§§ 43–44. Сарматтардың қоғамдық өмірі мен шаруашылығы

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). V тарау: Сарматтар. 111–114-беттер.

Нені үйренесің

• Оба үйінділері арқылы сармат қоғамы ақсүйектер мен қарапайым қатардағыларға бөлінгенін дәлелдеуді.
• Филиппов обасы және оның алтын бұғылар жатқан құпия шұңқырлары туралы әңгімелеуді.
• Сарматтар арасында билік аландарға көшкенде не өзгергенін түсіндіруді.
• Сарматтардың шаруашылығын сипаттауды: қой шаруашылығы, көшіп-қону, тары, күйме, қолөнер.
• Сарматтардың неге дәл тары еккенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Сарматтар Еділ мен Ембі аралығындағы жерді қашан мекендеді? Б.з.б. IV ғасырда.
• Сарматтар арасында қай тайпа ең күшті болды? Аландар.
• Сарматты жерлегенде қабіріне не салған? Акинак, жебе, ат әбзелі, қыш құмыра, тамақ.
• Көшпелі мал шаруашылығы дегеніміз не? Жыл мезгіліне қарай малды бір жайылымнан екінші жайылымға айдап апару.

Тақырыпты талдаймыз

Биік оба — ақсүйек адам

Далада тізіліп тұрған жүздеген бірдей аласа төбешіктерді елестетші: олардың биіктігі 2 метрден аспайды. Кенет солардың арасынан 7 метрге дейін жететін тау сияқты оба көрінеді. Онда кім жатыр? Әрине, маңызды адам!

Үйінділер ғана емес, қабірлер де әртүрлі. Біреулерінде тек қой сүйектері мен қыш құмыра жатады. Басқаларында алтын, күміс және қола әшекейлер мен заттар көмілген. Демек, сарматтарда бай мен кедей, ақсүйек пен қарапайым адам болған.

📌 Ақсүйектер — тайпаның ең бай әрі ықпалды адамдары: көсемдер мен олардың туыстары. Қарапайым қатардағылар — қарапайым қауым мүшелері.

Филиппов обасы: көсемнің құпия шұңқырлары

Жайық пен Елек өзендерінің арасында ақсүйек көсемнің қабірінің үстіне үлкен оба үйілді. Оны жақын маңдағы ауылдың атымен «Филиппов» деп атайды. Биіктігі — 7 м, диаметрі — 100–120 м. Бұл футбол алаңынан да үлкен!

Үйіндінің астында үлкен дөңгелек шұңқыр бар. Оның үстінде жуан бөренелерден қаланған шатыр тәрізді ағаш құрылыс тұрған.

Оба ертеде-ақ бірнеше рет тоналған. Бірақ көсемді жерлегендер мұны алдын ала білген. Ең қымбат заттарының бәрін құпия шұңқырларға жасырған. Бұл — тереңдігі 1 метрге дейінгі жай шұңқырлар.

• Екі шұңқырдың да үстінде жұқа алтын және күміс жапырақшалармен көмкерілген үлкен ағаш бұғы мүсіндері жатты.
• Бірінші шұңқырда алтынмен зерленген ағаш ыдыстар мен күміс ыдыс болды.
• Екіншісінде алтын және күміс ыдыстар, көптеген алтын қаптырмалар жасырылған.
• Қабір шұңқырының оң және сол жағында алтын жапырақшалармен апталған тағы 5 ағаш бұғы мүсіні тұрды.
• Өртенген ағаш құрылыстың қалдықтарынан қару-жарақ пен ат әбзелдері табылды.

Барлығы 600-ге жуық бұйым табылды, олардың көпшілігі алтыннан жасалған. Оба б.з.б. IV ғасырда салынған.

🌟 Ертедегілердің айласы іске асты: тонаушылар көзге көрініп тұрғанын алып кетті, ал алтын бұғылары бар құпия шұңқырлар археологтарды күтіп жатты!

Аралтөбедегі көсем

Аралтөбе ескерткішінен де сармат көсемінің қару-жарағы мен әшекей бұйымдары табылған. Параграфтағы суретте сармат көсемінің қалпына келтірілген киімі көрсетілген: қызыл қапталы мен алтын бляшкалармен әшекейленген қызыл шалбар, иығында пластиналы сауыт, белінде қылыш, қолында ұзын таяқ. Көсем отыр, қасында ыдыстар мен кішкентай үстел тұр.

Аландар келді — бәрі өзгерді

Б.з.-дың II ғасырында сарматтар арасында билікті аландар алды. Жерлеу рәсімі де өзгерді:

• қабірлер терең емес, тар болды;
• обалар аласа болды, 1,5 метрден сирек асты;
• бұрын мәйітті басын оңтүстікке қаратып жатқызса, кейінгі сарматтар негізінен солтүстікке қаратты. Бұл олардың бас құдайы ауысқанын білдіреді;
• ұзындығы 70-тен 115 см-ге дейінгі қылыштар және темір жебе ұштары пайда болды.

💡 Марқұмның қалай жатқаны — халықтың маңызды «төлқұжаты». Археологтар мұны жерлеудің бағдары деп атайды.

Бас сүйектің ерекше пішіні

Аландардың ақсүйектерінен бас сүйегі ерекше пішінді адамдар кездеседі. Бұл дәстүрді олар ғұндардан алған. Баланың басына дөңгелек құрсау кигізген. Бала өскен сайын бас сүйегінің желке жағы өзгереді: киілген құрсаудың әсерінен желке тегістелмей, жоғары көтерілген.

Ересек ер адамдар өзгерген бас сүйегінің бір бөлігіне ғана шаш қалдырып, қалған бөлігін тақырлап қырып тастаған. Төбесінде қалған шашты — айдарды екі немесе бір бұрым етіп өріп қойған.

⚠️ Жиі кететін қате. «Аландар табиғатынан осындай болған». Жоқ, бас сүйектің пішінін әдейі, бала кезден өзгерткен — бұл ақсүйектіктің белгісі еді.

Сарматтар немен күн көрді

Сарматтардың мал өсірушілер екенін Страбон өзінің «География» еңбегінде айтып өтеді. Негізгі кәсіп — қой шаруашылығы. Сүйек қалдықтарына қарап, ғалымдар сарматтардың қойы скифтердің қойынан ірі болғанын анықтаған. Сарматтар қойдан басқа жылқы мен түйе де өсірді. Орал қаласына жақын жердегі обадан сармат жауынгерінің аяқ жағына ешкінің тұтас сүйегі қойылған.

Сарматтар малдарын жазық жайылымдарда баққан. Қыстыгүні қар аз жерді табу керек еді:

• Жайық бойында көшіп-қонатын сарматтар қыстыгүні қары аз Солтүстік Каспий құмдарында қыстады;
• тек дах тайпалары Маңғыстау шегінен ешқайда шықпады.

Күзеуге келген соң олар қыстау жанындағы егінжайдан өнімін жинап алды. Қыстаулар төңірегінде сарматтар жер жыртып, тары екті.

Дөңгелекті үй

Оба үйінділерінен ағаш дөңгелектердің қалдықтары табылған. Демек, күйме — үсті жабық арба жасайтын шеберлер болған. Сарматтар бүкіл мүліктерін соларға тиеп тасыған. Тоқтаған жерде күймені дөңгелете қойып, жүкті түсірген — сөйтіп, арбалар тұрғын үйге айналған.

Бірақ күйме жасайтын шебер көшіп жүре алмайды. Ағашты дайындау, кептіру, арнайы аспаппен өңдеу үшін көп уақыт кетеді, ол бір орында тұруды қажет етеді. Сондықтан мұндай шеберлер отырықшы болған және мал баспаған.

💡 Демек, сарматтарда көшпелілермен бірге отырықшы қолөнершілер де болған.

Құмыралардағы тағам

Қыш ыдыстарға қымыз немесе шұбат құйылған. Бірақ ерекшеліктер де болған: бір қабірдегі ыдыстан қойдың ұсақ сүйектері табылды, ал бір саз құмырада тарыдан жасалған ботқа қалдықтары сақталған! Параграфтағы суретте екі сармат ыдысы көрсетілген: денесі кең қарапайым құмыра және тұғырлы, тұтқалары жануар мүсіндері тәрізді әдемі ыдыс.

Мереке кезінде әйелдер далап және басқа да бетті әрлейтін бұйымдар қолданған. Ал ру-тайпа көсемдері денесіне, шамасы, таңбалар салған — бұл сиқырлы қорғаныш және діни мазмұнды белгі болған.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Сармат күймесі мен киіз үйдің ұқсастығы неде?» Екеуін де тез бөлшектеп, тасуға болады — көшпелі үшін бұл ең маңыздысы. Ал үйде тарыдан ботқа пісіріп көріңіздер — екі мың жылдан астам тарихы бар тағам.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қарапайым сармат обасының биіктігі қандай? 2 м-ден аспайды; ақсүйектердің обалары — 7 м-ге дейін.
• Филиппов обасынан неше бұйым табылды? 600-ге жуық, негізінен алтыннан.
• Филиппов обасының өлшемі қандай? Биіктігі 7 м, диаметрі 100–120 м.
• Аландардың қылыштарының ұзындығы қандай болды? 70-тен 115 см-ге дейін.
• Шұбат дегеніміз не? Түйенің сүті.
• Жауынгердің аяқ жағынан ешкінің тұтас сүйегі қайдан табылды? Орал қаласына жақын жердегі обадан.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Сармат тайпаларының жерлеу дәстүрі туралы әңгімелеңдер.

Қалай ойлаймыз. Алдымен ақсүйектер мен қарапайым қатардағыларды, содан кейін ерте сарматтар мен аландарды салыстыр. §§ 41–42 материалына да сүйенуге болады.

Жауап үлгісі.

• Марқұмдарды обаның астындағы шұңқырға жерлеген, денені өртемеген.
• Қабірге қару (акинак, жебе), ат әбзелі, қыш құмыра, тамақ, көмір, бор, күкірт кесектерін салған.
• Қарапайым қатардағыларды биіктігі 2 м-ге дейінгі үйінді астына жерлеген, қабірінде қой сүйектері мен құмыра болған.
• Ақсүйектерді биіктігі 7 м-ге дейінгі обаларға алтын, күміс, қару-жарақпен жерлеген. Филиппов обасында құнды заттар тонаушылардан құпия шұңқырларда жасырылған.
• Ерте және орта сармат кезеңінде мәйітті басын оңтүстікке қаратып жатқызған.
• Аландар тұсында (б.з. II ғасыры) қабірлер тар әрі таяз болды, оба 1,5 м-ге дейін аласарды, мәйіттің басы солтүстікке қарады.

Жауабы: сарматтар қабірге қару, ат әбзелі мен тамақ салып, оба астына жерлеген; ақсүйектерді алтынымен қоса алып обаларға, қарапайым адамдарды шағын үйінділерге жерлеген; аландар тұсында обалар аласарып, мәйіт басы солтүстікке қарай жатқызылған.

№ 2

Билікті аландар алғаннан кейін сарматтардың өмірінде қандай өзгерістер орын алды?

Қалай ойлаймыз. Жерлеудегі, қарудағы және сырт келбеттегі өзгерістерді санамалап шық.

Шешуі.

1. Қабірлер терең емес әрі тар болды.
2. Обалар аласа болды, 1,5 метрден сирек асты.
3. Мәйітті басын оңтүстікке емес, солтүстікке қаратып жатқызатын болды: бас құдай ауысты.
4. Ұзын қылыштар (70–115 см) және темір жебе ұштары пайда болды.
5. Ақсүйектерде ғұндардан алынған дәстүр пайда болды — бас сүйектің пішінін құрсаумен өзгерту, ал ер адамдар айдар қалдырды.

Жауабы: б.з. II ғасырынан жерлеу рәсімі (аласа оба, мәйіт басы солтүстікке), сенім, қару (ұзын қылыштар, темір жебелер) және ақсүйектердің сырт келбеті де өзгерді.

№ 3

Сармат тайпаларының негізгі кәсібін атаңдар. Неге кәсіптің осы түрі бұл жерде жақсы дамыды?

Қалай ойлаймыз. Ол жердің табиғатын есіңе түсір: дала, шөл, су аз, жауын-шашын аз.

Жауап үлгісі.

• Негізгі кәсіп — мал шаруашылығы, ең алдымен қой шаруашылығы.
• Батыс Қазақстан мен Еділ бойының жері — құрғақ дала мен шөлейт: егін үшін су аз, ал мал үшін шөп көп.
• Қой талғамайды, жұтаң жайылымда да жайыла алады, қыста тіпті қар астынан шөп қазып жейді.
• Жазғы және қысқы жайылымдар бір-бірінен алыс — малды айдап апаруға ыңғайлы.
• Қой бірден ет, сүт, жүн және тері береді: тамақ, киім, киіз.

Жауабы: негізгі кәсіп — қой шаруашылығы, өйткені құрғақ дала мен шөлейт жер егіншілікке қарағанда жайылымға көбірек жарайды.

№ 4

Сарматтар мал өсіруден басқа немен айналысты?

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен сарматтардың қолмен жасаған және өсірген нәрселерінің бәрін тап.

Шешуі.

• Егіншілік: қыстауларда, дала өзендерінің жағасында тары егіп отырған.
• Қолөнер: шеберлер ағаш дөңгелектер мен күймелер жасаған; қыш ыдыстар да жасалған.
• Сауда және айырбас: саудагерлер арқылы теңіз бақалшықтарын (каури) алған (§§ 41–42).
• Соғыс және жорықтар: Володарка фалардары сияқты олжа әкелген.

Жауабы: егіншілікпен (тары), қолөнермен (күйме, дөңгелек, қыш ыдыс), саудагерлермен айырбаспен және әскери жорықтармен.

№ 5

Сармат тайпаларының шаруашылығы туралы қандай еңбекте айтылған?

Қалай ойлаймыз. Параграфтың «Шаруашылығы мен тұрмысы» бөлімінің бірінші сөйлемін қара: сарматтардың мал өсірушілер екенін кім айтқан?

Жауап үлгісі. Бұл туралы ежелгі автор Страбон өзінің «География» еңбегінде жазған. Оның сөзін қабірлерден табылған сүйектер де растайды: сарматтардың қойы скифтердің қойынан ірі болған.

Жауабы: Страбонның «География» еңбегінде.

№ 6

Діни мағыналық таңбалар не үшін салынған?

Қалай ойлаймыз. Мәтіннің соңғы абзацын оқы: таңбаларды кім және денесінің қай жеріне салған?

Жауап үлгісі.

• Таңбаларды (татуировкаларды) шамасы, ру-тайпа көсемдері денесіне салған.
• Олар сиқырлы қорғаныш болған: адамды жамандықтан сақтайды деп сенген.
• Сонымен бірге таңбалар діни мағынаны білдірген — сенімнің белгісі болған.
• Таңбалар көсемнің басқа адамдардан ерекшелігін де көрсеткен болуы мүмкін.

Жауабы: таңбалар көсемдердің денесін сиқырлы күштерден қорғау үшін және діни сенімінің белгісі ретінде салынған.

№ 7

(нөмірсіз тапсырма: «Не себепті сарматтар тары екті? Бұл дақылдың қандай ерекшелігі бар?»)

Қалай ойлаймыз. Сарматтар — көшпелілер. Оларға тез өсетін әрі өздері алыста жүргенде күтімсіз өсе беретін өсімдік керек.

Жауап үлгісі.

• Тары құрғақшылыққа төзімді: оған су аз керек, ал далада құрғақ.
• Ол тез пісіп жетіледі — бір қысқа жаз жеткілікті.
• Кедей топырақта да өсе береді.
• Дәні ұзақ сақталады және күймеде тасуға оңай.
• Одан тойымды ботқа пісіреді — оның қалдықтары сармат құмырасынан табылған.

Жауабы: тары талғамайды, құрғақшылыққа төзімді, тез піседі және ұзақ сақталады — құрғақ далада көшпелілерге өте ыңғайлы дақыл.

№ 8

(нөмірсіз тапсырма: жұппен жұмыс) Блум таным деңгейіне сәйкес, қарапайымнан күрделіге өту арқылы «Сармат тайпалық одақтары, қоныстануы, шаруашылығы, қоғамдық құрылысы, мәдениеті» тақырыбы бойынша 10 сұрақ әзірлеңдер.

Қалай ойлаймыз. Блум деңгейлері — алты сатылы баспалдақ: білу → түсіну → қолдану → талдау → жинақтау (синтез) → бағалау. Алғашқы сұрақтар — «ата», соңғылары — «дәлелде, баға бер, ойлап тап».

Шешуі. Он сұрақтың үлгісі:

Жауабы: Блум баспалдақтары бойынша 10 сұрақ — кестені қара; оларды бір-бірінен кезекпен сұраңдар.

№ 9

(қосымша тапсырма) «Сармат әлемі» тақырыбына таныстырылым әзірлеңдер.

Қалай ойлаймыз. 8–10 слайд, әр слайдта — бір тақырып, бір сурет, 2–3 жол мәтін. 114-беттегі талаптарды да қара: тақырыпқа сәйкестік, көркем безендірілу, мәтіннің нақтылығы, регламентті сақтау.

Шешуі. Слайд жоспары:

1. Титулдық: «Сармат әлемі», автордың аты.
2. Сарматтар кімдер: массагеттерден шыққан, атамекені — Үстірт, б.з.б. IV ғасыр.
3. Карта: Еділ бойынан Ембі мен Аралға дейін, кейін Понт-Каспий далалары.
4. Уақыт таспасы: б.з.б. IV ғасыр — б.з. V ғасыры.
5. Одақ тайпалары: роксоландар, аорстар, сирактар, языгтер, аландар.
6. Жерлеу рәсімі: акинак, жебе, айна, көмір, бор, күкірт.
7. Ақсүйектер мен қарапайымдар: Филиппов обасы және алтын бұғылар.
8. Қазақстан обалары: Аралтөбе, Володарка, Орал маңындағы оба.
9. Шаруашылық: қой, күйме, тары, қымыз бен шұбат.
10. Қорытынды: сарматтар Қазақстан тарихында не қалдырды.

Жауабы: 8–10 слайдтан тұратын таныстырылым: шығу тегі → аумағы → даталар → тайпалар → обалар → шаруашылық → қорытынды.

Жадынама

• Даталар: б.з.б. IV ғасыр — Филиппов обасы; б.з. II ғасыры — аландар билігі.
• Жерлер: Жайық және Елек өзендері, Аралтөбе, Орал маңындағы оба, Солтүстік Каспий құмдары, Маңғыстау.
• Сандар: қарапайым адамдардың обасы — 2 м-ге дейін, ақсүйектердікі — 7 м-ге дейін; Филиппов обасының диаметрі — 100–120 м; алан обалары — 1,5 м-ге дейін; қылыштар — 70–115 см; 600-ге жуық алтын бұйым.
• Терминдер: ақсүйектер, қарапайым қатардағылар, құпия шұңқыр, жерлеу бағдары, күйме, отырықшы қолөнерші, қой шаруашылығы, қымыз, шұбат.

Шағын тест