§ 33. Мал өсіруші тайпалардың кәсібі мен саудасы

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). III тарау: Ежелгі көшпелілер. 88–91-беттер.

Нені үйренесің

• Сақтар мен массагеттердің қолөнерін атауды: қола құю, зергерлік өнер, ағаш ою, сүйек өңдеу.
• Жетісудың қазандары мен құрбандық ыдыстарын сипаттап, олардың не үшін қажет болғанын түсіндіруді.
• Аң стилі дегеніміз не екенін және Есік обасынан табылған заттардың неге танымал екенін айтуды.
• Мал өсірушілер мен егіншілердің неге айырбас жасағанын түсіндіруді.
• Кейін Ұлы Жібек жолы аталған дала жолының бағытын көрсетуді.

Ой қозғау

• Қола деген не? Мыс пен қалайының қорытпасы. Ол мыстан қатты.
• Тасмолалықтар кімдер? Орталық Қазақстан сақтары, олар тасмолалық мәдениет қалдырған.
• Есік обасынан не табылды? Алтын әшекейлі киімі бар ақсүйек сақтың жерленген орны — «Алтын адам».
• Көшпенділерге не жетпеді, егіншілерге не керек болды? Көшпенділерге — астық пен қолөнер бұйымдары, егіншілерге — мал шаруашылығы өнімдері.

Тақырыпты талдаймыз

Металл шеберлері

Сақ құйыншысының шеберханасын елестет. Пеште қола балқып жатыр. Шебер оны тас немесе саз қалыпқа құяды, ал бір сағаттан кейін жебенің дайын ұшын алады.

Сақ, массагет тайпаларында металды өндіру, қорыту ғана емес, оны өңдеу мен құюда да зор шеберлікке қол жеткізді.

Қоладан былай жасаған:

• қазандар мен құрбандық ыдыстарын;
• қанжар, найза, жебе ұштары сияқты қару-жарақ түрлерін;
• ауыздық, жүген т.б. ат әбзелдерін;
• нағыз өнер туындылары саналатын алуан түрлі әшекей, зергерлік бұйымдар.

Олардың аң стиліндегі алтынмен құйылып, зерленген бұйымдары әлі күнге таңғалдырумен келеді.

Жетісудың қазандары мен құрбандық ыдыстары

Жетісудың Іле аңғары мен Ыстықкөл маңынан қазандар мен құрбандық заттары көптеп табылды. Қазанның бүйірі шығыңқы, тұтқалары ілгек тәрізді, кейбіреуінің шеті жануар бейнесімен өрнектелген.

«Қола қазан» суретінде екі жағында тұтқалары бар үлкен қара қазан тұр. Қазан үш аяққа қойылған, ал аяқтар қазанмен жалғасқан жерде мүйізді таутекелердің мүсіндері отыр.

Құрбандық ыдыстар дөңгелек үстел тәрізді, жиегі шығыңқы табақтар түрінде болды. Оларды діни жоралғыларда пайдаланған. Құрбандық ыдыстарын ру-тайпалар маусымдық жайылымдарда өздерімен бірге алып жүрді, діни дәстүрлерді орындады.

Алматыдағы белгілі құрбандық табағы

Алматы жерінде табылған құрбандық табағы — сирек кездесетін жәдігер. Конус тәрізді тұғырда, шетіне 15 бұқа мүсіні бейнеленген дөңгелек табақ орнатылған. Табақта атқа мінген садақшы қырын қарап, бұқаларды көздеп тұр. Қасына білте салатын түтік орнатылған.

«Құрбандық табағы» суретінде өрнекті тұғырдағы дәл осындай қола табақ көрінеді, оның шетімен кішкентай жануарлар тізбегі жүреді.

Тағы бір тамаша жәдігер — «жетісулық құрбандық ыдыс». Ол төртбұрышты келген, ұстайтын құлақшалар орнатылған. Табақ жануардың сирағы тәрізді төрт тұғырға қойылған. Үстелдің шетіне қанатты жыртқыштардың мүсіндері бар.

Савроматтар да осы тәрізді жануар сирағы бейнеленген құрбандық табақтарын пайдаланған.

🌟 Құрбандық табақтарындағы білте түтігі — оның жарық шамы да болғанын көрсетеді. Мұндай заттар сақтардың рәсімдерімен, оның ішінде отқа құрметпен байланысты болуы мүмкін.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Сақ қазандары мен құрбандық ыдыстарын Алматыдағы Орталық мемлекеттік музейден және Астанадағы Ұлттық музейден көруге болады. Баладан экспонаттағы «аңдарды» тауып, санауын өтініңіз.

Аң стилі

Сақтардың бұйымдары аңдарға толы. Жолбарыстар, таутекелер, қабандар, бұландар — олар белдіктерде, айналарда, ат әбзелдерінде кездеседі. Мұндай өнерді аң стилі дейді.

📌 Аң стилі — ежелгі көшпенділердің өнері, онда басты кейіпкерлер — жануарлар: нақты және ертегідегі, жиі қозғалыста, бұратылып жатқан немесе алысып жүрген.

Тасмолалықтардың (Орталық Қазақстан сақтарының) қолданбалы өнерінде:

• жолбарыстың алтын мүсіндері;
• таутекенің қола мүсіндері;
• қола айнаға бедерленіп салынған қабан мен бұлан мүсіндері;
• бұратылып жатқан қабан түріндегі сүйек пен мүйізден жасалған тоғалар кездеседі.

Сақтарда көп мүсінді күрделі көріністер — «зоологиялық шытырман» стиліндегі композициялар шыға бастады. Аңдар бір-бірімен шырмалып, қайсысы қайдан басталып, қайда аяқталатыны бірден білінбейді.

Зергерлер — нағыз сиқыршылар

Зергерлердің ғажайып бұйымдары Есік обасынан табылды. Ондағы бұйымдар ақсүйек сақтардың киімі мен әшекейі, қару-жарағы туралы толық ақпарат береді. Көптеген бұйымдар аң стилінде жасалған.

Зергерлер қалай жұмыс істеді?

• Құю және алтынды қалыпқа түсіру.
• Түйіршіктеу — алтыннан жасалған ұсақ шариктерден өрнек жасау.
• Зерлеу — бұйымды өрнектеп әшекейлеу.
• Алтынмен аптау: ағаштан ойып жасалған бейнелерді алтынмен аптау. Алыстан бүкіл бұйым алтыннан сияқты көрінеді!
• Түрлі түсті асыл тастардан моншақ жасау.

Ағаш ою және сүйек өңдеу де дамыды: ілгек, тоға, түйме сияқты заттар жасалды. Сақтарда ағаш өңдеудің дамығанын ыдыстар, аңдардың мүсіндері мен әртүрлі ілгектер айғақтайды.

Мал өсірушілерде зергерлік өнері ерекше жетілді. Шеберлер құю ісімен, алтынды қалыпқа түсірумен таныс болды. Олар әшекейлерді, киімді сәндейтін бұйымдарды, ат әбзелдерін, тұрмыстық заттарды нақыштап таңғаларлықтай етіп жасады. Бұлар — алқалар, әртүрлі сырғалар, алтынмен өрнектелген тоғалы белдіктер мен киімге тігілетін оқалар.

🌟 Есіктегі «Алтын адамның» киімін мыңдаған алтын әшекей безендірген. Оның мүсіні — Қазақстанның символдарының бірі: ол Алматыдағы Тәуелсіздік монументінде тұр.

Тасмолалықтарда не өзгерді

Кейінгі дәуірде тасмолалықтардың материалдық мәдениетінде өзгеріс пайда болды:

• үшқырлы ұңғымалы садақ жебелерінің ұшы жасалды;
• темір кеңірек қолданыла бастады.

💡 «Ұңғымалы» жебе ұшында түтікше — ұңғы болады, оған жебенің сабы кіргізіледі.

Айырбас пен сауданың шығуы

Орталық Азияның далалық аймақтарында мал өсіруші тайпалар үстемдік құрса, Зеравшан, Тарым, Сырдария мен Әмудария өзендерінің бойында егіншілік мәдениеті гүлденді. Мал өсіруші мен егінші қауымның арасында еңбек өнімін айырбастау дамыды.

«Айырбас» суретінде адамдар себеттер мен ыдыстардың қасында отырып, бір-біріне тауар ұсынып, келісіп жатыр.

Дала жолы — болашақ Жібек жолы

Шығыс пен батысты, Жерорта теңізі мен Қытайды байланыстырған халықаралық сауда қалыптаса бастады.

Б.з.б. I мыңжылдықтың ортасында сән-салтанат бұйымдары мен қолөнер заттарын мал өсірушілер тұратын жерге жеткізетін дала жолы іске қосылды. Жол Қытайдың қолөнері дамыған, Хуанхе өзені бойынан басталды. Алтайдың шығыс, солтүстік сілемдерін, Қазақстан далаларын, Қара теңіз жағалауын басып өтіп, гректер мен этрускілер жеріне дейін жетті.

📕 Оқулықтағы қате. Қазақша оқулықта дала жолы «б.з.б. I ғасырдың ортасында» іске қосылды деп жазылған. Бұл дұрыс болуы мүмкін емес: Геродот бұл жолды б.з.б. V ғасырда сипаттаған, ал Ұлы Жібек жолы б.з.б. II ғасырдан қалыптасты. Сондықтан бұл жерде — «б.з.б. I мыңжылдықтың ортасы».

Геродоттың сипаттауынша, дала жолы Қара теңіз жағалауынан Донға өтіп, савроматтар жері арқылы Оралға бағыт алды. Одан әрі Алтайға, Ертіс бойындағы аргиппейлер еліне, Монғолия мен Қытайға жетті.

Бұл жолдың көп бөлігі Қазақстан арқылы өтті. Ол арқылы үндіиран мал өсірушілеріне Қытай жібегі мен Иран кілемдері жеткізілді. Олардың қалдықтары Алтайдағы Пазырық обаларынан табылды.

🌟 Пазырық обасынан дүниедегі ең ежелгі сақталған түкті кілем табылды. Оның жасы шамамен 2400 жыл! Ал «Жібек жолы» деген атауды XIX ғасырда неміс ғалымы Рихтгофен ойлап тапқан.

Уақыт таспасы

⚠️ Жиі кететін қате. Ұлы Жібек жолын тек жібек тасыған жалғыз жол деп ойлау. Бұл — жолдар желісі, онымен әртүрлі тауар тасылды: кілем, әшекей, ыдыс, жылқы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қазан мен құрбандық ыдысының айырмашылығы неде? Қазанның бүйірі шығыңқы, тұтқалары ілгек тәрізді; құрбандық ыдыс — дөңгелек немесе төртбұрышты үстел тәрізді табақ.
• Құрбандық ыдыстарын неге маусымдық жайылымға алып жүрді? Діни жоралғыларды сол жерде орындады.
• Түйіршіктеу дегеніміз не? Алтыннан жасалған ұсақ шариктерден өрнек жасау.
• Мал өсірушілер мен егіншілер не үшін айырбас жасады? Әрқайсысына көршісінде бар нәрсе жетпеді.
• Пазырық обаларынан не табылды? Қытай жібегі мен Иран кілемдерінің қалдықтары.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Темір дәуірі тұрғындарында қолөнердің қандай түрлері дамыды?

Қалай ойлаймыз. Параграфты ретімен қарап шық: металл, алтын, ағаш, сүйек, тастар.

Шешуі.

1. Кен өндіру және металды қорыту.
2. Қола құю — қазандар, құрбандық ыдыстары, қанжар, найза, жебе ұштары, ат әбзелдері.
3. Зергерлік өнер — құю, алтынды қалыпқа түсіру, түйіршіктеу, зерлеу, алтынмен аптау.
4. Ағаш ою және оны алтынмен аптау.
5. Сүйек өңдеу — ілгек, тоға, түйме.
6. Түрлі түсті асыл тастардан моншақ жасау.

Жауабы: металды өндіру мен өңдеу, қола құю, зергерлік өнер, ағаш ою, сүйек өңдеу, моншақ жасау.

№ 2

«Аң стилін» сипаттаңдар.

Қалай ойлаймыз. Тасмолалықтардың және Есіктің заттарын еске түсір: оларда кім бейнеленген және қалай?

Жауап үлгісі.

• Басты кейіпкерлері — жануарлар: жолбарыс, таутеке, қабан, бұлан, бұқа, қанатты жыртқыштар.
• Аңдардың бейнесі заттардың бәрін безендіреді: қару-жарақты, белдікті, айнаны, ат әбзелін, қазан мен құрбандық ыдыстарын.
• Аңдар жиі қозғалыста, бұратылған, бір-бірімен шырмалған («зоологиялық шытырман»).
• Материалдары — алтын, қола, сүйек, мүйіз, алтынмен аптаған ағаш.
• Есік обасындағы көптеген бұйымдар аң стилінде жасалған.

Жауабы: аң стилі — сақтардың өнері, онда заттар нақты және ертегідегі жануарлар бейнелерімен безендіріледі, көбінесе қозғалыста немесе бір-бірімен шырмалған күйде.

№ 3

Тасмолалықтардың қолданбалы өнеріне не тән?

Қалай ойлаймыз. Қолданбалы өнер — қолданылатын әдемі заттар: тоға, айна, ыдыс, ат әбзелі.

Жауап үлгісі.

• Пайдалы заттар безендірілді: айналар, тоғалар, ат әбзелдері, киім, қару-жарақ.
• Басты сарын — аңдар (аң стилі).
• Жолбарыстың алтын мүсіндері, таутекенің қола мүсіндері, қола айналарға салынған қабан мен бұлан, сүйек пен мүйіз тоғалар.
• Көп мүсінді күрделі көріністер — «зоологиялық шытырман».
• Зергерлік әдістер: түйіршіктеу, зерлеу, алтынмен аптау.

Жауабы: заттар бір мезгілде пайдалы да, әдемі де болды, олар аң стиліндегі бейнелермен безендірілді және күрделі зергерлік әдістермен жасалды.

№ 4

Кейінгі кезеңде тасмолалықтардың материалдық мәдениетінде қандай өзгерістер орын алды?

Қалай ойлаймыз. Тасмолалықтардың кейінгі кезеңінде қолданылған жебе ұштарын және металды есіңе түсір.

Шешуі.

1. Үшқырлы ұңғымалы жебе ұштары жасалды.
2. Темір кеңірек қолданыла бастады.

Жауабы: үшқырлы ұңғымалы садақ жебесінің ұштары жасалды, темір кеңірек қолданыла бастады.

№ 5

(нөмірсіз тапсырма, оқулық, 91-бет: «Жұп болып талқылаңдар. Өзіндік жұмыс») Сыныптастарыңа 5 сұрақ әзірлеңдер (әр карточкаға 1 сұрақтан, сырт жағында жауабы болсын). Карточкаларды басқа топпен алмастырыңдар. Топ 4 адамнан тұрады: топ басшысы сұрақтарды оқиды, мүшелері планшетке жауабын жазып, дайын болғанын бас бармағын көрсетіп білдіреді; топ басшысы белгі бергенде бәрі жауапты жинайды, түсініксіз сұрақтар талқыланады.

Қалай ойлаймыз. Жақсы сұрақ қысқа болады, ал оның дәл жауабы параграфта бар.

Шешуі. Үлгі карточкалар:

Жауабы: сұрақтары мен жауаптары бар 5 карточка (жоғарыдағы үлгі).

№ 6

(қосымша тапсырма, оқулық, 91-бет) Үндіиран зергерлері туралы қосымша ақпарат тауып, 5 минуттық мультимедиалық слайдты таныстырылым әзірлеңдер.

Қалай ойлаймыз. 5 минут — 6–7 слайд, әрқайсысына 40–50 секундтан.

Шешуі. Шамамен жоспар:

1. Тақырыптық слайд: «Ұлы даланың зергерлері».
2. Материалдар: алтын, асыл тастар, мүйіз, сүйек, ағаш.
3. Әдістер: құю, алтынды қалыпқа түсіру, түйіршіктеу, зерлеу, алтынмен аптау.
4. Аң стилі: жолбарыс, таутеке, қабан, «зоологиялық шытырман».
5. Есік обасы және «Алтын адам».
6. Бүгін қайда көруге болады: Алматы мен Астана музейлері, Тәуелсіздік монументі.
7. Қорытынды: ежелгі шеберлер басқа елдердің зергерлерінен кем түспеді.

Оқулықтағы талаптар: мазмұны (тақырыпқа сәйкестігі, көркем безендірілуі, мәтіннің нақтылығы, деректермен жұмыс білігі), рәсімделуі (үйлесімді безендіру, тартымды сурет, оқуға жеңіл мәтін, тізім, кесте мен диаграмма ретімен) және қорғау (материалды толық меңгеру, нақты және түсінікті жеткізу, аудиториямен байланыс, регламентті сақтау).

Слайд 3 үлгісі: «Түйіршіктеу — бұйымға ұсақ алтын шариктерді жалғау. Нәтижесінде шық сияқты жарқыраған өрнек шығады. Сақ шеберлері бұл әдісті 2500 жыл бұрын білген».

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша 6–7 слайдтан тұратын таныстырылым.

Жадынама

• Қоладан қару-жарақ, ат әбзелдері, қазандар мен құрбандық ыдыстарын жасады.
• Қазандар мен құрбандық ыдыстары — Жетісуда: Іле аңғары, Ыстықкөл; 15 бұқасы бар табақ — Алматыда.
• Зергерлік шеберлік Есік обасынан жақсы көрінеді.
• Б.з.б. I мыңжылдықтың ортасы — дала жолы іске қосылды.
• Б.з.б. II ғасыр — Ұлы Жібек жолының негізгі бағыттары қалыптасты.
• Жібек пен кілем Алтайдағы Пазырық обаларынан табылды.

Шағын тест