§§ 34–35. Дала тайпаларының қоғамдық құрылысы мен діни түсініктері

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). III тарау: Ежелгі көшпелілер. 92–95-беттер.

Нені үйренесің

• Дала қоғамының үш тобын атап, олардың бір-бірінен айырмашылығын түсіндіруді.
• Көсем-билеушінің қандай болғанын және оның неге тек жауынгер ғана болмағанын айтуды.
• Обалар арқылы сақ пен савромат қоғамының бай мен кедейге, ақсүйек пен қарапайым халыққа бөлінгенін дәлелдеуді.
• Савроматтарда әйелдің рөлі жоғары болғаны туралы неге айтылатынын түсіндіруді.
• Сақтардың дүниені қалай көргенін айтуды: үш дүние, төрт жақ, күн, жылқы, бүркіт.
• Есік обасындағы Алтын киімді адамның баскиімін «оқуды».

Ой қозғау

• Сақтар кімдер? Қазақстан жерін мекендеген ерте темір дәуіріндегі көшпелі тайпалар.
• Савроматтар мен массагеттер кімдер? Сақтарға туыс дала тайпалары: савроматтар Қазақстанның батысында, массагеттер Арал мен Каспий маңында тұрған.
• Оба дегеніміз не? Көне қабірдің үстіндегі үйінді.
• «Аң стилі» дегеніміз не? Заттарды аңдар мен құстардың — бұғы, барыс, ешкі, бүркіт бейнесімен әшекейлейтін өнер.
• Алтын киімді адам қайдан табылды? Алматыға жақын жердегі Есік обасынан.

Тақырыпты талдаймыз

Көктен түскен сыйлар туралы аңыз

Сақтардың өмірі қалай құрылғаны туралы көне жазушылар өте аз жазды. Жалғыз дерлік сүйеніш — рим тарихшысы Квинт Курций Руф айтқан аңыз.

Аңыз бойынша, дала тайпаларына көктен сиқырлы сыйлар түскен. Әр сый — өз тобының «құралы»:

• соқа мен қамыт (өгізге жегетін ағаш) — егіншілерге;
• найза мен садақ — жауынгерлерге;
• тостаған — абыздарға.

Демек, қоғамда үш топ болған. Оларды қоғамдық топтар, яғни сословиелер деп атауға болады.

📌 Қоғамдық топ (сословие) — бірдей кәсібі, құқығы мен міндеті бар адамдардың үлкен тобы. Адам көбіне сол топқа туғаннан қосылатын.

Үш топ және олардың түстері

Өзіңді сақтардың тойында жүргендей елестет. Қарсыңдағы адамның кім екенін қалай білесің? Киімінің түсінен!

🌟 Қауым мүшелерін неге «сегізаяқтылар» деп атаған? Санап көрейік: өгіздің аяғы төртеу, соқаға екі өгіз жегіледі. Бір отбасына сегіз аяқ шығады!

Көсем: жауынгер, егінші және көк пен жердің арасындағы дәнекер

Бәрінің үстінде көсем-билеуші тұрды. Ең алдымен ол әскербасы болды. Оның басты қаруы — садақ пен жебе, бұл садағын ол мұрагеріне қалдырды.

Бірақ көсем тек жауынгер емес еді. Көктемде ол алғашқы соқа салу жұмысын өзі жүргізді. Дәстүр бойынша көсем бақташының тәрбиеленушісі саналды. Осылайша ол: «Мен халқыммен біргемін, сендер істейтін жұмысты мен де істеймін» дегенді көрсетті.

Көсемді құдайлар таңдаған деп сенді. Ол — аспан мен жердің арасындағы дәнекер. Көсемнің күші мен рухани қуаты мықты болса, халықтың да әл-ауқаты жақсы болады деп есептелді.

💡 Бүкіл қоғамның үстінен билік бір адамның қолында болса, бұл — мемлекет белгісі. Демек, сақтарда ерте мемлекет қалыптаса бастаған.

Обалар кім кім екенін айтады

Жазба деректер аз, бірақ оба бар. Ал оба өте анық «сөйлейді»: адам қаншалықты асыл болса, оның обасы соншалықты үлкен.

• Бесшатыр қорымы: ең үлкен обалар көсемдерге, орташа обалар жауынгерлерге, ұсақ обалар қатардағы қауым мүшелеріне тұрғызылған.
• Үйғарақ қорымы: ортасында садақ, жебе, әскери айбалтасымен жерленген көсемдер мен ақсүйек жауынгерлердің үлкен обалары орналасқан. Шығысында құрбандық ыдыстарымен бірге жерленген абыздардың, ал батыс бөлігінде қатардағы қауым мүшелерінің қабірлері табылған.

Оқулықтағы суретте — сақ қабірлерінен табылған заттар: ыдыстар мен қобдиша және аң бейнелі алтын жапсырма.

Савромат «амазонкалары»

Савроматтардың қоғамдық құрылысында әйелдің рөлі жоғары болғанын барлық ежелгі тарихшылар атап көрсетеді. Шын мәнінде, савромат әйелдері жерлеу орнының ер адамдардың қабірінен көп айырмашылығы жоқ. Археологтер олардың қабірлерінен ерлердің қару жиынтығы мен ат әбзелдерін тапқан.

Савромат жерлеу орнының б.з.б. IV ғасырына жататын бір қабірінен әйелдің сүйегі кездескен. Қабірден ыдыс-аяқ пен әшекейлер және найза, қылыш, қола, темір ұштары бар жебе салынған қорамсақ табылған. «Амазонкамен» бірге әбзелдерімен ат та көмілген. Оны ғалымдар «амазонка» деп атады — гректер аңыздағы әйел жауынгерлерді осылай атаған.

📌 Б.з.б. IV ғасыр — біздің жыл санауымызға дейінгі 400-жылдар. Бізден шамамен 2400 жыл бұрын. Есіңде болсын: б.з.б. жылдар «кері» санағандықтан, б.з.б. IV ғасыр б.з.б. III ғасырдан бұрын болған.

Дала құдайлары: күн, жел, найзағай

Савромат пен сақ тайпалары басқа халықтар сияқты табиғат күштеріне — күнге, жерге, найзағайға табынған. Олардың түсінігінше, мейірімді және зұлым құдайлар фантастикалық аң, құс түрінде болады: мысалы, қанатты пырақ, самұрық ат. Мифология мен фольклорда бұл бейнелердің кең таралуы Еуразия даласындағы өнерде ерекше «аң стилін» тудырды.

• Жылқы күнмен және отпен байланысты. Әлемді жаратушы бас құдай Митра төрт ат жеккен күймемен жүрген.
• Бүркіт де Күн құдайының символы болған. Жыртқыш бүркіт бейнесі Күн құдайының нышаны саналды.
• Дала тұрғындары Күнді төрт ат немесе төрт қыран алып ұшатын бір дөңгелекті күйме түрінде елестеткен.

Үш қабатты дүние

Сақтар дүниені қалай елестеткен? Үш қабатты үйдей:

• жоғарғы — көктің қабысуы (аспан);
• орта — жерүсті;
• төменгі — жерасты.

Одан бөлек, дүниенің төрт жағы болады: алдыңғы (шығыс), артқы (батыс), оң және сол.

Бүкіл Әлем сыйған баскиім

Алтын киімді адамның баскиімі — биік, үшкір құлақшын (суретте ол қызыл, алтын жебелері бар). Бұл жай бас киім емес, ғарыштың үлгісі:

• әшекейлері дүниенің үш бөлігі сияқты үш қабатты болып орналасқан;
• алтын таулар мен ағаштар билеушіге бағынышты әлемді сипаттайды;
• алдыңғы жағына күн бейнесі — қанатты аттар мен төрт алтын жебе салынған; ешкі мүйізді, арқасында алтын жебелер «өсіп тұрған» қанатты алтын қос пырақтың мәні зор.

Бұл мифологиялық бейнелер: құс аспанды, жылқы жерді, ешкі жер астын, қанатты жебелер дүниенің төрт бұрышын білдіреді. Сақтар алдыңғы жақ деп дүниенің шығыс бөлігін, артқы жақ ретінде батысты есептеген. Баскиімнің жалпы мағынасы құдайдың көсемге бүкіл мифологиялық ғарыштағы билікті тапсырғанын білдіреді. Көсем дүниенің кіндігі ретінде қабылданған.

Есік обасынан табылған көсем Күн құдайына теңестірілген. Сонымен бірге «Алтын киімді адам» — өзіне бағынышты дүниені қорғаушы жауынгер және абыз саналады. Сырт киіміндегі алтын қаптырмалар құстың қауырсынын еске салады. Қауырсындар кейінгі дәуірлердегі рухтар мен құдаймен тілдесе алатын бақсылардың қауырсындарына ұқсас келген.

🌟 Алтын киімді адам Қазақстанның символына айналды. Ол Алматыдағы Республика алаңындағы Тәуелсіздік монументінің төбесінде тұр, ал көшірмесін Алматыдағы Орталық мемлекеттік музейден және Астанадағы Ұлттық музейден көруге болады.

Жетісудағы от ғибадатханалары

Жетісу сақтарында қасиетті орындар — от ғибадатханалары болды. Онда ғұрыптық заттар: құрбандық ыдыс орналасқан. Ғұрыптық бұйымдар табылған жерде мінажат орны жатты. Атақты жетісулық үлкен құрбандық ыдыс дәл осындай орыннан табылған.

Мұндай ғибадатханалар Тянь-Шань таулары баурайында, жазғы жайылымда, ірі обалық қорымдар жанында орналасқан. Тау баурайында ата-баба аруағы үшін мерекелер өткізіліп, рәсімдер жасалған.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. «Қоғамдық топтар» ойынын ойнаңыздар: бала қандай киім түсін таңдар еді және неге? Ал Алматыда Тәуелсіздік монументін көрсетіп, Алтын киімді адамның баскиіміндегі қанатты аттар мен жебелер нені білдіретінін сұраңыз.

Уақыт таспасы

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Көктен түскен сыйлар туралы аңызды кім баяндаған? Рим тарихшысы Квинт Курций Руф.
• «Ратайштар» дегеніміз не? «Арбада тұрғандар» — жауынгерлердің ежелгі атауы.
• Билеуші мұрагеріне қандай қару қалдырған? Өз садағын.
• Қай қорымда көсемдер, жауынгерлер мен қауым мүшелерінің бөлінгені ерекше жақсы көрінеді? Бесшатыр қорымында: обалардың көлемі әртүрлі.
• Сақтарда жылқы немен байланысты? Күнмен және отпен.
• Жетісу сақтарының «от ғибадатханалары» қайда болған? Тянь-Шань таулары баурайында, жазғы жайылымда, ірі обалық қорымдар жанында.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Квинт Курций Руфтың аңызын пайдалана отырып, сақ тайпаларының немен айналысқанын анықтаңдар. Қоғам қандай негізгі топтарға бөлінді?

Қалай ойлаймыз. Әр сый — бір белгі: ол кімге керек және қандай жұмыс үшін?

Шешуі.

• Соқа мен қамыт → сақтар жер жыртқан, егінші болған.
• Найза мен садақ → сақтар соғысқан және аңшылық құрған.
• Тостаған → сақтар құдайларға жалбарынып, құрбандық шалған.

Осыдан үш топ шығады: жауынгерлер, абыздар, қатардағы қауым мүшелері (егіншілер мен малшылар).

Жауабы: сақтар егіншілікпен, мал шаруашылығымен және соғыспен айналысқан; қоғам жауынгерлерге, абыздарға және қауым мүшелеріне бөлінген.

№ 2

Көсемнің көктемде бірінші болып соқа салуы нені білдіреді?

Қалай ойлаймыз. Әскербасы неге соқаны қолына алады?

Жауап үлгісі.

• Көсем халқымен байланысын көрсетті: ол қарапайым адамдармен бірдей жұмыс істейді.
• Алғашқы соқа салу көктемгі жұмыстарды бастайтын салтанатты рәсім болды, ол жақсы егін мен берекеге арналды.
• Көсем «құдайлардың қалаулысы» саналды, сондықтан оның алғашқы сызығына көктің батасы тигендей болды.

Жауабы: алғашқы соқа салу көсемнің халқымен байланысын және мол егін үшін қамқорлығын көрсетті.

№ 3

«Алтын киімді адамның» баскиімін қарап шығыңдар. Баскиімнің құрамдас бөліктері нені бейнелейді?

Қалай ойлаймыз. Үш дүние мен дүниенің төрт жағын еске түсір.

Шешуі.

Жауабы: баскиім — Әлемнің үлгісі; оны киген көсем бүкіл әлемге билік алады деп сенген.

№ 4

Дала тұрғындарының діни түсініктері мен мифологиясын сипаттаңдар.

Қалай ойлаймыз. Кімге табынған → қалай бейнелеген → дүниені қалай көрген → қайда жалбарынған.

Жауап үлгісі.

• Табиғат күштеріне — күнге, желге, найзағайға табынған.
• Құдайларды фантастикалық аң түрінде бейнелеген: қанатты пырақ, самұрық ат. Осыдан «аң стилі» туған.
• Жылқы мен бүркіт — күннің символы. Күн — төрт ат немесе төрт қыран алып ұшатын бір дөңгелекті күйме. Бас құдай — Митра.
• Дүние — үш дүние (аспан, жерүсті, жерасты) және төрт жақ.
• От ғибадатханалары болған, онда құрбандық ыдыс орналасқан; ата-баба аруағына мерекелер өткізген.

Жауабы: дала тұрғындары табиғат күштерін, әсіресе күнді қастерлеген; үш дүние мен дүниенің төрт жағына сенген, ата-баба аруағын құрметтеген және от ғибадатханаларында жалбарынған.

№ 5

Жұп болып талқылаңдар. Сақ, савромат, массагеттер қоғамында әйелдердің құқықтары ерлермен бірдей болғанын, мемлекет белгілері байқалғанын қандай деректер көрсетеді?

Қалай ойлаймыз. Деректерді үш «үйіндіге» бөл: теңсіздік, әйелдер, мемлекет.

Шешуі.

Жауабы: теңсіздік обалар мен қоғамдық топтардан көрінеді; әйелдердің теңдігі — қару салынған савромат қабірлерінен; мемлекет белгілері — көсемнің бәрінің үстінен билігі және оның мұрагерлікке қалуы.

№ 6

(Қосымша тапсырма) Үндіиран тайпаларының дүниетанымын сипаттаңдар. Үндіирандықтардың идеологиялық тұжырымдамасы қандай болды?

Қалай ойлаймыз. Дүниетаным — адамдардың дүниені қалай түсінгені. «Әскери мазмұн» — неге жауынгер мен қару осы көріністің ортасында тұрды.

Жауап үлгісі.

• Дүние үш дүние мен төрт жақтан тұрды; ортада көсем тұрды, ол дүниенің кіндігі болып саналды.
• Басты құдай — күн; көсем оның жердегі көрінісі есептелді. «Аң стилі» осы дүниетанымның көрінісі, ежелгі мал өсірушілердің ерекше белгісі болды.
• Әскери мазмұны басым идеология: жауынгерлер — бірінші топ, «арбада тұрғандар». Билеуші ең алдымен әскербасы, оның белгісі — садақ, оны ол ұлына қалдырады. Алтын киімді адамның өзі де өз дүниесін қорғаушы жауынгер. Қару ер адамдардың да, әйелдердің де қабіріне салынған.
• Қорытынды: көшпелілер мал мен жайылымды қорғауға мәжбүр болғандықтан, жауынгердің күші мен батылдығы басты құндылық болды.

Жауабы: үндіиран тайпалары дүниені үш қабат ретінде, ортасында көсем-күн тұрғанын көрген; олардың идеологиясы жауынгерді дәріптеді — билеуші ең алдымен қолбасшы болды, ал қару билік пен құрмет белгісі саналды.

Жадынама

• Даталар: б.з.б. IV ғ. — савромат «амазонкасы»; б.з.б. V–IV ғғ. — Есік обасы (шамамен).
• Орындар: Есік, Бесшатыр, Үйғарақ, Тянь-Шань баурайы, Жетісу.
• Адамдар: Квинт Курций Руф, Алтын киімді адам, Митра құдайы.
• Терминдер: қоғамдық топ, абыз, қауым мүшесі, көсем-билеуші, құрбандық ыдыс, мінажат орны, бақсы, қанатты пырақ.

Шағын тест