§§ 39–40. Қаңлылар

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). IV тарау: Үйсіндер мен қаңлылар. 103–106-беттер.

Нені үйренесің

• Қаңлылар кімдер екенін, қайда және қашан өмір сүргенін айтуды.
• Қаңлылардың астанасы — Тарбанды және олардың халқының санын атауды.
• Қаңлылардың Қытай мен ғұндар арасында амалдау саясатын қалай жүргізгенін түсіндіруді.
• Ұлы Жібек жолындағы делдалдық саудаға әңгіме құруды.
• Отырар-Қаратау және Жетіасар мәдениеттерін салыстыруды.

Ой қозғау

• Қаңлылардың шығыс жағында кімдер өмір сүрді? Үйсіндер, Жетісуда.
• Ұлы Жібек жолы дегеніміз не? Қытайдан батысқа қарай созылған керуен жолдарының желісі; оның басты бағыттары б.з.б. II ғасырда қалыптасты.
• Массагеттер кімдер? Арал мен Каспий теңізі маңындағы, сақтармен туыс дала тайпалары.
• Суармалы егіншілік дегеніміз не? Егістікке суды арықтар мен каналдар арқылы жеткізу.
• Сырдария қайда ағады? Қазақстанның оңтүстігі арқылы Арал теңізіне құяды.

Тақырыпты талдаймыз

Қаңлылар кімдер

Қаңлылар (қаңлы — халықтың да, олардың мемлекетінің де атауы) жазба деректерде алғаш рет б.з.б. II ғасырда кездеседі. Бұрын олар массагет тайпалық одағының құрамында болған. Бас сүйектерді зерттеген ғалымдар қаңлылардың европеоид нәсілінен екенін анықтады: қоңқақ мұрынды, шүңірек көзді болған.

Олар қайда тұрды? Картаны сөзбен сипаттайық:

• үйсіндердің солтүстік-батысында орналасты;
• егінші қаңлылар — Отырар-Қаратау және Шаш алқаптарында;
• мал өсіруші қаңлылар — Сырдарияның төменгі ағысында және Аралдың солтүстік-шығысында;
• Аралдың солтүстігінің қалған бөлігін сармат тайпалары жайлады.

📌 Алқап (оазис) — шөл немесе құрғақ дала ішіндегі суы бар жасыл жер.

Алқаптарда адамдар суармалы егістікке астық егіп, қолөнермен, кейін сауда-саттықпен айналысты. Бірақ қоғамдағы билік мал өсіруші қаңлылардың қолында болды.

Тарбан — кітапханасы бар қала

Қаңлылардың билеушісі Тарбан қаласында тұрды. Тарбан — ежелгі Отырар (Қытай деректерінде — «Битянь»).

Мемлекет халқы — 600 мың, яғни 120 мың түтін.

Қаңлылар тек жауынгер болған жоқ. Олардың елінде қолөнер, сыртқы сауда және ғылым жоғары деңгейде дамыды. Тарбанда кітапхана болды! Демек, қаңлы ақсүйектері оқуға ұмтылған, көп білгісі келген. Сондықтан қаңлылар елін әлемдегі өркениеттің ошағының бірі деп есептейді.

📌 Өркениет (біздің оқулықта) — қоғамның жоғары мәдени жетістіктерінің жиынтығы: қалалар, жазу, ғылым, қолөнер, сауда.

🌟 Отырар — ұлы ғалым әл-Фарабидің (IX–X ғғ.) отаны. Ортағасырлық Отырарда да орасан зор кітапхана болған дейді. Демек, мұнда кітапқа деген сүйіспеншілік мың жылдан астам уақыт өмір сүріп келген!

Қытай мен ғұндардың арасында

Қаңлылардың саяси тарихы біздің заманымызға дейін жеткілікті зерттелмеген. Бір нәрсе анық: үйсіндер сияқты қаңлылар да екі алыптың — Қытайдың Хань мемлекеті мен Ғұн мемлекетінің арасында өмір сүрді. Сондықтан амалдау саясатын жүргізуге мәжбүр болды: бірде біреумен, бірде екіншісімен достасты.

Қытай жылнамаларынан мысал: б.з.б. 46–36 жылдары қаңлылар Қытайға қарсы күресінде солтүстік ғұндардың көсемі шаньюй Чжичжиді қолдады. Ал кейін екінші жағына өтіп, үйсіндер мен қытайлармен қосылып, Чжичжимен соғысты.

📌 Шаньюй — ғұн билеушісінің атағы.

⚠️ Жиі кететін қате. Б.з.б. 46 жыл б.з.б. 36 жылдан кейін деп ойлау, себебі 46 үлкен сан. Олай емес! Біздің заманымызға дейін сан неғұрлым үлкен болса, ол соғұрлым ертерек. Б.з.б. 46 жыл 10 жыл бұрын болды.

Делдал көпестер — Жібек жолының иелері

Қаңлылар Ұлы Жібек жолының Ферғанадан Хорезмге дейінгі бөлігін бақылауда ұстады. Бұл бағыт Сырдария өзені бойымен өтіп, осы аймақта көптеген қалалардың қалыптасуына әкелді.

Қаңлылардың өркениетінің экономикалық негізі сауданың дамуы еді. Қаңлылар делдал болды: отырықшы егіншілерден тауар сатып алып, далалықтарға сатты — және керісінше. Бұл олардың басты ісі және байлығының негізі болды.

📌 Делдал — тауарды өзі жасамайтын, оны бір адамнан екіншісіне жеткізіп (қайта сатып) отыратын адам.

Қаңлы көпестері жаңа сауда жолдарын ашты. Ұлы Жібек жолының тармақтары былай өтті:

• Сырдариядан жоғары өрлей;
• солтүстік-батысқа — Кавказға және Қара теңіз жағалауына;
• оңтүстікке — Иранға, Таяу Шығысқа, Үндістанға.

Дәлел — олардың қалашықтары мен жерлеу орындарын қазғанда табылған заттар:

Мал өсіруші қаңлылардың жері арқылы тағы бір керуен жолы — Тянь-Шаньнан Еділ бойына дейінгі жол өтті.

Қаңлылардың екі мәдениеті

Археологтер Сырдария бойынан қаңлылардың екі мәдениетін тапты.

1. Отырар-Қаратау — егінші қаңлылар. Қаратау тауы мен Сырдарияның орта ағысы. Қоныстарды біздің заманымыздың басында онша биік емес төбелерге сала бастады; олардың барлығы дерлік кейін ірі қалаларға айналды. Егістікке арықтар апарды. Шыршық өзенінің оң жағалауынан ұзындығы 20 шақырымдай Зах арығы қазылды. Үйлер бір-екі бөлмеден тұрды (екінші бөлме шаруашылық мақсатына пайдаланылды), айналасы балшық дуалмен қоршалды. Ауласында астық сақтауға арналған ұралар қазылды.

«Ежелгі Зах арығы» суретінде жасыл жазықпен созылған, екі жағында топырақ жалдары бар кең арық бейнеленген: жағасында шатыр тұр, қасында бір адам отыр. Фотода — қаңлылардың қыш құмырасы.

2. Жетіасар — мал өсіруші қаңлылар. Арал теңізінің солтүстік-шығысы. Мұнда қорым-қоныстар, бекіністер бар: ең ірілері — Алтынасар (17 га жерді алып жатыр) және Құрайлыасар; сонымен қатар Қараасар, Базарасар, Томпақасар, Жалпақасар. Олар жазықтан 2–10 метр биікте орналасқан. Қалашықтардың негізін екі-үш қабатты бекіністер құрайды, бекіністің қабырғасын жағалай үйлер салынған. Олар Сырдария мен Ырғыз өзендерінің қазір құрғап кеткен ежелгі салаларына жақын жатыр. Тұрғындар суармалы егіншілікпен, мал шаруашылығымен және балық аулаумен айналысты.

📕 Оқулықта қалашықтар «Сырдария мен Ырғыз өзендерінің салаларына» жақын жатыр деп жазылған; қазіргі ғалымдардың деректері бойынша Жетіасар қалашықтары Сырдарияның ежелгі атырауында (Қуаңдария және Ескідария арналарында) орналасқан.

🌟 Алтынасардың 17 гектары — шамамен 24 футбол алаңы!

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Түркістан облысында болсаңыздар, Отырар қалашығына барыңыздар — бұл ежелгі Тарбан, қасында Арыстанбаб кесенесі бар. Баладан сұраңыз: қала неге дәл Сырдарияда өсті? (Су + сауда жолы.)

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қаңлылар бұрын қай тайпалық одақтың құрамында болды? Массагет одағының.
• Қаңлы билеушісінің қанша халқы болды? 600 мың адам, 120 мың түтін.
• Тарбанда не болды, ол білімге деген құштарлықты қалай көрсетеді? Кітапхана.
• Шыршық өзенінен қазылған арық қалай аталады? Зах арығы, ұзындығы 20 шақырымдай.
• Ұра дегеніміз не? Астық сақтауға арналған, ауланы қазып жасаған шұңқыр.
• Мал өсіруші қаңлылардың жері арқылы қайда баратын керуен жолы өтті? Тянь-Шаньнан Еділ бойына дейін.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қаңлылар дегеніміз кімдер?

Қалай ойлаймыз. «Қашан?», «қайда?», «қайдан шыққан?», «қандай болған?», «немен күн көрген?» деген сұрақтарға жауап бер.

Жауап үлгісі.

• Қазақстанның оңтүстігіндегі халық және мемлекет, б.з.б. II ғасырдан белгілі.
• Бұрын массагет тайпалық одағының құрамында болған.
• Европеоидтер: қоңқақ мұрынды, шүңірек көзді.
• Үйсіндердің солтүстік-батысында тұрды: Отырар-Қаратау және Шаш алқаптарында, Сырдарияның төменгі ағысында, Арал маңында.
• Егіншілер, мал өсірушілер, қолөнершілер және Жібек жолының делдал көпестері. Билік — мал өсірушілердің қолында.

Жауабы: қаңлылар — Сырдария бойындағы б.з.б. II ғасырдан белгілі халық және мемлекет, массагет одағынан шыққан, егінші, мал өсіруші және сауда жасаушылар.

№ 2

«Қаңлылар туралы тарихи ескерткіштер» сызбасын толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр жол бойынша параграфтан басты ойды жина.

Шешуі.

Жауабы: кестені қара.

№ 3

Ұлы Жібек жолындағы қаңлылардың делдалдық саудасы туралы айтыңдар.

Қалай ойлаймыз. Үш нәрсені еске түсір: қаңлылар жолдың қай бөлігін бақылады, олар кімнің арасында делдал болды, қандай заттар дәлел болады.

Жауап үлгісі.

• Қаңлылар Ұлы Жібек жолының Ферғанадан Хорезмге дейінгі бөлігін, Сырдария бойын бақылады.
• Олар отырықшы егіншілер мен далалық мал өсірушілер арасында делдал болды — бұл олардың байлығының негізі еді.
• Көпестер жаңа жолдар ашты: Сырдариядан жоғары өрлей, Кавказға және Қара теңіз жағалауына, Иранға, Таяу Шығысқа, Үндістанға.
• Дәлел — табылған заттар: қытай теңгелері мен айналары, үндістандық маржан-моншақтар, Еуропаның темір ілгектері, Иранның оймыш тастары.

Жауабы: қаңлылар Ферғанадан Хорезмге дейінгі жолды ұстап, егіншілер мен көшпелілер арасында тауар айырбастатты, Қытаймен, Үндістанмен, Иранмен және Еуропамен сауда жасады.

№ 4

Қаңлылардың материалдық мәдениетін сипаттаңдар.

Қалай ойлаймыз. Материалдық мәдениет — қолмен ұстап көруге болатын нәрсе: қоныстар, үйлер, арықтар, бекіністер, ыдыстар, әкелінген бұйымдар.

Жауап үлгісі.

• Егіншілердің қоныстары — Қаратау мен Сырдария бойындағы төбелерде, біздің заманымыздың басынан; кейін қалаларға айналды.
• Арықтар мен каналдар, мысалы, Шыршықтан қазылған ұзындығы 20 шақырымдай Зах арығы.
• Үйлер бір-екі бөлмелі, дуалмен қоршалған; ауласында астық ұралары.
• Мал өсірушілердің бекіністері — Алтынасар (17 га), Құрайлыасар: 2–3 қабатты.
• Ыдыс: қыш құмыралар.
• Әкелінген заттар: теңгелер, айналар, маржан-моншақтар, ілгектер, оймыш тастар.

Жауабы: қаңлылар арықтары бар қоныстар мен қалалар, дуалды үйлер, нығайтылған бекіністер, қыш ыдыстар және көптеген әкелінген заттар қалдырды.

№ 5

Отырар-Қаратау және Жетіасар мәдениетінің қандай айырмашылығы бар?

Қалай ойлаймыз. Тармақтар бойынша салыстыр: кім, қайда, қандай құрылыс, немен айналысты. Жоғарыдағы Эйлер шеңберлері көмектеседі.

Шешуі.

Жауабы: біріншісі — Сырдарияның орта ағысындағы егіншілердің мәдениеті, қоныстары мен арықтары бар; екіншісі — Арал маңындағы мал өсірушілердің мәдениеті, қуатты бекіністері бар.

№ 6

(нөмірсіз тапсырма: «Жұп болып талқылаңдар») Не себепті қаңлылардың «жері өркениеттің ошағы» аталды?

Қалай ойлаймыз. Біздің оқулықта «өркениет» нені білдіретінін есіңе түсір: жоғары жетістіктер жиынтығы. Қаңлыларда сол жетістіктерді тап.

Жауап үлгісі.

• Қалалар: қаңлылардың қоныстары ежелгі және орта ғасырлардың ірі қалаларына айналды (Тарбан — Отырар).
• Білім: астанада кітапхана болды, ғылым дамыды.
• Техника: ұзындығы 20 шақырымға дейінгі арықтар, көп қабатты бекіністер.
• Сауда: Қытаймен, Үндістанмен, Иранмен, Еуропамен байланыс.
• Қолөнер және суармалы егіншілік.

Жауабы: қаңлыларда қалалар, кітапхана мен ғылым, арықтар, бекіністер, қолөнер және кең сауда болды — бұл өркениеттің белгілері.

№ 7

(нөмірсіз тапсырма: «Қосымша тапсырма») Қосымша деректер мен интернет қорын пайдаланып, «Үйсіндер мен қаңлылар: ұқсастықтары мен өзіндік ерекшеліктері» тақырыбында ауызша хабарлама әзірлеңдер.

Қалай ойлаймыз. Оқулықта талаптар бар: тақырыптың өзектілігін ашу, мақсат-міндетті айқындау, зерттеу жұмысының ерекшелігіне тоқталу, негізгі түйіндерді тұжырымдау. Хабарламаға берілетін уақыт — 7 минут. Бағаланады: мазмұндылық пен ойдың нақтылығы, баяндаудың дәлелділігі мен сенімділігі, сөйлеудің мәнерлілігі. Хабарламаның негізгі мазмұнын ашатын слайдтармен көркемделген таныстырылым дайындау да қарастырылған. Қосымша деректерді сенімді сайттардан (энциклопедия, мұражай сайттары) тексер.

Хабарлама жоспары.

1. Көршілер. Үйсіндер — Жетісуда, Іле алқабында; қаңлылар — солтүстік-батыста, Сырдарияда. Шекара — Шу және Талас өзендері.
2. Ұқсастықтары. Екеуі де Хань мен Ғұн арасында амалдау саясатын жүргізді; екеуінде де билік ақсүйектер мен басшылардың қолында болды; екеуі де қазақ халқының ата-бабалары қатарына жатады.
3. Ортақ оқиға. Б.з.б. 46–36 жж.: алдымен қаңлылар шаньюй Чжичжиді қолдады, кейін үйсіндермен және Қытаймен бірге оған қарсы шықты.
4. Айырмашылықтары. Үйсіндер — 630 мың адам, билеушісі гуньмо, астанасы Ыстықкөл жағасындағы Чегучэн (Қызыл Аңғар), негізінен мал өсірушілер; қаңлылар — 600 мың, астанасы Сырдариядағы Тарбан, сауда мен қала салуда белсенді.
5. Қорытынды. Көршілер бірде жауласты, бірде одақтасты; екеуі де Қазақстан халықтарының ата-бабалары.

Хабарлама үлгісі. «Екі мың жыл бұрын Шу және Талас өзендері бойынан екі көршінің — үйсіндер мен қаңлылардың шекарасы өтті. Олар бірде жауласты, бірде одақтас болды…»

Жауабы: бес тармақты жоспар бойынша хабарлама: көршілік, Қытай мен ғұндар арасындағы амалдау, шаньюй Чжичжи оқиғасы, екі мемлекетті салыстыру, қорытынды.

Жадынама

• Даталар: б.з.б. II ғасыр — алғашқы мәліметтер; б.з.б. 46–36 жж. — Чжичжимен одақ және одан бөлінген кезең; біздің заманымыздың басы — Қаратау маңындағы алғашқы қоныстар.
• Орындар: Сырдария, Отырар-Қаратау және Шаш алқаптары, Арал маңы, Тарбан (Отырар), Шыршық өзені, Алтынасар, Құрайлыасар, Ырғыз.
• Сауда: Ферғанадан Хорезмге дейін; Кавказ, Қара теңіз жағалауы, Иран, Таяу Шығыс, Үндістан.
• Терминдер: алқап, делдал, өркениет, шаньюй, дуал, ұра, қалашық, арық.

Шағын тест