§§ 36–37. Үйсіндер тарихы және олардың шаруашылығы

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). IV тарау: Үйсіндер мен қаңлылар. 96–99-беттер.

Нені үйренесің

• Үйсіндердің қайдан келгенін және Жетісуға қашан қоныстанғанын айтуды.
• Картадан үйсіндердің жерін көрсетіп, көршілерін атауды.
• Үйсін мемлекетінің құрылымын түсіндіруді: билеуші гуньмо, ақсүйектер, қауым мүшелері, құлдар.
• Үйсіндердің немен күн көргенін айтуды: мал шаруашылығы + егіншілік.
• Үйсіндерде қолөнердің негізінен үйшілік болғанын дәлелдеуді.

Ой қозғау

• Үйсіндерге дейін Жетісуда кімдер өмір сүрді? Сақтар.
• «Б.з.б.» дегеніміз не? Біздің жыл санауымызға дейін — жыл санауымыздың 1-жылына дейін. Б.з.б. жылдар мен ғасырлар «кері» саналады.
• Көшпелі мал шаруашылығы деген не? Адамдар малымен бір жайылымнан екінші жайылымға көшіп жүреді: қыста бір жерде, жазда басқа жерде.
• Жетісу қайда орналасқан? Қазақстанның оңтүстік-шығысында, Балқаш көлі мен Тянь-Шань тауларының арасында. Бұл — жеті өзен өлкесі.

Тақырыпты талдаймыз

Сақтардан кейін: жаңа мемлекеттер

Көне қытай жылнамасын ақтарып отырғаныңды елестет. Онда сақтар жоқ, ал жаңа атаулар пайда болған: үйсіндер, қаңлылар, сарматтар. Бұл — сақ, савромат және массагет тайпалық одақтарының орнында мемлекетке айналған тайпалар бірлестіктері. Олар туралы қытай және рим жазба деректерінен және қазба жұмыстарынан білеміз.

Үйсіндер туралы басты қытай кітабы — Хань әулетінің жылнамасы, «Хань шу».

Үйсіндер Жетісуға қалай келді

Тарих тохарлардан басталады. Б.з.б. IV ғасырда олардың тайпалық одағы Юечжи мемлекетіне айналды. Юечжилер ұзақ уақыт құдіретті ғұндармен соғысып, жеңіліп қалды. Тохарлардың бір бөлігі ғұндарға бағынды. Қалғандары қазіргі Ауғанстан мен Солтүстік Үндістанға қоныс аударып, кейін Кушан мемлекетін құрды.

Ал одан бұрын юечжилерге тәуелді үйсін тайпалары бөлініп шықты. Олар Жетісу жеріне қоныс аударып, сақтарды ығыстырып, өз мемлекетін құрды. Қазба жұмыстары көрсеткендей, үйсіндер Жетісуға б.з.б. III ғасырдың өзінде келген.

📕 Оқулықта үйсіндер Жетісуға б.з.б. III ғасырда келген деп жазылған, ал юечжилердің ғұндардан жеңілуі содан кейінгі оқиға ретінде сипатталған. Ғалымдардың қазіргі деректері бойынша юечжилердің жеңілуі мен үйсіндердің қоныс аударуы б.з.б. II ғасырға (шамамен 170–160 жылдарға) жатады.

📌 Б.з.б. III ғасыр бізден неше жыл бұрын болғанын білу үшін, біздің жылымызға шамамен 200–300 қос. Шамамен 2200–2300 жыл бұрын болады.

Сырт келбеті жағынан үйсіндер азғана монголоидтық белгілері бар европеоидтар болған (Еуропа мен Алдыңғы Азияның көп халықтары сияқты).

Үйсіндер қайда өмір сүрді

Үйсіндердің негізгі аумағы — Іле алқабы. Картаны сөзбен сипаттасақ:

• батысында — Шу және Талас өзендері, одан әрі көрші қаңлылар;
• шығысында — Тянь-Шань сілемдері және ғұндар мемлекеті;
• солтүстігінде — Балқаш көлі;
• оңтүстігінде — Ыстықкөл жағалауы, одан әрі Ферғана (қытайша Давань).

Үйсіндердің ордасы — Чегучэн (Қызыл Аңғар) қаласы. Ол бұрын Ыстықкөл жағасында орналасқан, бекіністі қала болған, жанында елді мекендері де болған. Кейін көлдің су деңгейі көтеріліп, қала су астында қалған.

🌟 Ыстықкөл түбінен сүңгуірлер шынымен де көне заттар тауып жүр: ыдыс-аяқ, кірпіш, тіпті құрылыстардың іздері. Сондықтан «су астындағы астана» ертегі емес.

Мемлекет қалай құрылған

Басында — гуньмо атағы бар билеуші тұрды. Билікті ол мұрагерлікке қалдырды. Қытай жылнамаларында гуньмодан басқа да қызметшілердің болғаны айтылады.

Үйсін мемлекеті сол кездегі дәстүр бойынша екі қанатқа бөлінген. Үйсіндерге бірқатар көрші тайпалар бағынған.

Хань елшілері үйсін халқы 630 мың, әскер саны 288 мың екенін хабарлайды.

💡 Әрбір екінші тұрғынға жуығы қолына қару ала алған! Демек, жауынгер дерлік әрбір ересек ер адам болған.

Қытайдың Хань мемлекеті ғұндармен бәсекелесіп, Шығыс Түркістанның қала-мемлекеттерін, үйсіндер мен қаңлыларды бақылап отыруға тырысты. Үйсіндердің тойтарыс беретін күші аз болғандықтан, олармен амалдау саясатын жүргізді, яғни кейде біреумен, кейде екіншісімен достасуға тура келді.

Байлар мен кедейлер

Үйсін қоғамы біртекті болмады:

• байлар — тайпа, ру басшылары, жауынгерлер, абыздар;
• қатардағы малшылар мен егіншілердің қарапайым бұқарасы — еркін қауым мүшелері;
• құлдар — негізінен тұтқындардан шыққан.

Ақсүйектерде қыштан, тастан жасалған мөрлер болды, ал кейбір әскербасылары мен билеушілерде тіпті алтын, мыс мөрлер туралы жазба деректерде айтылады. Мөр «бұл менікі» деп белгі қою үшін керек. Демек, жекеменшік болған — тек малға ғана емес, жерге де.

Оқулықтағы «Үйсін қоғамы» суретінде айырмашылық көрінеді: қарулы маңызды адамдар ұзын, жарқын шапандарда, ал қарапайым адам арбаның қасында қысқа киімде, қолында кетпен, жанында киіз үйлер тұр.

Жер де жыртқан малшылар

Қытай деректерінде үйсіндер мал өсірушілер ретінде суреттеледі: «Олар егін шаруашылығымен де, бақ өсірумен де айналыспайды. Тек шөбі шүйгін, сулы жерлерге малмен бірге көшіп-қонып жүреді» деп жазған. Бірақ қазба жұмыстары бәрінің күрделірек екенін көрсетті.

Мал шаруашылығы шынымен де басты рөл атқарды. Жетісудің табиғат жағдайы тау бөктерінде мал шаруашылығы және егіншілікпен айналысуға қолайлы еді. Ауқатты үйсіндер Мойынқұм құмдары мен Балқаш даласындағы қыстауларынан Алатаудың баурайындағы көгалды шалғындарына жаз айында малымен көшіп баратын. Мұнда мал тез қонданып, семіретін. Жазғы және қысқы жайылымдардың арасы онша қашық емес еді. Тау мен тау бөліктеріндегі жайылымның ылғалы көп болғандықтан, шөбі шүйгін келді. Сондықтан үйсіндер жазғы және күзгі-көктемгі жайылымдарда ұзақ отыратын.

Үйсіндер тау жазықтары мен қысқы жайылымдарда тас пен кірпіштен үй тұрғызып, жанына егін, бақша екті.

Оқулықтағы «Үйсін қыстауы» суретінде тас қоршау, жайпақ шатырлы үйлер, мал қора және шөп тиелген арба көрінеді.

📌 Үйсіндердің шаруашылығы — мал шаруашылығы мен егіншілік: жылқы мен қой да, егістік те болған.

Үйсіндер жылқы мен қой, ешкі, сиыр, түйе өсірді. Жайылымда жылқы мен қой басым болды. Деректерден ауқатты үйсіндердің 500-ге дейін жылқысы болғаны белгілі. Жылқылардың тұқымы әртүрлі, оның ішінде асыл тұқымды сәйгүліктер де бар еді. Теңлік обасынан табылған алтын қаптырмада салт атты адам ірі, биік жылқының үстінде бейнеленген.

Қолөнер мен сауда

• Киім. Атақты адамдар жібек пен жұқа матадан тігілген киім киді, ал қарапайым адамдардың киімі қалың маталардан, теріден тігілді. Жібекті жылқыға айырбастап немесе сыйлық, алым есебінде Қытайдан әкелген. Үйсіндер қолдан тоқылған маталарды өздері дайындады. Жібек пен басқа материалдарды Қытай мен Үндістаннан алды.
• Ыдыс. Әйелдер қыш ыдыстарды саздан жасады, еркектер қайыңнан үстел-табақ, саба, қымыз құятын ожаулар ойды.
• Металл. Тянь-Шань тауларында үйсін кәсіпшілері мыс пен қорғасын, қалайы өндірді. Олар темірді балқытып, одан пышақ, қылыш, қанжар, жебе ұштарын жасады. Темірден орақ та дайындалды.
• Әшекей. Түрлі түсті тастар мен бағалы металдардан моншақ, сырға, киім әшекейлері әзірленді. Әшекей бұйымдарға ұсақ алтын түйіршіктерін жабыстырып, асыл тастармен безендірді. Суретте — алтын жапсырмалар мен түрлі түсті тастары бар әшекей бұйымдар.
• Басқа кәсіптер. Тоқу, иіру, тері өңдеумен бірге сүйек пен тастан заттар жасау ісі кең тарады. Дән үгу үшін қол диірмен жасаған — екі жалпақ тас.

📌 Алтын түйіршік (зернь) — әшекей бұйымға жабыстырылған ұсақ алтын шариктерден жасалған өрнек.

Әшекейлер мен сапалы қолөнер бұйымдарын үйсіндер егінші халықтардан айырбастап алды. Сонымен бірге алыс жорықтардан әскери олжа ретінде әкелген.

Ақсүйектер мен қарапайым адамдардың обалары

Үйсін көсемінің обасынан киімге тігілген алтын салпыншақ, сырғалар, темір күрзі, қола айна табылды. Ал оның қасында — қарапайым үйсіндердің қабірлері: қабірінен сүйекпен бірге қыш ыдыстар, темір пышақ, жебе ұштары шыққан. Айырмашылық орасан!

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Балаңызбен үйсіндердің шаруашылығын қазақ ауылдарының өмірімен салыстырыңыз: қыстау — жайлау, жазда — киіз үй, қыста — үй. Сұраңыз: екі мың жылдан кейін не өзгермеген?

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Үйсіндер туралы қандай деректерде айтылған? Қытай және рим жазба деректерінде, басты дерек — «Хань шу» жылнамасы. Және оба мен қоныстардағы қазба жұмыстары.
• Юечжилер кімдер? Тохарлардың мемлекеті, одан үйсіндер бөлініп шықты.
• Үйсін халқы қанша болды? 630 мың; әскер — 288 мыңға дейін.
• Малдың ішінде қайсысы көбірек болды? Қой мен жылқы.
• Үйсіндер қыста және жазда қайда тұрды? Қыста — Мойынқұм құмдары мен Балқаш даласында, жазда — Алатаудың баурайындағы көгалды шалғындарда.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Картадан үйсіндердің мекен еткен аумағын көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Іле алқабын тауып, оны төрт бағдардан «жақтауға» ал.

Шешуі.

1. Қазақстан картасынан Балқаш көлін тап — бұл солтүстік шекара.
2. Одан оңтүстік-шығысқа қарай — Іле өзені және Іле алқабы: үйсін жерлерінің жүрегі.
3. Батыста шекараны Шу және Талас өзендері бойымен жүргіз (одан әрі — қаңлылар).
4. Шығыста — Тянь-Шань сілемдері (одан әрі — ғұндар).
5. Оңтүстікте — Ыстықкөл (қазір Қырғызстанда), одан әрі Ферғана.

Жауабы: үйсіндер Жетісуда өмір сүрді: батыста Шу өзенінен шығыста Тянь-Шань сілемдеріне дейін, солтүстікте Балқаштан оңтүстікте Ыстықкөлге дейін.

№ 2

Қандай деректерде үйсіндер туралы айтылған?

Қалай ойлаймыз. Бөліп ал: жылнамалар не дейді, археологтер не тапты.

Шешуі.

Жауабы: жазба деректер үйсіндердің шығу тегі, билігі, саны және ордасы туралы айтады, ал қазба жұмыстары — олардың келген уақыты, келбеті, шаруашылығы, қолөнері және теңсіздік туралы.

№ 3

Үйсіндердің қоғамдық құрылысын сипаттаңдар. Үйсін билеушілерінің лауазымы қалай аталды?

Қалай ойлаймыз. Жоғарыдан төменге қарай жүр: билеуші → қызметшілер → ақсүйектер → қауым мүшелері → құлдар.

Шешуі.

• Жоғарыда — гуньмо, билік мұрагерлікке қалады.
• Оның қасында — басқа қызметшілер.
• Мемлекет екі қанатқа бөлінген, көрші тайпаларды бағындырған.
• Ақсүйектер: тайпа және ру басшылары, жауынгерлер, абыздар. Олардың мөрлері, бай обалары болған.
• Қауым мүшелері: малшылар мен егіншілер.
• Құлдар: негізінен тұтқындар.
• Мал мен жерге жекеменшік болған.

Жауабы: үйсіндерде басында гуньмо тұрған мемлекет болды; қоғам ақсүйектерге, еркін қауым мүшелеріне және құлдарға бөлінді.

№ 4

Үйсіндерде қолөнер көбіне тұрмыстық сипатта болғанын дәлелдеңдер.

Қалай ойлаймыз. «Үйшілік» — өз отбасына өздері жасайтын, шеберханада сатуға жасамайтын.

Жауап үлгісі.

• Қыш ыдыстарды әйелдер үйде саздан жасаған.
• Еркектер қайыңнан үстел-табақ, саба, қымыз құятын ожаулар ойған.
• Қолдан тоқылған маталарды өздері дайындаған; тоқыған, иірген, тері өңдеген.
• Дәнді өз үйінде қол диірменде үккен.
• Ыдыстары қыш пен ағаш, теріден жасалған; тұрмыста жиі қолданылатын заттарды өздері жасаған.
• Қымбат заттарды (жібек, жоғары сапалы әшекейлер) өздері жасамай, айырбастап алған немесе олжа ретінде әкелген.

Жауабы: өмірге керек заттардың барлығын дерлік — ыдыс, мата, киім, ағаш бұйымдар — әр отбасы өзі жасаған, ал сән-салтанаттық заттарды айырбас арқылы алған.

№ 5

«Үйсіндердің тарихы мен шаруашылығы» кестесін толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Тақырыптың бөлімдерімен жоғарыдан төменге қарай жүр.

Шешуі.

Жауабы: кестені қара.

№ 6

(Қосымша тапсырма) «Үйсіндердің саяси тарихы, қоғамдық құрылысы, шаруашылығы мен мәдениеті» тақырыбында хабарлама әзірлеңдер.

Қалай ойлаймыз. Тақырыптың өзі төрт бөлімнен тұратын жоспарды айтып тұр. Әр бөлімге 3–4 сөйлем және бір сурет.

Шешуі. Жоспар:

1. Кіріспе. Үйсіндер кімдер және олар туралы қайдан білеміз («Хань шу» жылнамасы, обалар).
2. Саяси тарих. Юечжилерден бөлінді, б.з.б. III ғасырда Жетісуға келді, көршілері — қаңлылар, ғұндар, Ферғана; Қытай мен ғұндар арасында амалдады.
3. Қоғам. Гуньмо, қызметшілер, ақсүйектер, қауым мүшелері, құлдар; 630 мың халық.
4. Шаруашылық. Мойынқұм мен Балқаш маңында қыстау, жазда Алатау; егіс пен бақша; байларда 500-ге дейін жылқы.
5. Мәдениет. Ыдыс-аяқ, темір қылыш, түйіршікті және асыл тасты алтын, Теңлік қаптырмалары.
6. Қорытынды. Үйсіндер — Жетісу халықтарының ата-бабаларының бірі; олардың өмір салты қазақтардың өміріне ұқсас: қыстау мен жайлау.

Бастаудың үлгісі: «Екі мың жыл бұрын Жетісуды алты жүз мың адамның иесі — гуньмо билеген. Оның ордасы қазір Ыстықкөлдің түбінде жатыр…»

Жауабы: алты бөлімнен тұратын жоспар бойынша хабарлама: Жетісу картасымен және табылған заттардың фотосуреттерімен.

Жадынама

• Даталар: б.з.б. IV ғ. — Юечжи мемлекеті; б.з.б. III ғ. — Жетісудағы үйсіндер; б.з.б. II ғ. — Ұлы Жібек жолы.
• Орындар: Жетісу, Іле алқабы, Шу және Талас өзендері, Балқаш, Ыстықкөл, Мойынқұм, Алатау.
• Сандар: 630 мың халық, 288 мың әскер, 500-ге дейін жылқы байда.
• Терминдер: гуньмо, екі қанат, жекеменшік, мөр, алтын түйіршік, үйшілік қолөнер.

Шағын тест