§ 31. Қазақстан аумағында мал шаруашылығының қалыптасуы

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). III тарау: Ежелгі көшпелілер. 82–84-беттер.

Нені үйренесің

• Номадизмнің (көшпелі, яғни жайылымдық мал шаруашылығының) не екенін түсіндіруді.
• Тебіндеу сөзін және төрт түлік малдың неге көшпелілерге қолайлы болғанын түсінуді.
• Көшпелілердің даланы қалай бөліскенін және жайылымдар туралы үш деңгейде қалай келіскенін айтуды.
• Көшпелілерде орталықтандырылған билік неге ерте пайда болғанын түсіндіруді.
• Мал өсірушілерде байлар мен кедейлердің қалай пайда болғанын сипаттауды.

Ой қозғау

• Сақтар, савроматтар және массагеттер кімдер? Ерте темір дәуірінде Қазақстан аумағында және оның жанында өмір сүрген тайпалар.
• Қола дәуірінің мал өсірушілері қалай өмір сүрген? Отырықшы: өзендер мен көлдер бойындағы қоныстарда. Малды жақын жерде жайған, қысқа шөп дайындаған.
• Қауым дегеніміз не? Бірге тұрып, бірге еңбек ететін туыстас отбасылар тобы.
• Ерте темір дәуірі қашан басталды? Шамамен б.з.б. VIII ғасырда, 2800 жыл бұрын.

Тақырыпты талдаймыз

«Егінші емес, көшпелілер»

Номад сөзі «көшпелі» дегенді білдіреді. Осыдан номадизм — көшпелі мал шаруашылығы шыққан. Оны жайылымдық мал шаруашылығы деп те атайды: мал жыл бойы жайылымда өзі жайылады, ал адамдар малмен бірге көшеді.

Мұндай шаруашылық сақтар, савроматтар және массагеттер заманында қалыптасты. Өздері отырықшы-егінші аймақтарда тұратын ежелгі авторлар бұл тайпаларға «егінші емес көшпелілер» деп біржақты баға береді.

📌 Номадизм (көшпелі, жайылымдық мал шаруашылығы) — адамдар мал табынымен бірге жыл мезгілдеріне қарай бір жайылымнан екіншісіне көшетін шаруашылық түрі.

Жабайы аңдардан үйренген сабақ

Қола дәуірінің тайпалары жабайы аңдардың көктемде оңтүстіктен солтүстікке кетіп, күзде қайта оралатынын білді. Аңдар жай ғана шөбі мол жерді іздеген. Адамдар да өз малымен осы жолды қайталады. Жануарлардың жеткілікті мөлшерде азық іздеуі мал шаруашылығы жаңа түрінің қалыптасуына түрткі болды.

💡 Қазақ даласындағы киіктер қазір де көшеді: көктемде солтүстікке, күзде оңтүстікке. Көшпелілер солардан үйренген деуге болады.

Жылқы қар астынан қалай «ас» табады

Қазақстанның оңтүстік облыстарында қыс тез өтеді. Қатты аяз бен қалың қар болмайды. Мұндай жағдайда төрт түлік мал жаздан қалған шөпті қар астынан тұяғымен аршып, тебіндеп жайыла алады.

Төрт түлік малдың үйірімен, табынымен, отарымен топтанып жайылатыны да малшылар үшін қолайлы еді: үйір — жылқы, табын — сиыр, отар — қой. Мал бірге жүргенде бөрінен қорғану оңай, аязда жылу сақтау жеңіл, ал малшыға бағу оңай.

📌 Тебіндеу — малдың қысқы жайылымы: жануарлар тұяғымен қарды аршып, құрғақ шөпті жейді.

🌟 Ең жақсы тебіндейтін — жылқы: ол тұяғымен қалың қарды да ашады. Сондықтан қазақтарда қысқы жайылымға алдымен жылқыны, соңынан қойды жіберетін дәстүр болған: қой жылқы ашқан қардағы шөпті жеп бітіреді.

Бір жерде тұру ма, әлде көшу ме?

Қола дәуірінің бақташы, егінші, отырықшы қауымы үшін үлкен аймақтың қажеті болмады. Бүкіл шаруашылық өзен-көлдердің бойында өтті. Қыстыгүні малды қорада бағу үшін шөп шапты.

Көшпелілерде бәрі басқаша. Жаңа қауымдардың малы көбейіп, ондаған мыңға жетті. Далалық жайылымда шөп жетіспейді. Мұндай көп малды құрғақ далада асырау үшін зор жайылымдар керек.

Ерте темір дәуірінде жайылымдық мал бағудың толық қалыптасуы далалық аймақта отырықшы қауымның ыдырауына әкелді. Отырықшы-егінші қауымдар ірі өзендердің аңғарындағы алқаптарда сақталып қалды. Ал көшпелілердің өздері үшін егіншілік шаруашылықтың қосымша түрі болды.

Жайылымдық мал бағуда бақташылар жер жағдайына байланысты балық аулау, қолөнер, кен өндіру кәсіпшілігімен де айналысты. Кәсіпшілік көбінесе тұз өндіру, кен ісі және әртүрлі металл қоспасы бар кен өндіру мен өңдеу еді.

Даланы бөлісу

Б.з.б. VIII ғасырда сақ, савромат, массагет тайпаларында жайылымдық мал бағу толық қалыптасқан соң, олар кең-байтақ далалық аймақты өзара бөлісті. Бүкіл дала ру-тайпалардың шаруашылық аумағына бөлінді.

Малдың саны ондаған мыңға жетіп, күннің ысып кетуіне байланысты далада көктемнің соңына қарай шөп қуарып қалатын. Жаздың аптап ыстығында өртеніп те кететін. Ондаған, жүздеген мал басын азықпен қамтамасыз ету үшін көшпелі мал шаруашылығын реттеу қажет болды. Рулар мен қауымдар көктемгі, жазғы, күзгі жайылымдарын бөлісуі керек еді. Реттеу дегеніміз — белгілі ережемен тәртіп орнату.

«Тайпа көсемі» суретінде бай киімді, биік құйрықты бөрік киген салт атты, қасында ту мен жауынгерлер бейнеленген. Суретші тайпаны басқарып, жайылым туралы келіссөз жүргізген адамды осылай көрсеткен.

Көшпелілерде неге ерте қуатты билік пайда болды

Егіншіге өз егісі жетеді. Ал көшпелілерге ондаған ру бір жайылымда бетпе-бет келмеуі керек. Біреу басты болып бәрін бөліп, тәртіпті бақылауы қажет. Сондықтан малды маусымдық жаю үрдісінің әсерінен көшпелілерде рулар мен қауымдастарды біріктіретін орталықтандырылған билік пайда болды.

Жайылымдар мен малды сақтау үшін әскери-саяси билік пен ұйым құрылды. Бұған сақ, савромат ақсүйектерінің обалары айғақ бола алады. Олар көшпелілердің мемлекет қалыптастыруына, ұлан-байтақ жерді жаулап алып, отырықшы-егінші қауымнан басым түсуіне мүмкіндік берді.

📌 Орталықтандырылған билік — бір орталықта (көсемде, патшада) жиналған және бәріне тарайтын билік.

Байлар мен кедейлер

Қола дәуірінде барлық адамдар тең еді. Жер қауымның меншігі саналды. Мал өсірушілерде жекеменшік малға қатысты болды. Бұл қауым, бүкіл қоғамның жікке бөлінуін туғызды: байлар және кедейлер пайда болды.

Адамдар топқа бөлінді: көсем, абыз, жауынгер, қатардағы қауым мүшесі. Алайда мал өсірушілерде бұл айырмашылық көп қайшылық тудырмады. Байлар мен кедейлер, көсемдер мен қатардағы қауым мүшелері өзара жауласпады.

⚠️ Жиі кететін қате. Көшпелі кез келген жерде жүре береді деп ойлау. Олай емес! Әр рудың өз жайылымы мен көші болды, дауды көсемдер мен ақсақалдар шешті.

Уақыт таспасы

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйде қыстау, көктеу, жайлау, күзеу (қысқы, көктемгі, жазғы, күзгі жайылым) сөздері айтылса, баламен әңгімелесіңіз. Бұл — ежелгі көшпелілердің тікелей мұрасы. Сұраңыз: «Жайлауға неге тауға көшкен?»

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Көшпелі шаруашылықты неге жайылымдық дейді? Мал жыл бойы қорада тұрмай, жайылымда жайылады.
• Көшпелілер мал шаруашылығынан басқа немен айналысты? Балық аулау, қолөнер, кен өндіру, тұз өндіру, аздап егіншілік.
• Көшпелілер мен егіншілерге неге сауда қажет болды? Егіншілік елдеріне (Орта Азия, Парсы елі, Үндістан) мал өнімдері мен қолөнер бұйымдары керек болды, ал мал өсірушілерге астық өнімдері, ақсүйектерге сән-салтанат заттары қажет болды.
• Бірінші келгеннің құқығы дегеніміз не? Жайылымға кім бұрын келсе, сол жердің уақытша иесі болады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Тебіндеу» сөзіне анықтама беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Қыста жылқы шөпті қалай табатынын еске түсір.

Шешуі. Тебіндеу — малдың қысқы жайылымы: жануарлар тұяғымен қарды аршып, жаздан қалған құрғақ шөпті жейді. Төрт түлік мал тебіндей алады, әсіресе қары таяз оңтүстікте.

Жауабы: тебіндеу — қысқы жайылымда малдың қар астынан шөпті тұяғымен аршып жеуі.

№ 2

Оқулық мәтінін пайдаланып, темір дәуірі көшпелі тайпаларының көшіп-қонған жерін көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Әр халық қай жерде тұрғанын еске түсір: савроматтар, массагеттер, сақтар. Қазақстан картасынан соларға байланысты өзендер мен теңіздерді тап.

Шешуі.

1. Савроматтар — батыс: Дон өзені мен Азов теңізінен Жем өзеніне дейін, Елек өзенінің бойы.
2. Массагеттер — солтүстік Арал бойы, Сырдарияның төменгі ағысы.
3. Сақтар — Қазақстанның оңтүстігі, оңтүстік-шығысы, орталығы және шығысы: Жетісу, Тянь-Шань, Сырдария, Сарыарқа, Алтай.

Қалай көрсетуге болады: көрсеткішпен өзендер бойымен жүр. Мысалы: «Савроматтар — Електен Жемге дейін, бұл Батыс Қазақстан».

Жауабы: савроматтар — Батыс Қазақстан (Жемге дейін), массагеттер — Арал бойы мен Сырдарияның төменгі ағысы, сақтар — Қазақстанның оңтүстігі, шығысы және орталығы.

№ 3

Қазақстан аумағындағы көшпелі мал шаруашылығының ерекшелігін атап өтіңдер.

Қалай ойлаймыз. Еске түсір: қандай мал, қыста қайда жайылады, жерді қалай бөлген, тәртіпті кім бақылаған.

Жауап үлгісі.

• Мал жыл бойы жайылымда жайылады, адамдар малмен бірге көшеді.
• Мал шаруашылығының негізі — төрт түлік мал: олар тебіндеп жайыла алады және топтанып жүреді (үйір, табын, отар).
• Табындар үлкен — ондаған мың бас.
• Дала ру-тайпалар арасында бөлінген, жайылымды реттеу үш деңгейде өткен.
• Көшпелілер балық аулаумен, қолөнермен, кен өндірумен де айналысқан, аздап егін де еккен.

Жауабы: жыл бойы жайылымда жаю, төрт түлік мал, тебіндеу, даланы рулар арасында бөлу және көш тәртібін қатаң сақтау.

№ 4

Неліктен отырықшы халыққа қарағанда көшпелілерде орталықтандырылған билік ерте пайда болды?

Қалай ойлаймыз. Он ру бір жайылымға бір мезгілде келсе, не болады?

Жауап үлгісі.

• Мал өте көп, ал құрғақ далада шөп аз — жайылымды бөлу керек.
• Барлық рулар көктемде, жазда, күзде қай жерде жаятыны туралы келісуі керек.
• Жерді бөліп, дауды шешетін бір басшы қажет.
• Мал мен жайылымды қорғау керек — әскери-саяси ұйым мен басшы қажет.

Жауабы: өйткені көшпелілерге жайылымды үнемі бөлісіп, малды қорғауға тура келді, ал ол үшін барлық руларға ортақ билік қажет болды.

№ 5

Ерте темір дәуіріндегі мал өсірушілердің қоғамдық құрылысында қандай өзгерістер орын алды?

Қалай ойлаймыз. Қола дәуірімен салыстыр: мал кімдікі болды, бәрі тең болды ма.

Шешуі.

Бірақ айырмашылық терең болмады: байлар мен кедейлер жауласпады.

Жауабы: малға жекеменшік, байлар мен кедейлер, қоғамның топтарға бөлінуі, көсемдердің билігі және әскери-саяси ұйым пайда болды.

№ 6

(нөмірсіз тапсырма: «Жайылымдық бақташылықты реттеу не үшін қажет болды?»)

Қалай ойлаймыз. Көшедегі бағдаршамды еске түсір. Ол болмаса не болар еді?

Жауап үлгісі.

• Реттеу — белгілі ережемен тәртіп орнату, басқару.
• Жайылым аз, мал көп: ереже болмаса, бір жердің шөбін таптап тастап, екіншісі қор болмай қалар еді.
• Рулар жақсы жайылым үшін таласып, ұрысуы мүмкін еді.
• Әр маусымда кімнің қайда жаятынын алдын ала келісу керек болды.

Жауабы: реттеу — тәртіп орнату; бұл бәріне шөп жетуі және жайылым үшін дау болмауы үшін қажет болды.

№ 7

(нөмірсіз тапсырма: «Қалай ойлайсыңдар, мал бағу үрдісін реттеу не себепті үш деңгейден тұрды?»)

Қалай ойлаймыз. Мектепті еске түсір: директор, сынып жетекшісі, сынып басшысы. Не үшін соншама адам керек?

Жауап үлгісі.

• Тайпа үлкен, бір көсем әр қауымды қадағалап үлгермейді.
• Көсемдер басты мәселені шешті — бүкіл тайпаның жерін бөлді.
• Ақсақалдар өз қауымдарының ішінде тәртіп орнатты.
• Малшылар жайылымда ұсақ мәселені орнында шешті (кім бірінші келді).

Жауабы: өйткені тайпада қауым көп: ірі мәселелерді көсемдер, орташаларын ақсақалдар, ұсақтарын малшылардың өздері жайылымда шешті.

№ 8

(нөмірсіз тапсырма: «Билік» деген сөзді қалай түсінесіңдер? Орталықтандырылған билік дегеніміз не?)

Қалай ойлаймыз. Отбасыда, сыныпта, елде кім басқалар орындайтын шешім қабылдай алатынын ойла.

Жауап үлгісі.

• Билік — адамдарды басқару, басқалар орындайтын шешім қабылдау құқығы мен күші.
• Орталықтандырылған билік — бір қолға жиналған (көсемде, патшада, үкіметте) және бүкіл аумақта әрекет ететін билік.
• Көшпелілерде ол барлық қауымдар мен руларға ортақ болды.

Жауабы: билік — адамдарды басқару мүмкіндігі; орталықтандырылған — басқару бір орталықта жиналып, бәріне тарайтын билік.

№ 9

(нөмірсіз тапсырма: «Жұп болып талқылаңдар») Отырықшы-егінші халықтан шыққан авторлардың «дала тайпалары малмен бірге шөбі шүйгін, суы мол жерлерге көшіп-қонып жүреді» деген тұжырымымен келісесіңдер ме? Өз пікірлеріңді дәлелдеңдер.

Қалай ойлаймыз. Егіншілер сырттан не көргенін және нені байқамағанын ойла.

Жауап үлгісі. Толық келіспеймін.

• Сырттай қарағанда көшпелілер қалаған жерінде жүргендей көрінген. Шын мәнінде, әр рудың өз жайылымы мен көші болған.
• Көшті тәжірибелі адамдар дайындаған, көсемдер даланы бөлген, ақсақалдар тәртіпті қадағалаған.
• Әр маусымда шөп қай жерде өсетінін, су қайда екенін, тебіндеуге қай жерде қар таяз екенін білу керек болған.
• Көшпелілер қыста да шөпті қар астынан таба алатын төрт түлік малды таңдаған.
• Бұл — қарапайым емес, көп жағдайды ескеретін күрделі шаруашылық.

Жауабы: егіншілер тек сыртқы жағын көрген; шын мәнінде көшпелі мал шаруашылығы — күрделі, жақсы ұйымдасқан шаруашылық.

№ 10

(нөмірсіз тапсырма: «Қосымша тапсырма») Қазақстандағы ерте темір дәуіріндегі жайылымдық мал бағуды сипаттаңдар.

Қалай ойлаймыз. Қысқа әңгіме құрастыр: бұл не, қандай мал, қалай жайған, кім басқарған, қоғамда не өзгерген. Оқулықтағы талаптар: тақырыпты ашуда маңызды ақпарат пен деректерді іріктеп алу, тақырыпты жүйелі түрде баяндау (қорытынды жасау), қосымша материалдарды пайдалану, жұмыстың дербес орындалуы.

Шешуі. Жоспар:

1. Номадизм дегеніміз не.
2. Малдың негізі және тебіндеу.
3. Даланы бөлу және реттеудің үш деңгейі.
4. Көсемдердің билігі мен әскери-саяси ұйым.
5. Байлар мен кедейлер.

Үлгі: «Ерте темір дәуірінде сақтар, савроматтар және массагеттер көшпелілер болды. Олар жыл бойы төрт түлік малды жайды, мал қыста да қар астынан шөп табатын. Б.з.б. VIII ғасырда дала руларға бөлінді. Көсемдер көктемде кімнің қайда жаятынын келісті, ақсақалдар өз қауымдарын басқарды, ал жайылымды бірінші келген иеленді. Мал мен жайылымды қорғау үшін әскери-саяси ұйым мен күшті билік пайда болды. Отбасыларда өз малы болды, адамдар байлар мен кедейлерге бөлінді».

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша әңгіме (үлгі жоғарыда).

Жадынама

• Идеяны жабайы табындар берді: көктемде солтүстікке, күзде оңтүстікке.
• Жайылымды реттеу: көсемдер → ақсақалдар → малшылар.
• Отырықшы қауымдар даладан ірі өзендердің аңғарларына кетті.
• Көшпелілерге Орта Азиямен, Парсы елімен, Үндістанмен сауда қажет болды.
• Топтар пайда болды: көсем, абыз, жауынгер, қатардағы қауым мүшесі.

Шағын тест