§ 32. Дала тайпаларының шаруашылығы

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). III тарау: Ежелгі көшпелілер. 85–87-беттер.

Нені үйренесің

• Мал өсірушілердің қыс пен көктемде, жаз бен күзде қалай өмір сүргенін баяндауды.
• Көш дегеніміз не екенін және кей отбасылар неге орнында қалғанын түсіндіруді.
• Жазық дала және тау мал өсірушілерін ажыратуды, массагеттер, сақтар мен савроматтар қайда көшкенін білуді.
• Қазанат пен жабының айырмашылығын және негізгі түлік неге қой болғанын түсіндіруді.
• Жайылымдық мал шаруашылығының күрделі іс екенін дәлелдеуді.

Ой қозғау

• Қыстау мен жайлаудың айырмашылығы неде? Қыстауда қыста тұрады, жайлауда жазда мал жаяды.
• Түліктің қандай түрлерін білесің? Қой, ешкі, жылқы, сиыр, түйе.
• Көші-қон деген не? Малды жаю үшін бір жайылымнан екінші жайылымға көшу.
• Суармалы егіншілік деген не? Егінді арықтар мен каналдар арқылы суғару.

Тақырыпты талдаймыз

Қыс: бір-бірінен алшақ тұру

Елестетші: қыс, дала, шөп аз — тек жазда қалған құрғақ шөп. Не істеу керек? Рулар шағын қауымдарға бөлініп, бір-бірінен алшақ қоныстануға тырысты. Сонда әр отарға шөп көктемге дейін жетті.

Әртүрлі халықтар қайда қыстады:

• массагеттер — Үстірт пен Сырдарияның төменгі ағысынан Әмудариясына, яғни ежелгі Хорезм шегарасына дейінгі алқапты;
• сақ-исседондар — Сырдарияның төменгі ағысы мен Шу, Талас аралығын;
• савроматтар — Ырғыз, Жем өзендерінің төменгі бойын мекендеді.

💡 Қазақстан картасынан Үстіртті (Каспий мен Арал арасында), Сырдарияны, Шу мен Талас, Ырғыз бен Жем өзендерін тап. Қыстаулардың бәрі өз жерлерінің оңтүстігінде болды: ол жақ жылы әрі қар аз.

Көктем: жиын және «көш»

Көктем шығып, жер көктегенде малшылар қыстаудан көктеуге көшеді. Көктеуде тайпа көсемдері жиылып, рулар мен қауымдардың жаз мерзімінде қай бағытпен көшетінін анықтайтын.

Мал өсірушілер «көш» деп аталған қауым құрды.

📌 Көш — мал өсірушілердің жазғы көші-қонға бірігетін қауымы: бірге көшіп, жайылым іздейді.

Ал кей отбасыларда мал соншалықты аз болды, олар қауымдастыққа қосылмады. Олар орнында қалды немесе жаз бойы көктемгі жайылым маңында көшіп-қонып жүрді және қысқа шөп дайындады.

Тек көшпелілер емес

Демек, сақ, савромат, массагет және басқа да мал өсіруші тайпалар мен халықтарды толық «көшпелі» деу дұрыс емес. Жекелеген малшылар қолөнермен, балық аулаумен, кен өндірумен, суармалы егіншілікпен айналысты.

Археологиялық қазба жұмыстарынан біз савроматтардың жер жыртып, егіншілікпен айналысқанын және өз қыстауларының қасына тары еккенін білеміз. Тиграхауда сақтары мен массагеттер Сырдария, Жетісудың өзендері бойында суармалы егіншілікпен шұғылданды.

«Жер жырту» суретінде ақ жейделі ер адам ағаш соқаны ұстап тұр. Соқаны ат пен екі өркешті түйе тартады, ал орамал салған әйел жегілген жануарларды жетектеп келеді.

Жаз бен күз: көші-қон

Жазғы жайылымға бет алған малшылар шөлге, сортаң жерлерге немесе шөбі күйіп кеткен далаға қалмас үшін алдын ала анықталған бағыт бойынша жүрді. Шөбі шүйгін, табиғи су көзі жеткілікті жайылымды іздеп табу басты міндет еді. Олар кез келген жайылымға емес, шөбі кемінде 10–15 күнге жететін жерге тоқтап отырды.

Малшылар жаз кезінде маусымдық көштің бағытымен ондаған жайылымды ауыстырып отыратын. Оларды картаға түсірсек, оңтүстіктен солтүстікке бағытталған жердің ұзын жолағы шығар еді.

Жыл сайын қауым қысқы жайылымына қайтып оралатын. Олар күзеуге жеткен кезде жазғы қауымдастық ыдырайды.

Малшылар қайда тұрды

Қыстық жайылымда тұрақты қоныстар — жеркепе, жартылай жеркепе және тұрғын үйлер салынды. Үй салу үшін көбінесе балшық, күйдірілмеген кірпіш қолданылды. Тау ішіндегі мал өсірушілер үйді тастан қаласа, ағашты жердегі тайпалар бөренеден салды.

«Қыстау маңы» суретінде жасыл беткейдегі тас үйлер көрінеді. Үйлердің алдында терілерге отырған әйелдер мен балалар жұмыс істеп жатыр. Үшаяққа ілінген қазан қайнап тұр, айналада мал жүр.

Жаздыгүні үндіиран мал өсірушілері киіз үйде тұрды. Киіз үй — ағаш қаңқасы бар киізбен жабылған жиналмалы-құрастырмалы баспана.

📕 Оқулықтағы қате? Оқулықта сақтардың жазда киіз үйде тұрғаны айтылған. Бірақ ғалымдардың көбі ерте темір дәуірінде кең тараған жазғы тұрғын үй — киізбен жабылған арба болды, ал киіз үй негізгі баспана ретінде кейінірек, орта ғасырларда тараған деп есептейді.

Қыз-келіншектер де ерлермен бірдей атқа мініп, садақ, жебе, ақинақпен қаруланды, малды жаудан қорғады.

Жазық дала және тау малшылары

Дала тайпаларында жайылымдық мал бағудың көптеген түрі қалыптасты. Түрі жердің бедеріне байланысты болды.

• Савроматтар жазық далада мал өсірді. Жаздыгүні олар ұзақ қашықтықта жайылымның бойымен көшіп жүрді. Шаруашылықтың бұл түрі исседондарға да тән.
• Тиграхауда сақтары малын тауда өсірді. Олар мұздықтардан бастау алатын өзендерден суарылатын оты мол жайылымға тау арасындағы қиын жолмен жететін.
• Үстірттегі массагеттердің дах т.б. рулары қыста да бір жайылымнан екінші жайылымға ауысып жүрді. Олар жайылымдарда адам мен мал су ішетін құдық қазды. Жаздыгүні массагет тайпалары Жем және Ырғыз бойына дейін көшті.

💡 Тауда алысқа көшудің қажеті жоқ: төменде қыс болса, жоғарыда жаз. Қазақтар қазір де жазда малды жайлауға айдайды.

Кедейлер мен сиыр

Қолөнермен, егін шаруашылығымен айналысатын кедей қауым мүшелерінің де малы болды. Бірақ малдары аз еді, сондықтан олар үй маңындағы бақташылықпен айналысты. Олар қоймен бірге сиыр да ұстады. Ол үшін қысқа шөп дайындау қажет еді. Кедей мал өсірушілердің негізгі тамағы сүт пен сүт өнімдері болды.

Жабы мен қазанат — бір жылқы емес!

Жылқының екі түрін: қазанат пен жабыны ажырата білуіміз керек.

• Жабы көбінесе еті үшін өсірілді.
• Қазанат — жауынгердің серігі. Қазанаттың құлынын ерекше күтімге алып, баптаған. Мал өсірушілер жылқының тұқымын жақсартуға тырысып, іріктеп отырған.

Орталық Қазақстаннан табылған сүйектерге қарап жылқының екі түрі болғаны анықталды. Біріншісі — аласа бойлы, басы мен денесі ірі жылқылар. Екіншісі — түрқы биік, жарау, міністік жылқылар. Жайылымдық мал бағуда жылқыға ерекше мән берілді.

Қой — ең басты түлік

Түліктің негізгі түрі — ет, жүн, сүт беретін қой. Қой тез көбейеді, азық талғамайды. Қазба жұмыстары савроматтарда қойдың тұмсықты келген ірі тұқымы болғанын айғақтайды. Ол қазақтың қазіргі құйрықты қойларына ұқсас келген.

🌟 Савроматтардың тұмсықты ірі қойлары қазіргі қазақтың құйрықты қойларына ұқсайды. Демек, бұл тұқымның жасы 2500 жылдан асады!

Қоймен бірге Батыс және Оңтүстік Қазақстанның далалық аудандарында түйе өсіру дамыды. Түйе мінуге және жүк артуға пайдаланылды. Одан жүн, ет, сүт алынды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сүттен жасалатын қандай тағамдарды білетінін сұраңыз: қымыз, шұбат, айран, құрт, ірімшік. Олардың көбі бізге ежелгі мал өсірушілерден жеткен. Кешкі асқа жақсы әңгіме тақырыбы!

⚠️ Жиі кететін қате. Сақтарды толық «көшпелі» деп ойлау. Шын мәнінде олар қыстауда тұрақты үйлерде тұрды, егін егті, қолөнермен айналысты. Киіз үй де, көш те — жыл мезгілінің бір ғана көрінісі.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Массагеттер қайда қыстады? Үстірт пен Сырдарияның төменгі ағысынан Әмудариясына, ежелгі Хорезм шегарасына дейінгі алқапта.
• Көктемде көсемдер жиналып не шешті? Рулар мен қауымдардың жазда қай бағытпен көшетінін.
• Жазда неге қалаған жаққа көшуге болмады? Шөлге, сортаңға, шөбі күйген далаға түсіп, малды жоғалтуға болатын.
• Жайылымды таңдағанда малшылар нені ескерді? Шөбі кемінде 10–15 күнге жететін, суы бар жерді.
• Егін егу туралы не білеміз? Савроматтар тары екті; тиграхауда сақтары мен массагеттер Сырдария мен Жетісу өзендері бойында суармалы егіншілікпен айналысты.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Жылқыны қолға үйретудің әлемдік өркениетке қосқан үлесін анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Жылқысыз сенің ата-бабаң қалай көшер еді, малды қалай бағар еді, жауынан қалай қорғанар еді?

Шешуі.

1. Жылқымен адамдар алысқа тез көшіп, жайылым іздеп, дала кеңістігін игерді.
2. Атпен үлкен отарды бағуға, бытырап кеткен малды жинауға болды.
3. Қазанат — жауынгердің серігі: сақтар мен массагеттерде әскери іс жылқыға сүйенді.
4. Жылқының еті мен сүті тамаққа пайдаланылды.
5. Ат арқылы әртүрлі халықтар бір-бірімен байланыс жасады: сауда мен мәдениет алмасуы жеделдеді.

Жауабы: жылқыны қолға үйрету көшпелі мал шаруашылығын, алыс көшуді, әскери істі және халықтар арасындағы байланысты дамытты.

№ 2

Түліктің түрлерін атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Параграфта кімдер аталды? Қайсысы негізгі? Қайсысы тек кей аймақтарда болды?

Шешуі.

1. Қой — негізгі түлік: ет, жүн, сүт.
2. Жылқы — қазанат (жауынгерге) және жабы (етке).
3. Ешкі — қоймен бірге өсірілетін түлік.
4. Сиыр — көбінесе кедейлерде, қысқа шөп дайындау керек.
5. Түйе — Батыс және Оңтүстік Қазақстанның далалық аудандарында.

Жауабы: қой, жылқы (қазанат пен жабы), ешкі, сиыр, түйе.

№ 3

Мал өсірушілердің шаруашылық көші-қон бағытын анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Жылды айналып шық: қыс — көктем — жаз — күз. Көш қай бағытпен жүрді?

Шешуі.

Картада бағыт оңтүстіктен солтүстікке бағытталған ұзын жолақ болып көрінеді. Көш әрдайым тұйық айналым жасады.

Жауабы: қыстау (оңтүстік) → көктеу → жазғы жайылым (солтүстікке қарай) → күзеу → қайтадан қыстау.

№ 4

Неліктен сақ, савромат, массагеттерді, басқа да мал өсіруші тайпаларды толық көшпелі деу қате пікір?

Қалай ойлаймыз. Бәрі көшті ме? Көшуден басқа немен айналысты?

Жауап үлгісі.

• Бәрі көшпеді: малы аз отбасылар қауымдастыққа қосылмай, орнында қалды.
• Қыстауда жеркепе, жартылай жеркепе, балшық кірпіш, тас, бөренеден салынған тұрақты үйлер болды.
• Жекелеген малшылар қолөнермен, балық аулаумен, кен өндірумен айналысты.
• Савроматтар жер жырту мен егіншілікпен (тары) айналысты, тиграхауда сақтары мен массагеттер суармалы егіншілікпен шұғылданды.

Жауабы: олардың шаруашылығы аралас болды: көшпелі мал шаруашылығымен қатар қыстауда отырықшы тұрды, егін екті, қолөнермен, балық аулаумен, кен өндірумен айналысты.

№ 5

Жайылымдық мал шаруашылығы көп білім мен тәжірибені талап ететін күрделі іс екенін дәлелдеңдер.

Қалай ойлаймыз. Малды құртып алмау үшін малшы нені білуі керек?

Жауап үлгісі.

• Көш бағытын білу керек: бір қадам ауытқысаң — шөл, сортаң, шөбі күйген дала, мал қырылады.
• Қай маусымда шөбі шүйгін, суы бар жерді білу керек; шөбі кемінде 10–15 күнге жететін жерге тоқтау керек.
• Көсемдер жиналып, рулар мен қауымдардың бағытын келісіп алуы қажет болды.
• Жануарларды түсіну керек: қойдың азық талғамайтынын, сиырға қысқа шөп керектігін, қазанатты қалай баптауды, жылқы тұқымын қалай іріктеп жақсартуды білу.
• Шөлді жерде құдық қазуды білу керек.

Жауабы: малшыға жерді, маусымдарды, жануарларды білу, келісе білу және құдық қазу керек болды — демек, бұл күрделі шаруашылық.

№ 6

(нөмірсіз тапсырма, оқулық, 86-бет: «Жайылымдық мал бағудың түрін таңдау үшін әр аймақта қандай жағдайлар ескерілгенін ойлап көріңдер.»)

Қалай ойлаймыз. Жазықтағы савроматтарды, таудағы сақтарды және Үстірттегі массагеттерді салыстыр. Олардың айырмашылығы неде?

Жауап үлгісі.

• Жер бедері: жазықта — ұзақ көш; таулы жерде — биік жайлауға тау арасындағы жол.
• Су: өзендер, мұздықтардан басталатын өзендер, ал шөлде — құдықтар.
• Шөп: тау жайлауындағы оты мол шөп немесе Үстірттің жұтаң өсімдігі.
• Жыл мезгілі: қысқы, көктемгі, жазғы, күзгі жайылымдар.
• Отбасының байлығы: малы аз отбасылар орнында қалды, сиыр ұстады.

Жауабы: жер бедері, су мен шөптің болуы, жыл мезгілі және отбасында қанша мал болғаны.

№ 7

(нөмірсіз тапсырма, оқулық, 87-бет: «Қалай ойлайсыңдар, неге?» — жылқыға ерекше мән берілгені туралы.)

Қалай ойлаймыз. Мың қойды жаяу бағып, жүздеген шақырым жүріп көр.

Жауап үлгісі.

• Атпен малшы үлкен отарды айналып, адасқан малды жинайды.
• Жүздеген шақырымдық көшті жаяу жүріп өту мүмкін емес.
• Ат үстіндегі адам жаңа жайылым мен суды тез тауып алады.
• Қазанатпен жауынгер малды қасқырдан да, жаудан да қорғайды.

Жауабы: жылқысыз үлкен отарды бағып, алыс көшіп, малды қорғау мүмкін болмас еді, сондықтан жылқыға ерекше мән берілді.

№ 8

(нөмірсіз тапсырма, оқулық, 87-бет: «Жайылымдық мал шаруашылығында не себепті қой көп өсірілгені туралы ойланыңдар.»)

Қалай ойлаймыз. Қой адамға не береді және оны асырау қаншалықты оңай?

Жауап үлгісі.

• Қой бірден ет, жүн, сүт береді.
• Қой тез көбейеді.
• Азық талғамайды: кез келген шөппен тойынады.
• Қазба жұмыстары савроматтарда ірі, тұмсықты қой тұқымы болғанын көрсетеді.

Жауабы: қой өте пайдалы болды, тез көбейді және азық талғамады.

№ 9

Жұп болып талқылаңдар. Тұрақты тұрғын үйлер не себепті қысқы жайылым аумағында салынды?

Қалай ойлаймыз. Қауым жыл сайын қайда қайтып оралатын? Жылы үй қай мезгілде ең қажет?

Жауап үлгісі.

• Қауым жыл сайын сол қысқы жайылымға қайтып оралатын, сондықтан үй босқа кетпейді.
• Қыс суық — жылы үй керек.
• Қыста адамдар бір жерде ұзақ тұрады, ал жазда жолда жүреді.
• Қыстаудың қасында тары егіліп, шөп пен азық-түлік дайындалды.

Жауабы: қыстау — жыл сайын қайтып оралатын тұрақты жер, ал қыста сенімді жылы баспана ең қажет.

№ 10

Қосымша тапсырма. Венн диаграммасын қолданып, қысқы-көктемгі, жазғы-күзгі көші-қон бағытын салыстырыңдар. Олардың айырмашылығы мен ұқсастығы неде?

Қалай ойлаймыз. Тармақтар бойынша салыстыр: қауым қандай болды, қайда тұрды, не істеді.

Шешуі. Қиылысқан екі шеңбер сал. Сол жаққа тек қыс пен көктемге тән белгілерді, оң жаққа тек жаз бен күзге тән белгілерді, ортаға — ортақ белгілерді жаз.

Жауабы: қыста және көктемде шағын қауымдар тұрақты қыстауда тұрды, көктемде көсемдер жиналды; жазда және күзде көш бағытпен көшті, жазғы қауымдастық күзде ыдырады. Ортақ белгісі — мал жаю және алдын ала келісілген бағыт.

Жадынама

• Малшы жылы: қыстау → көктеудегі жиын → жазғы көш → күзеу → қыстау.
• Қыстаулар: массагеттер — Үстірт пен Сырдарияның төменгі ағысы; сақ-исседондар — Сырдария, Шу мен Талас; савроматтар — Ырғыз бен Жем.
• Егіншілік: тары (савроматтар); Сырдария мен Жетісу өзендері бойында суармалы егіншілік.
• Түлік: қой (негізгі), жылқы, сиыр, түйе.
• Савроматтардың тұмсықты қойлары қазақтың құйрықты қойларына ұқсас.

Шағын тест