдары бар.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Савроматтар немен айналысқан? Негізінен мал шаруашылығымен, ішінара егіншілікпен.
• «Басилевстер» кімдер? Гректер савромат билеушілерін (және жалпы патшаларды) осылай атаған.
• Үлкен савромат обалары неге бір жағына еңіс болып келеді? Топырақты қапқа салып әкеліп, бір жағынан төккен.
• Массагеттер балықты қайдан алған? Арахс өзенінен — Сырдариядан.
• Массагеттер мәдениеті қай кезде шарықтаған? Б.з.б. 1 мыңжылдықтың ортасында.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Геродот Қазақстан аумағындағы савромат тайпаларын қалай сипаттаған?

Қалай ойлаймыз. Геродоттың савроматтардың мінезі мен өмір салты туралы сөздерін және ол жазған аңызды еске түсір.

Шешуі.

• Савроматтар — ержүрек адамдар.
• Олар мал соңынан шүйгін жайылым мен су іздеп көшіп жүреді.
• Парсы патшасы І Дарийге қарсы соғыста скифтердің сенімді одақтасы болған.
• Геродот олардың иелігінің шегарасын да анықтаған.
• Ол савроматтардың амазонкалардың құпия тайпасынан тарайтыны туралы аңызды баяндаған.

Жауабы: Геродот бойынша, савроматтар — ержүрек көшпелі мал өсірушілер, скифтерге туыстас әрі одақтас, аңыздағы амазонкалардың ұрпағы.

№ 2

Савроматтардың қоғамдық бөлінісі туралы әңгімелеңдер.

Қалай ойлаймыз. Кім жоғарыда, кім төменде тұрғанын ойла. Көмек: обалардың өлшемі мен қабірлердегі заттар.

Шешуі.

• Савроматтарда тайпалық бірлестік болған — «мемлекеттің алдындағы» құрылым.
• Басында — көсем-билеушілер, гректер оларды басилевстер деп атаған (мысалы, Скопасис).
• Одан төмен — әскери ақсүйектер мен абыздар. Оларды Електегі биік обаларға жерлеген.
• Әйелдер жоғары тұрған: ақсүйек әйелдерді қару-жарақпен, ат әбзелімен, абыз әйелдерді құрбандық үстелімен жерлеген.
• Төменде — қатардағы қауым мүшелері, олардың обалары кішкентай, кейде бір шұңқырға төрт адамға дейін жерленген.

Жауабы: көсем-басилевстер → әскери ақсүйектер мен абыздар (олардың арасында ақсүйек әйелдер) → қатардағы қауым мүшелері. Адамның дәрежесі жоғары болған сайын, оның обасы да биік болған.

№ 3

Геродоттың деректерін пайдаланып, массагеттердің негізгі кәсіптерін атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Олардың не жегенін, не ішкенін, бұйымдарды неден жасағанын қайта оқы. Және нені істемегенін де.

Шешуі.

1. Мал шаруашылығы — басты кәсіп; сүт ішкен.
2. Балық аулау — Арахста (Сырдарияда).
3. Әскери іс: ат үстінде де, жаяу да соғысқан.
4. Металмен жұмыс: мыстан қару, адамдар мен аттарға арналған алтын әшекейлер.
5. Егін екпеген (Геродот бойынша).

Жауабы: мал шаруашылығы, балық аулау, әскери іс және мыс пен алтынды өңдеу; Геродот бойынша, егіншілікпен айналыспаған.

№ 4

Массагеттер мәдениеті қай кезде ерекше гүлденді? Негізгі мәдени ескерткіштерді атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен «шарықтау» сөзін тап та, Сырдарияның төменгі бойындағы қорымдар мен массагет қалаларын еске түсір.

Шешуі. Гүлдену — б.з.б. 1 мыңжылдықтың ортасы, дәл сол кезде жанында ертедегі Хорезм мемлекеті қалыптасқан. Ескерткіштер:

• Үйғарақ және Түгіскен қорымдары (Сырдарияның төменгі бойы);
• Шірік-Рабат қаласы;
• Бәбіш-молда (Жаңадария) және Баланды (Іңкәрдария) қалашықтары, қасынан суару жүйесінің қалдықтары табылған.

Жауабы: б.з.б. 1 мыңжылдықтың ортасы; Үйғарақ, Түгіскен, Шірік-Рабат, Бәбіш-молда, Баланды.

№ 5

«Савроматтар мен массагеттердің тарихы туралы жазба деректер» сызбасын толтырыңдар: автор — қандай дерек қалдырды?

Қалай ойлаймыз. Параграфтағы үш ежелгі авторды еске түсір.

Шешуі.

Жауабы: жоғарыдағы кесте.

№ 6

(нөмірсіз тапсырма: «Жұп болып талқылаңдар») Савроматтар мен массагеттердің археологиялық ескерткіштерін салыстырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр халықтан бір «басты» ескерткіш ал: Електегі обалар мен Үйғарақ қорымы. Салыстыр: қайда, кімді жерлеген, не салған.

Шешуі.

Ортақ жақтары:

• обаларға жерлеген, ақсүйектерді бай әрі биік етіп;
• қабірге қару-жарақ, ыдыс және ат әбзелін салған;
• екеуі де — атты мал өсірушілер.

Айырмашылықтары:

• массагеттерде қалалар мен суару жүйесі пайда болды, савроматтарда жоқ;
• савроматтарда жауынгер және абыз әйелдердің рөлі ерекше байқалады;
• массагеттерде Хорезм мен парсылардың әсері көрінеді.

Жауабы: ортақ жағы — обалар, қабірдегі қару мен ат әбзелі, атты мал шаруашылығы; айырмашылығы — массагеттерде қалалар мен суару жүйесі, савроматтарда Електегі алып обалар мен қарулы ақсүйек әйелдер.

№ 7

(нөмірсіз тапсырма: «Қосымша тапсырма») Савроматтар мен массагеттердің тарихына қатысты қосымша ақпарат тауып, таныстырылым әзірлеңдер.

Қалай ойлаймыз. Таныстырылым — 6–8 слайд: әрқайсысында бір ой, сурет және бірнеше жол. Оқулықта талаптар да берілген: тақырыпқа сәйкестігі, көркем безендірілуі, мәтіннің нақтылығы, түрлі деректермен жұмыс жасау білігі.

Шешуі. Шамамен жоспар:

1. Титул: «Савроматтар мен массагеттер — сақтардың көршілері».
2. Карта: савроматтар Доннан Жемге дейін, массагеттер Арал бойында.
3. Ежелгі авторлар не жазды: Геродот, Диодор, Страбон.
4. Електегі савромат обалары және жауынгер әйелдер.
5. Массагеттер: тұрмысы, қаруы, күн-құдай.
6. Патшайым Тұмар және Кирдің жорығы (Геродот аңызы).
7. Үйғарақ, Түгіскен, Шірік-Рабат.
8. Қорытынды: нелері ортақ, нелері бөлек.

Қайдан іздеу: мектеп кітапханасы, энциклопедиялар, Қазақстан музейлерінің сайттары. Суретті қайдан алғаныңды жазып қой.

5-слайдтың үлгісі: «Массагеттер Сырдария бойында тұрған. Олар мал өсірген, балық аулаған, сүт ішкен. Қаруын мыстан жасаған, белдігі мен баскиімін алтынмен әшекейлеген. Басты құдайы — Күн».

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша 6–8 слайдтан тұратын таныстырылым.

Жадынама

• Савроматтар — Қазақстанның батысы, Геродот: «ержүрек», амазонкалар туралы аңыз.
• Б.з.б. 512 жыл — І Дарийдің скифтермен соғысы, көсем Скопасис.
• Б.з.б. IV ғасырдың соңы — савроматтар Днепрге дейін барады; кейін оларды сарматтар ығыстырады.
• Массагеттер — Арал бойы; күн-құдай, жылқы құрбандығы; темір мен күміс жоқ (Геродот бойынша).
• Б.з.б. 1 мыңжылдықтың ортасы — массагеттер мәдениеті шарықтайды, жанында ертедегі Хорезм.
• Массагет одағы — Қазақстандағы ең ерте тайпалық одақ.

Шағын тест