§§ 41–42. Жазба және археологиялық деректердегі сарматтар

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). V тарау: Сарматтар. 107–110-беттер.

Нені үйренесің

• Сарматтар кімдер екенін, қайдан келіп, қандай жерлерді иеленгенін айтуды.
• Сармат тайпалық одағының тайпаларын атауды: роксаландар, язығтар, аорстар, сирактар, аландар (астар).
• Сарматтар туралы деректі қайдан білетінімізді түсіндіруді: грек және рим тарихшыларының еңбектерінен және обалардан.
• Сарматтардың жерлеу дәстүрін, ер мен әйел қабірлерінің айырмашылығын сипаттауды.
• Ең қызықты табылған заттар туралы әңгімелеуді: Аралтөбе және Володарка ауылының маңындағы обалар.

Ой қозғау

• Савроматтар кімдер? Дон мен Азов теңізінен Жем өзеніне дейінгі далаларда өмір сүрген мал өсірушілер, ішінара егіншілер.
• Савроматтар туралы алғаш кім жазды? Грек тарихшысы Геродот.
• Оба дегеніміз не? Көне қабірдің үстіне үйілген төбе.
• Савроматтар өліктермен қалай жасаған? Көбіне денесін өртеген, ал қабірдің үстіне тас шеңбері бар оба үйген.
• Массагеттер қайда көшіп жүрді? Арал маңында және Сырдария бойында, Каспийдің шығысында.

Тақырыпты талдаймыз

Даланың жаңа иелері

Тарихты 2400 жыл артқа парақтап көрейік. Б.з.б. IV ғасырда Еділ мен Жем өзендерінің аралығын сармат тайпалары мекендеді. Олар массагет тайпаларының бір бөлігінің ыдырауынан құралды.

Сарматтардың ежелгі шыққан жері — Үстірттің шетінен Жем өзеніне дейінгі аралық. Осы жерден жылжи отырып, олар савроматтардың бір бөлігін бағындырды, бір бөлігін қуып жіберді. Савроматтардың біразы скифтерге қосылды, қалған бөлігі сарматтардың құрамына енді.

💡 Савроматтар мен сарматтар — бір халық емес, аттары ұқсас болса да. Савроматтар ертерек өмір сүрген. Сарматтар кейін келіп, оларды ығыстырды да, өз құрамына «сіңіріп» алды.

Сармат одағына кімдер кірді

«Сармат» атауы антикалық деректерде б.з.б. III ғасырдан бастап кездеседі. Олар туралы грек, рим тарихшылары Диодор, Плиний және Полибий жазды. Олардың еңбегінен сарматтар құрамына мына тайпалар енгені белгілі:

• роксаландар,
• язығтар,
• аорстар,
• сирактар,
• аландар (астар).

📌 Тайпалық одақ — бірнеше тайпаның бірлестігі. Әрқайсысының өз аты бар, бірақ соғыста, жорықта бірге әрекет етеді.

Сарматтар жерлерін қалай кеңейтті

Ерте сарматтар Еділ бойынан Жем мен Аралға дейінгі жерді иеленді. Кейін сарматтардың аландар тайпасы ең жауынгер болды: олар көрші аумақтарды жаулап ала бастады.

• Б.з.б. II ғасыр. Сарматтар Еділден өтіп, скифтерді жеңді және Понто-Каспий далаларына бақылау орнатты. Скифтер Қырым түбегінде шағын иелігін сақтап қалды.
• Б.з.б. I ғасыр. Сарматтар билеуші Митридатпен одақтасып, Римге қарсы соғысты. Римдіктер сарматтың бірқатар тайпаларын өз жағына шығарды. Римдіктер сармат тайпасы аорстармен бірігіп, екінші сармат тайпасы сирактарды жеңді.
• Б.з.б. I ғасыр. Аландар Сырдарияның орта бойындағы алқаптарға, ал роксаландар Мидия шегараларына дейін жетті.
• II ғасыр. Сарматтардың алан тайпасы Солтүстік ғұндармен бірге Батыс Қазақстанда мемлекет құрды (алан-ғұн мемлекеті).
• V ғасыр. Сарматтар «Халықтардың ұлы қоныс аударуына» қатысты. Аландардың кейбір бөлігі Испанияға жетіп, Солтүстік Африка мен Үндістан жеріне енді.

📕 Қазақша оқулықта «Парфия билеушісі Митридат» деп жазылған, бірақ Римге қарсы соғысқан Митридат VI Парфияны емес, Понт патшалығын басқарған. Сол жерде «Мидия шегаралары (Кіші Азия)» деп те айтылған, бірақ Мидия Иранның солтүстік-батысындағы облыс, Кіші Азия емес. Сондай-ақ 108-бетте алан-ғұн мемлекеті «б.з.б. II ғасырда» құрылды деп басылған, ал шын мәнінде — біздің заманымыздың II ғасырында; біз дұрыс мерзімін келтірдік.

⚠️ Жиі кететін қате. «Б.з.б.» мен «б.з.» шатастырады. Біздің заманымызға дейін ғасырларды кері қарай санаймыз: б.з.б. IV ғасыр б.з.б. II ғасырдан ертерек. Ал жаңа дәуір басталған соң есеп алға жүреді: б.з. II ғасыры б.з. V ғасырынан ертерек.

Обалар кітаптардан да көп айтады

Грек пен римдіктер сарматтар туралы аз жазды. Негізгі деректі біз қазба жұмыстарынан білдік. Сармат обалары өте көп: барлық дәуірлердің обалары ішінде олар ең көп. Батыс Қазақстан мен Еділ бойындағы обалардың басым көпшілігі — сармат тайпаларына жатады.

Сарматтар ғасырлар бойы өз мәдениетін қатты өзгертпеді. Барлық жерде шамамен бірдей жерледі. Сондықтан археолог сармат обасын бірден таниды. Бұл — археологиялық мәдениеттің үлкен өзгерістерге ұшырамағанын көрсетеді.

Сарматты қалай жерледі

Сармат обасын қазып жатқаныңды елестет. Не көреміз?

1. Мәйітті бұрынғы савроматтардай өртемеген, қабірге жерлеген.
2. Мәйіттің қасына темір акинак қойылды. Ағаш садақ сақталмайды, бірақ қола жебенің ұштары барлық қабірден кездеседі.
3. Аттың жүгені қойылды — о дүниеде ат үшін.
4. Бас жағына қыш құмыра қойылды, аяқ жағына тамақ толтырылған тері қап салынды (қой сүйектері).
5. Қабір шұңқыры топырақпен жабылған соң, адамның дәрежесіне сәйкес оба үйіндісін тұрғызды. Қарапайым қауым мүшелері қабірінің үстіне аласа оба тұрғызды немесе өзге кезеңдегі үйінділерге жерленді.

📌 Акинак — скиф типті қысқа қылыш. Оны біздің заманымыздың басына дейін пайдаланды.

Көмір, бор, күкірт және бояу: құпия мәні бар түстер

Қабірге төрт «бояудың» кішкене бөліктері салынды:

💡 Сары түс ерте кезден қайғы мен мұңның түсі болып саналған. Ал отқа сарматтар сиқырлы тазартушы күш бар деп сенген.

Ерлер мен әйелдер: айырмашылығы неде

Ерлердің қабірлерінде қару-жарақ көбірек кездеседі. Әйелдердің қабірлерінде әшекей бұйымдар, қола айналар, қыш ыдыстар т.б. көп. Бірақ! Көптеген әйелдер жауынгер ретінде, қарумен жерленген.

Көбіне айнаны сындырып салған. Сармат жерлеу орындарында қола айналарды күні бұрын сындырып салу дәстүрі байқалды. Айна сиқырлы зат есептелді. Бұл — ғалымдардың болжамы бойынша, айнаның көмегімен о дүниеге ауысу мен жауыз күштерден қорғану ойымен байланысты болуы мүмкін.

Бірнеше әйел қабірінен қызыл бояу — далап табылды. Ол үнемі айнамен бірге жататын. Бір қабірден тоқылған сөмкенің ішінен бояу, бор, сүйек түйреуіш және қола айна табылды — нағыз ежелгі косметичка! Бояуды ірі теңіз қабыршақтарында сақтаған. Далада теңіз жоқ, демек, қабыршақтарды далаға көпестер жеткізген.

Қыш ыдыстар көзеші шарығында жасалмаған, қолмен мүсінделген. Оны сармат әйелдері жасаған. Өрнегі — тарақ тісті: тарақпен басқандай, тісті таңбамен өрнектеген. Параграфтағы суретте сарматтардың қола ыдыстары бейнеленген: екі тұтқалы кең тостаған және ұзын аяғы бар, жиегінде өрнегі бар үлкен қазан тәрізді тостаған.

⚠️ Жиі кететін қате. «Әйелдің қабірінде айна бар болса, ол жауынгер болмаған». Олай емес! Көптеген сармат әйелдері жауынгер ретінде жерленген: қарумен де, айнамен де бірге.

Батыс Қазақстанның атақты обалары

Аралтөбе — Атырау облысы Жылыой ауданындағы ескерткіш. Суретте даладағы тастан үйілген орасан зор оба, оның алдында тас бағана тұр. Көптеген жерлеу орындарында мәйіт ұзынынан, қолы ішіне қойылып, басы оңтүстікке қаратылып жерленген. Бірақ кей қабірлерде сармат салт атты кейпінде, яғни тізесі көтеріңкі, атта отырғандай етіп жерленген.

Володарка ауылының маңындағы оба (Батыс Қазақстан). 1980 жылы жауынгердің қабірінен қос фалар — аттың сәндік әбзелі табылды. Оларда Беллерофонт туралы грек аңызының сюжеті бейнеленген. Сарматтар фаларларды алыс жорықтардан әкелгені анық. Олар алтын мен күміс қоспасынан жасалған. Олардың біреуі қазір Эрмитажда (Санкт-Петербург) сақтаулы.

🌟 Беллерофонт — қанатты Пегас атпен ұшып, Химера құбыжығын жеңген грек аңыздарының батыры. Оның бейнесі сармат аттың әбзелінде Қазақстан даласына «шауып келіпті»!

📕 Оқулықта грек батырының есімі «Барелефонт(е)» деп, ал тарихшы «Диодор» «Диадор» деп қате жазылған; дұрысы — Беллерофонт және Диодор.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Сарматтардан қалған заттар Батыс Қазақстанның облыстық мұражайларында сақталған, мысалы, Орал мен Атыраудағы мұражайларда. Барсаңыздар, көне тарих залы мен сармат көсемінің киімінің жаңғыртылған үлгісі туралы сұраңыздар.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Сарматтар Еділ мен Жем арасындағы жерлерді қашан мекендеді? Б.з.б. IV ғасырда.
• Сарматтардың ежелгі шыққан жері қайда? Үстірттің шетінен Жем өзеніне дейінгі аралық.
• Сарматтар туралы қандай авторлар жазды? Диодор, Плиний, Полибий.
• Сарматтар Понто-Каспий далаларынан кімді ығыстырды? Скифтерді; оларда тек Қырым түбегі қалды.
• Аландар Батыс Қазақстанда кіммен бірге мемлекет құрды? Солтүстік ғұндармен, б.з. II ғасырында.
• Сарматтарды неге қазба жұмыстары арқылы көбірек білеміз? Жазба мәліметтер аз, ал обалар өте көп.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Сарматтар туралы тарихи деректер» сызбасын толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Кестенің жолдарымен жүріп, жауапты параграф мәтінінен тап. Бет пішіні туралы параграфта айтылмаған — оны ғалымдар бас сүйектерге қарап біледі.

Шешуі.

Жауабы: кестені қара.

№ 2

Сарматтардың жерлеу ғұрыптарын сипаттаңдар. Әйелдер мен ерлердің жерлеу ғұрпында өзгешелік бар ма? Болса, қандай?

Қалай ойлаймыз. Ретімен жүр: мәйітпен не істеді → қабірге не салды → қабірдің үстінде не істеді. Содан кейін ерлер мен әйелдердің заттарын салыстыр.

Шешуі.

1. Мәйітті өртемей, қабірге жерледі; адамды жерлеу ғұрпы қайтыс болғанның дәрежесіне сәйкес болды.
2. Қабірге темір акинак, жебелер (қола ұштары сақталған), аттың жүгенін қойды.
3. Бас жағына қыш құмыра, аяқ жағына тамақ толтырылған тері қап қойды; ішінде қой сүйектері болды.
4. Қара көмір, бор, сары күкірт және қызыл бояудың кішкентай бөліктерін салды.
5. Қабір шұңқыры топырақпен жабылған соң, оба үйіндісін тұрғызды. Қарапайым адамдарды көбіне аласа обаға немесе бұрынғы үйінділерге жерледі.

Айырмашылықтары: ерлерде қару-жарақ көбірек; әйелдерде әшекей бұйымдар, қола айналар (көбіне сындырылған), далап, теңіз қабыршақтары. Бірақ көптеген әйелдер де жауынгер ретінде жерленген. Неге: ерлер мен әйелдердің өмірдегі істері әртүрлі болған, о дүниеде адамға «керек» заттарды салған. Әйелдердегі қару олардың да соғыса алатынын көрсетеді.

Жауабы: сарматтар өлікті оба астындағы шұңқырға қару-жарақпен, жүгенмен, ыдыспен, тамақпен бірге жерледі; ерлерде қару көбірек, әйелдерде әшекей мен айна көп, бірақ әйелдерді де жиі жауынгер ретінде жерледі.

№ 3

Сармат жерлеу орындарынан қандай қызықты жәдігерлер табылды?

Қалай ойлаймыз. Ең ерекше заттар мен орындарды есіңе түсір.

Жауап үлгісі.

• Володарка ауылының маңындағы оба: 1980 жылы — Беллерофонт туралы грек аңызы бейнеленген алтын мен күмістен жасалған қос фалар; біреуі Эрмитажда.
• Аралтөбе обасы: көптеген қабірде мәйіт ұзынынан жатқан, кей қабірлерде — салт атты кейпінде.
• Сындырылған айналар.
• Тоқылған сөмке: ішінде қызыл бояу, бор, сүйек түйреуіш және айна.
• Бояуды сақтауға арналған теңіз қабыршақтары — оларды көпестер әкелген.
• Көмір, бор, күкірт және қызыл бояу бөліктері.
• Асықтар: жасөспірімнің қабірінде бала сүйегінің қасынан қызыл бояумен боялған 11 асық табылған — ата-ана баласының о дүниеде туыстарын тауып, ойыншықтарымен ойнайды деп сенген.
• Жас әйел қабірінде кеуде тұсына мысықтың баласы (марғау) қойылған — туыстары әйелге сүйікті мысығы жақындарының орнын толтырсын деп ойлаған.

Жауабы: Беллерофонт туралы аңызы бар фаларлар (Володарка), салт атты кейпіндегі жерлеу (Аралтөбе), сындырылған айналар, әйелдің «косметичкасы», теңіз қабыршақтары, бала қабіріндегі 11 асық, мысықтың баласы, көмір, бор, күкірт және бояу бөліктері.

№ 4

(нөмірсіз тапсырма: «Савроматтар кім екенін естеріңе түсіріңдер»)

Қалай ойлаймыз. §§ 29–30 еске түсір: савроматтар қайда өмір сүрді. Енді сарматтар олармен не істегенін ойла.

Шешуі.

• Савроматтар — мал өсірушілер, ішінара егіншілер. Дон мен Азов теңізінен Жемге дейінгі далаларда өмір сүрді. Олар туралы Геродот жазды.
• Б.з.б. IV ғасырда сарматтар Үстірттен солтүстікке қарай жылжыды.
• Савроматтардың бір бөлігін бағындырды, бір бөлігін қуып жіберді. Біразы скифтерге қосылды.
• Қалған савроматтар сарматтардың құрамына енді.

Жауабы: савроматтар — Дон мен Жем арасындағы далалардың ертедегі тұрғындары; сарматтар оларды бағындырды немесе ығыстырды, ал қалғандары сармат одағының бір бөлігі болды.

№ 5

(нөмірсіз тапсырма: «Археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесіне қарап сармат қоғамындағы әйелдердің орны туралы қандай қорытынды жасауға болады?»)

Қалай ойлаймыз. Әйелдер қабірінде не жатқанына қарап, әйелдің өмірі туралы ойла.

Жауап үлгісі.

• Көптеген әйелді жауынгер ретінде жерлеген — олар соғыса білген, руын қорғаған.
• Қабірлерде әшекей, айна, далап көп — әйелдер бай болған, оларды сыйлаған.
• Әйелдер қыш ыдыс жасаған — үй шаруасын жүргізген, шебер болған.
• Теңіз қабыршақтарын көпестер әкелген — әйелдер қымбат шетелдік заттарды ала алған.
• Айналар сиқырмен байланысты — мүмкін, әйелдер қасиетті рәсімдерді де орындаған.

Жауабы: сарматтарда әйелдің орны жоғары және құрметті болған: ол үйдің иесі, шебер, көбіне жауынгер де болған.

№ 6

(нөмірсіз тапсырма: «Жұп болып талқылаңдар») 1980 жылы жауынгер қабірінен табылған Беллерофонт туралы грек аңызын бейнелейтін фаларлар нені білдіреді?

Қалай ойлаймыз. Далада грек суреттері қайдан? Оларды кім алуы мүмкін?

Жауап үлгісі.

• Фаларлар грек дәстүрімен жасалған — демек, сарматтар алыс жорыққа шыққан немесе гректермен сауда жасаған.
• Олар алтын мен күмістен — жауынгер текті әрі бай болған.
• Бұл аттың әбзелінің әшекейі — сарматтар атты бағалап, әшекейлеген.
• Зат қабірге қойылған — жауынгер олжасын қадірлеген.

Жауабы: фаларлар сарматтардың алыс жорықтары мен грек әлемімен байланысын және жерленген жауынгердің текті болғанын білдіреді.

№ 7

(нөмірсіз тапсырма: «Қосымша тапсырма») Сармат қоғамындағы әйелдің орны туралы баяндама әзірлеңдер.

Қалай ойлаймыз. Баяндама — 1–2 минуттық байланысты әңгіме: кіріспе, 3–4 дерек, қорытынды.

Шешуі. Жоспар:

1. Сарматтар кімдер, қашан және қайда өмір сүрді.
2. Әйел қабірлерінен не табады: қару, айна, әшекей, далап, теңіз қабыршақтары.
3. Жауынгер әйелдер: қабірлердегі қару не туралы айтады.
4. Шебер әйелдер: тарақ тісті өрнегі бар қолдан жасалған ыдыс.
5. Қорытынды.

Үлгі. «Сарматтар екі мың жылдан астам бұрын Батыс Қазақстан далаларында өмір сүрді. Археологтер таңғаларлық нәрсені байқады: көптеген сармат әйелдері жауынгер ретінде, қарумен жерленген. Олардың қасында қола айналар, әшекейлер, тіпті далап салынған көне "косметичка" жатыр. Демек, сармат әйелі соғыса да, үй шаруасын жүргізе де, сән-салтанат құра да білген…»

Жауабы: жоспар бойынша баяндама: қазба деректері → сарматтарда әйелдің жоғары орны туралы қорытынды.

Жадынама

• Даталар: б.з.б. IV ғ. — сарматтар Еділ мен Жем арасында; б.з.б. III ғ. — алғашқы мәліметтер; б.з.б. II ғ. — скифтердің жеңілісі; б.з.б. I ғ. — Римге қарсы соғыс, аландар Сырдарияның орта бойында; б.з. II ғ. — алан-ғұн мемлекеті Батыс Қазақстанда; V ғ. — Халықтардың ұлы қоныс аударуы; 1980 ж. — фаларлардың табылуы.
• Орындар: Еділ, Жем, Үстірт, Арал, Қырым, Атырау облысы (Аралтөбе), Батыс Қазақстан облысы (Володарка), Эрмитаж.
• Терминдер: сарматтар, савроматтар, аландар, тайпалық одақ, акинак, фаларлар, оба, жерлеу дәстүрі, тарақ тісті өрнек.

Шағын тест