§ 38. Үйсіндердің материалдық мәдениеті

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). IV тарау: Үйсіндер мен қаңлылар. 100–102-беттер.

Нені үйренесің

• Үйсін обаларын сипаттауды: қай жерде тұр, көлемі қандай, ішінен не табылады.
• Үйсін қорымдарының үш кезеңін ажыратуды.
• Үйсіндердің қоныстары мен үйлері қандай болғанын айтуды.
• Үйсіндердің еңбек құралдарын атауды.
• Материалдық мәдениет дегеніміздің не екенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Үйсіндер кімдер? Б.з.б. III ғасырдан Жетісудағы тайпалар одағы және мемлекет, билеушісі — гуньмо.
• Үйсіндердің шаруашылығы қандай болды? Мал шаруашылығы мен егіншілік: мал және егістік.
• Оба дегеніміз не? Көне қабірдің үстіндегі үйінді.
• Қорым дегеніміз не? Адамдар жерленген орын. Қорым обалы (үйіндісі бар) және топырақ (үйіндісі жоқ дерлік) болады.

Тақырыпты талдаймыз

Материалдық мәдениет дегеніміз не

Адамдар қолымен жасаған, ұстап көруге болатын нәрсенің бәрін — үйлерді, ыдыстарды, құралдарды, әшекейлерді, қабірлерді — материалдық мәдениет дейді. Үйсіндер кітап қалдырған жоқ. Бірақ олар оба мен қоныстар қалдырды, ал археологтер солар арқылы олардың өмірін «оқиды».

Өзен бойындағы оба тізбегі

Жетісудағы алқаппен келе жатқаныңды елестет. Өзен бойымен аласа төбелер қатары созылып жатыр: біреу, екінші, үшінші… Бұл — үйсін обалары. Археологтер оларды оншақтысын қазып үлгерген.

• Тау бөктерлерінде, тау жазықтықтарында, өзен жағаларында орналасқан.
• Әдетте өзен бойымен созылып жатқан тізбек болып келеді.
• Үйінді топырақтан, тастан немесе тас-топырақ аралас болады.

Обалардың көпшілігі шағын. Бірақ нағыз алыптары да бар — бұл ақсүйектердің қабірлері.

Тіпті тоналған үлкен обалардан да археологтер көптеген алтын әшекейлер — киім салпыншақтары, алтын сырғалар, сонымен қатар қола айналар мен ағаш қобдишалар тапқан.

⚠️ Жиі кететін қате. Барлық оба патшаларға тиесілі деп ойлау. Үйсін обаларының көбі кішкентай: бұл қарапайым адамдардың қабірлері. Алыптары сирек кездеседі.

Қорымдардың үш кезеңі

Ғалымдар үйсін қорымдарын үш кезеңге бөлді. Олар орналасуымен — обалардың қалай тұрғанымен ерекшеленеді.

📌 Дәуір белгісіне қара! Орта кезең б.з.б. басталады (б.з.б. I ғасыр) және біздің дәуірде аяқталады (б.з. I ғасыры). Олардың арасында — «нөлдік нүкте», біздің жыл санауымыздың басы.

Бір шатырдың астындағы үй

Үйсіндердің елеулі бөлігі тұрақты өмір салтына көшкен. Археологтер үйсін қоныстарында тұрғын үйдің екі түрін тапқан:

• балшықтан тұрғызылған үйлер;
• тастан тұрғызылған үйлер.

Әрбір тұрғын үйде үлкен бөлме, ұсақ қосалқы жайлар және мал қамайтын қашалар болған. Мұның бәрі бір шатырдың астында! Үйлер жайпақ әрі тегіс келген, астына тіреу қойылған. Бөлмелердің жер едені балшықпен сылаған. Едендегі айнала тас қаланған ашық, шарші жерошақтар үйді жылыту, тамақ пісіру, жарық түсіру үшін пайдаланылған. Қыста бүкіл отбасы ошақтың айналасында тұрған.

Бес-алты үй бір ауылды құраған.

Оқулықтағы «Үйсіндердің қонысы» суретінде: балшық үйлер, шатыр, ұсталар қыздырылған темірді соғып тұр, құмырашы құмыра жасап жатыр, үйдің қасында доңғалақты арба мен ат тұр.

Мал шаруашылығымен айналысатын үйсіндер жазда ғана киіз үйде тұрды. Жиналмалы, жеңіл қаңқасы бар құрастырылмалы үй таудағы мал өсірушілерінің бірден-бір қолайлы жайы болды. Қыстыгүні олар тұрақты мекенжайында тұрған.

💡 Бұл жуық арада өмір сүрген қазақтар сияқты: қыста — қыстау, жазда — жайлаудағы киіз үй.

Алғашқы табылған қоныс және Ақтас

Үйсіндердің алғашқы қоныстары Шу алқабынан, Луговой ауылына жақын Қырғыз Алатауынан табылды. Тянь-Шаньның таулы аудандарында үйсін қоныстары тау шатқалдарынан көптеп кездеседі. Солардың бірі — Құрайлы өзенінің жағасындағы қазіргі Кеген ауылына жақын Ақтас қонысы. Бұл жерден тастан қаланған бес тұрғын үй және шаруашылық құрылыстары ашылған. Қонысты жанынан арықпен суарылатын ежелгі егістіктің ізі анықталды. Ақтас қонысына жақын жерден каналдардың орны, егіншілік құралдары: тас кетпендер, қола орақтар мен дәнүккіш табылды. Шу мен Кеген өзендерінің аңғарынан үйсіндердің ескі қалаларының орны кездесті.

Үйсіндер немен қоректенді

Ет пен сүт тағамдарын тұтынды, астықтан нан пісірді, бауларда жеміс-жидек өсірді.

🌟 Алмалы шатқалы — «алмалы». Оқулықта үйсіндер өмір сүрген кезде Алмалы шатқалынан бүкіл әлемге әйгілі алма тұқымы тарады деп жазылған. Шынында да, ғалымдар Қазақстан тауларындағы жабайы Сиверс алмасы — үй алмаларының барлық дерлік сортының арғы тегі деп есептейді. Алматы қаласының «алмалы» деп аталуы тегін емес!

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Егер Алматы — Қапшағай жолымен немесе Іле-Алатау және Алтынемел ұлттық саябақтарына барсаңыздар, өзен бойындағы оба тізбектеріне қараңыздар. Тізбектегі обаларды балаңызбен бірге санап көріңіздер: 3 пе, әлде 5–6 ма? Осыған қарап кезеңді шамамен болжауға болады. Қарғалы тәтісін Алматыдағы Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік музейінен іздеңіздер.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Тоналған үлкен обалардан не табады? Алтын салпыншақтар, алтын сырғалар, қола айналар, ағаш қобдишалар.
• Үйлерді неден тұрғызды? Балшық пен таспен.
• Бір ауылды неше үй құрады? Бес-алты.
• Ақтас қонысы қай жерде? Құрайлы өзенінің жағасында, Кеген ауылына жақын.
• Қыста үйсіндер үйінде тіршілік немен өтті? Ошақтың айналасында.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Үйсін обалары қайда орналасқан?

Қалай ойлаймыз. Қай жерде тұр → қалай орналасқан → неден жасалған → көлемі қандай → ішінде не бар.

Жауап үлгісі.

• Тау бөктерлерінде, тау жазықтықтарында және өзен жағаларында оншақты оба қазылған.
• Өзен бойымен тізбектеле орналасқан.
• Үйінділері топырақтан, тастан немесе тас-топырақ аралас.
• Көпшілігінің диаметрі 6–20 м, биіктігі 0,5–1,5 м. Ақсүйектердің обалары — диаметрі 50–80 м, биіктігі 8–12 м.
• Тоналған үлкен обалардан да алтын әшекейлер мен сырғалар, қола айналар, ағаш қобдишалар табылады.

Жауабы: үйсін обалары — өзен бойындағы топырақ және тас үйінділерінің тізбегі; көбі шағын, ал ақсүйектерде алтын заттары бар алып обалар болады.

№ 2

Әр кезеңдегі қорымдардың қандай ерекшелігі бар?

Қалай ойлаймыз. Жоғарыдағы уақыт таспасына қара: кезеңнен кезеңге не өзгереді?

Шешуі.

Жауабы: қорымдар уақытымен және орналасуымен ерекшеленеді: ерте кезеңде — 5–6 обалық қатаң тізбектер, орта кезеңде — жүйесіз немесе үш обадан.

№ 3

Үйсіндердің қоныстары қандай болды?

Қалай ойлаймыз. Үй → ауыл → жазғы тұрғын үй → қоныстарға мысалдар.

Жауап үлгісі.

• Үйлер балшықтан немесе тастан тұрғызылған: үлкен бөлме, қосалқы жайлар және мал қамайтын қашалар — бәрі бір жайпақ шатыр астында.
• Едені балшықпен сылаған; ортасында тас қаланған жерошақ.
• 5–6 үй — бір ауыл.
• Жазда малшылар киіз үйде, қыста тұрақты ауылдарда тұрған.
• Мысалдар: Шу алқабындағы Луговой ауылына жақын қоныс; Кегендегі Ақтас қонысы егістігі мен арықтарымен; Шу мен Кеген аңғарындағы ескі қалалардың орны.

Жауабы: үйсіндерде балшықтан немесе тастан салынған, ошақтары мен мал қамайтын қашалары бар 5–6 үйден тұратын тұрақты ауылдар болған, жанында арықты егістік; жазда малшылар киіз үйде тұрған.

№ 4

Үйсіндердің еңбек құралдарын атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Қоныстардан табылған және алдыңғы тақырыптағы табылған заттарды еске түсір.

Шешуі.

• Егіншілік: тас кетпендер, қола орақтар, темір орақтар.
• Дәнді өңдеу: дәнүккіш, қол диірмен (екі жалпақ тас).
• Қолөнер және тұрмыс: темір пышақтар, қыш және ағаш ыдыстар.
• Қару: темір қылыш, қанжар, жебе ұштары.

Жауабы: кетпен, орақ, дәнүккіш, қол диірмен, пышақ.

№ 5

Жұп болып талқылаңдар. Өзіндік жұмыс. Өз сыныптастарыңа 5 сұрақ әзірлеңдер (әр карточкаға 1 сұрақтан, сырт жағында жауабы болсын). Карточкаларды басқа топпен алмастырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Жақсы сұрақ — қысқа, жауабы тақырыпта бар. Қарапайым сұрақтарды («қайда?», «қанша?») «неге?» деген сұрақтармен араластыр.

Шешуі. Бес карточканың үлгісі:

Ойын тәртібі: топ басшысы сұрақты оқиды, топ мүшелері планшетке жауабын жазады, дайын болғанын білдіріп, бас бармағын көрсетеді; топ басшысы белгі бергенде бәрі жауаптарын жинайды, түсініксіз сұрақтар талқыланады.

Жауабы: үйсіндердің обалары, қоныстары мен құралдары туралы 5 сұрақ карточкасы (үлгісі жоғарыда).

№ 6

(Қосымша тапсырма) «Қарғалы тәтісі» тақырыбына эссе жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Эссе — қайта айту емес, сенің ойларың: не көрдің және не сезіндің. Талаптар: өз көзқарасын білдіру, пікірді дәлелдеу. Жоспар: бұл не → қайда және қашан табылды → не бейнеленген → бұл үйсіндер туралы не айтады → өз пікірің.

Шешуі. Анықтамалық деректер (дереккөзден тексер):

• Тәті — бас әшекейі, «тәж»-таңба.
• Алматы маңындағы Қарғалы шатқалынан табылған.
• Оқулық бойынша уақыты — б.з.б. III–II ғасырлар, яғни үйсіндер заманы.
• Асыл тастармен көмкеріліп, таза алтыннан жасалған (үйсіндердің зергерлік бұйымдарын еске түсір!).
• Үйсін қолөнерінің ғажайып туындысы саналады.
• Табылу жылы мен бейнелері — жалпы анықтамалық деректер бойынша: 1939 жыл, ертегідегі аңдар мен құстар (қанатты аттар, айдаһарлар, барыстар, бұғылар, құстар, салт атты).

Бастаудың үлгісі: «Елестет: 1939 жыл, Алматы маңындағы таулар. Екі мың жыл жатқан жерінен алтын тәті алынады, ал оның үстінде тұтас ертегі әлемі тіріледі…»

Қорытындының үлгісі: «Қарғалы тәтісі үйсіндердің жауынгер мен малшы ғана емес, нәзік шебер де болғанын дәлелдейді. Мен үшін бұл — ата-бабалардан келген хат: қара, біз сұлулық жасай алатынбыз».

Жауабы: бес бөлімнен тұратын жоспар бойынша эссе: тәті дегеніміз не, табылу тарихы, бейнелері, үйсіндердің шеберлігі туралы қорытынды, жеке пікір.

Жадынама

• Даталар: б.з.б. III–II ғғ. — ерте қорымдар; б.з.б. I ғ. — б.з. I ғ. — орта; б.з. II–III ғғ. — кейінгі.
• Орындар: Жетісу, Қапшағай, Қызылеспе, Талғар, Алтынемел, Қаратұма, Шолақжейде; Луговой (Шу алқабы), Кегендегі Ақтас, Алмалы шатқалы.
• Көлемі: қарапайым оба 6–20 м × 0,5–1,5 м; ақсүйек обасы 50–80 м × 8–12 м.
• Терминдер: материалдық мәдениет, қорым, оба, ауыл, киіз үй, арық, кетпен, орақ, дәнүккіш.

Шағын тест