§§ 45–46. Жазба деректердегі ғұн тайпалары

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). VI тарау: Ғұндар. 115–119-беттер.

Нені үйренесің

• Ғұндар кім екенін, қайда өмір сүргенін және олар туралы қайдан білетінімізді әңгімелеуді.
• Оларды Еуропадағы ғұндардан ажыратуды.
• Мөде шаньюй не істегенін және оны неге ғұн мемлекетінің негізін салушы деп санайтынын түсіндіруді.
• Қытай мен ғұндардың қарым-қатынасын: соғыстарды, «тыныштық пен туыстық туралы шартты», салықты сипаттауды.
• Басты даталарды атауды және ғұн мемлекетінің неге ыдырағанын түсіндіруді.

Ой қозғау

• Көшпелі мал шаруашылығы дегеніміз не? Малды маусымға қарай бір жайылымнан екіншісіне айдап апару.
• Үйсіндер кімдер? Жетісуды мекендеген тайпалық одақ (§§ 36–37).
• Аландар б.з. II ғасырында Батыс Қазақстанда кіммен бірге мемлекет құрды? Солтүстік ғұндармен.
• «Б.з.б.» дегеніміз не? Біздің заманымыздан бұрынғы жылдар; оларды кері санаймыз: б.з.б. 209 жыл б.з.б. 165 жылдан бұрын.

Тақырыпты талдаймыз

Ғұндар кімдер

Әлі б.з.б. 2 мыңжылдықта түркі-монғол халықтарының ата-бабалары дала мен орманды дала арқылы Алтай тауларына, Батыс және Ішкі Монғолияға дейін жеткен. Олардың мәдениеті Оңтүстік Сібір мен Солтүстік Монғолияда қалыптасты. Олар мал баққан, қола, кейін темір балқытқан, көптеген қолөнерді білген.

Тарихта бұл тайпалар жалпы ғұн (хунну) атауымен белгілі. Бет пішіні жөнінен олар монғол нәсілді болған, ежелгі түрік тілінің диалектісінде сөйлеген.

⚠️ Жиі кететін қате. «Хунну мен ғұн — бір нәрсе». Бірқатар тарихшылар хуннуларды ғұндардан бөлек қарастырады. Ғұндардың билеушілері хуннулардан шыққан, бірақ этникалық және мәдени жағынан ұқсастығы аз болған.

Ғұндар Ішкі Азияда алғашқылардың бірі болып үлкен мемлекет құрды. Оған қазіргі қазақ, монғол, түрік, татар және басқа халықтардың ата-бабаларын құраған тайпалар кірді. Ғұндар өздерінің ерекше өркениетін жасап, Орталық Азия мен Еуропа тарихына қатты әсер етті.

💡 Шын мәнінде, ғұн тарихы бастапқы кезеңде Қазақстан аумағынан тыс жерде өтті. Бірақ Қазақстан жерінің тарихын ғұндардың қатысынсыз қарау мүмкін емес.

Ғұндар қалай өмір сүрді

Олардың жерінің орталығы — Оңтүстік Сібір мен Солтүстік Монғолия. Негізгі кәсіп — бақташылық. Бірақ егіншілік, қолөнер, аң аулау да болды. Қоныстары орман мен далалық аймақтарда орналасты.

Мұны қайдан білеміз

Ғұндардың бүкіл дерлік тарихын біз Хань әулетінің жылнамаларынан білеміз. Сондықтан көптеген ғұн билеушілерінің есімдері бізге бұрмаланған қытай нұсқасында жетті. Елестетші: сенің атыңды иероглифпен жазып, екі мың жылдан кейін оқыса — онша ұқсамауы мүмкін!

📌 Жылнама — оқиғаларды жыл сайын жазып отыратын жазба. Ғұндар үшін бұл — басты жазба дерек.

Б.з.б. III ғасырда ғұн мемлекеті қалыптасқанға дейін-ақ 24 түркі-монғол тайпасынан тұратын одақ ұзақ уақыт салтанат құрды. Тіпті одақтың жоғары билігі мұрагерлікпен берілетін болған.

Мөде шаньюй — мемлекет негізін салушы

Б.з.б. 209 жылы Ғұн мемлекетінде билеуші өзгерді. Жаңа көсем Мөде тайпалық бірлестіктің билігін өз қолына алды. Ғұндардың билеушісін шаньюй деп атаған.

Мөде көсем тағын тартып алып, орталық билікті нығайту үшін реформалар (үлкен өзгерістер) жасады:

• билікті күшейтті;
• шет аймақтарды басқару аппаратын құрды;
• әскерді жаңа тұрғыда қайта жасақтады;
• рубасыларының бостандығын шектеді: енді рулар шаньюйге бағынды.

Сөйтіп, ғұндарда нағыз мемлекет пайда болды.

📌 Шаньюй — ғұндардың жоғарғы билеушісінің лауазымы. Реформа — елді басқарудағы үлкен өзгеріс.

Мөденің соғыстары

Шығыс. Б.з.б. 209 жылы ғұндар мен олардың шығыстағы көршісі монғол тілдес дунхулардың арасында шегаралас жайылымға талас туды. Мөде шабуылға шығып, дунхуларды талқандады. Халық батыл шаньюйді қолдады.

Солтүстік. Б.з.б. 203–202 жылдары ғұн жауынгерлері солтүстігі мен солтүстік-шығысындағы соғыста ерте түрік халықтары — динлин және хакастарды бағындырды.

🌟 Динлиндер ерте кезде Алтай аумағында өмір сүрген, ежелгі түрік диалектісінде сөйлеген. Сырт келбеті сопақша жүзді, қоңқақ мұрынды, көкшіл көзді, жирен шашты келген. Ел аузында қазақтардың ата-бабалары да көгілдір көзді, ақсары болғаны туралы айтылады.

Оңтүстік-батыс. Ғұндар оңтүстік-батыстағы көршілері — юечжилермен де соғысқан. Юечжилер бір орталықты билігі бар, Алтай мен Шығыс Түркістанның иран тілдес көшпелі халқы. Олар өз тайпа одақтарын ғұндармен бір кезеңде, яғни б.з.б. IV ғасырда құрды. Бұл бірлестіктің құрамына Алтай тауларында тұратын бірнеше ирантілдес тайпа енген. Олар осы аумақтағы туыстас тайпаларды ғана емес, үйсін және Тарим өзенінің маңайындағы иран тілдес отырықшы-егінші тайпаларды бағындырды. Ғұндардың 30 жыл бойы жүргізген ауыр соғысы Мөденің ұлы Лаушанның кезінде аяқталды. Б.з.б. 165 жылы ғұндар юечжи тайпаларын біржолата жеңді. Олар Солтүстік Үндістан мен Ауғанстан жеріне қашуға мәжбүр болды.

🌟 Тарим өзені Сырдария тәрізді Тянь-Шань тауларынан басталады, оның оңтүстігінен бастау алып шығысқа қарай ағады. Өзен бойында ежелгі қоныстар мен қалалар тұрғызылған. XX ғасырға дейін Тарим өзені жағалауының тұрғындары Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысындағы халықтармен мәдени және туыстық байланыста болған.

Ғұндар және Қытай

Ғұндар қытайдың Хань әулетінің солтүстік шегарасына бүтіндей иелік етті. Қытай императорларының оларды әскер күшімен тоқтатпақшы болған әрекеттері ештеңе шықпады. Неге? Қытайлардың көп санды жаяу әскері дала тұрғындарының тез қозғалатын атты әскеріне қарсы соғыса алмады.

Ежелгі дәуірде дала көшпелілерінің шабуылына төтеп беру үшін «Ұлы қытай қорғаны» салынды. Бұл әскери құрылыс ежелгі қытайдың экономикасын тұралатты, берік қорған бола алмады. Ғұндар және басқа дала тайпалары қорғанды айналып өтіп, солтүстік аймақтарды ойрандады.

Б.з.б. 202 жылы Мөде шаньюй өз жерінде қытай әскерін жеңген соң алғаш рет бейбіт келісім жасалды — «Тыныштық пен туыстық туралы шарт»:

1. Қытай ғұндарға салық төлеп тұрды, бірақ оны «көршілердің қатал ауа райына жандары ашығаннан» берілетін «сыйлық» деп атады.
2. Қытай өз ханшайымын шаньюйге әйелдікке беруге міндеттенді. Бұл ғұндардың беделін арттырды.
3. Ғұндар Гоби шөлінің оңтүстігіндегі бірқатар аймақты алды. Сол аймақтар арқылы олар Қытайдың шекаралық провинцияларын үнемі үрейде ұстай алды.

📕 Оқулықта шартты б.з.б. 202 жылы император У-ди мен шаньюй Мөде жасасқан деп жазылған; ғалымдардың қазіргі деректері бойынша «тыныштық пен туыстық туралы шартты» б.з.б. шамамен 200 жылы Байдэн шайқасынан кейін император Гао-цзу (Лю Бан) жасасқан, ал У-ди әлдеқайда кейін (б.з.б. 141–87 жж.) билік құрған.

Б.з.б. II ғасырда Хань әулеті Шығыс Түркістанның қала мемлекеттері — Куча, Тұрфан, Хотан, Қашғар және басқа иеліктер үшін күрес жүргізді. Олар Ұлы Жібек жолының бөлігіне бақылау орнатуға тырысты.

Хань мемлекетінің әскері үйсіндердің қолдауымен Орта Азияға басып кірді. Қытайларға қаңлылар, осы аймақта қоныстанған ғұндар мен олардың одақтастары қатты қарсылық көрсетті. Соғыс б.з.б. 90 жылғы Яньжан шайқасына дейін созылды. Осы шайқаста қытайлар толық талқандалды және көп уақытқа дейін «Батыс өлкеге» дәмеленуден бас тартты.

🌟 Бұл қытайлардың Қазақстан жеріне басып кіруінің алғашқысы және соңғы әрекеті еді. XVIII ғасырда Қытайдан біздің жерімізге жорық жасағандар — маньчжурлар болатын.

Ғұн империясы қалай ыдырады

Хань мемлекетінің билеушілері батыстағы жерлерді басып алуға ғұндардың бөгет болуымен келіскілері келмеді. Ғұндарға салық төлеу де ауыртпалық туғызды. Қытайлықтар ғұндарға қарсы көрші тайпалар және мемлекеттермен бірлесіп одақ құра бастады. Бұл әрекет жемісті өтті.

• Б.з.б. 71 жыл. Бір мезетте батыстан үйсіндер, шығыстан ухуандар, солтүстіктен динлиндер ғұн жеріне басып кірді. Ғұндардың 1/3 бөлігі қырылды, қалғандары ыдырап, бөлініп кетті.
• Б.з.б. 52 жыл. Ғұндардың сыртқы саясаттағы сәтсіздіктері ішкі талас-тартысты туғызды. Соның салдарынан ғұндар солтүстік және оңтүстік болып екіге бөлінді. Оңтүстік ғұндар шаньюй Хуханье бастауымен император Сюань-дидің қолынан бағыныштылық туралы грамота алып, қытайдың шегара бекіністеріне таяу қоныстанды.
• Солтүстік ғұндар шаньюй Чжичжи бастауымен өз орталығын Жоңғария жеріне көшірді. Олар сол аймақтағы қытайлардың одақтастары үйсіндермен соғысып, бөлініп қалған хакастар мен динлиндерді бағындырды.
• Б.з. I ғасыры. Солтүстік және оңтүстік ғұндардың өз мемлекеттілігін қалпына келтіре алатын жағдай туындады. Бірақ қайтадан іштей қырқыс басталды. Одан кейін де «Батыс өлкеге» бақылау орнату үшін солтүстік ғұндар мен Қытайдың арасында үздіксіз соғыс жүрді.
• 155 жыл — ғұн империясының ресми аяқталуы: ғұндар мекендеген аймақта монғол тілдес Сяньби мемлекеті құрылды.

📕 Оқулықта ғұн империясының аяқталуы деп 155 жыл аталған; ғалымдардың қазіргі деректері бойынша солтүстік ғұндарды сяньбилердің талқандау даталарын әртүрлі атайды (шамамен б.з. 93 жыл және 150-жылдар).

Бірақ ғұндар империясынан көптеген ұсақ мемлекеттер қалды. Соның бірі — II–V ғасырлар аралығында Алтайда құрылған Юэбань мемлекеті. II ғасырда солтүстік ғұндардың бір бөлігі Жайық бойына қоныс аударды. Олар Батыс Қазақстанда IV ғасырда, яғни Ұлы қоныс аудару басталғанға дейін аландармен бірге мемлекет құрды.

«Ғұндардың ыдырауы» картасында: ғұндардың алып аумағы қызыл сызықпен белгіленген — «Батыс орда» орналасқан Шығыс Қазақстаннан Маньчжурияға дейін. Солтүстігінде — динлиндер мен хакастардың жері, шығысында — ухуандар мен сяньбилер: бұл — б.з.б. 71 жылы жоғалтқан жерлер. Батыста — қаңлылар мен үйсіндер. Оңтүстікте — Хань империясы. Ухаодан Улай арқылы Гаочанға дейінгі қызыл жіңішке жолақпен б.з.б. 71 жылдан бастап Қытайға бодан жерлер (протекторат) көрсетілген. Қасында — кішкентай чештер халқы.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бұл тақырып біздің заманымыздың басындағы «нөлдік» шекара арқылы жылдарды санауды жаттықтыруға ыңғайлы. Баладан сұраңыз: «Б.з.б. 52 жылдан б.з. 155 жылға дейін қанша жыл өтті?» (52 + 155 − 1 = 206 жыл). Ал Мөде есімі ежелгі түріктер туралы қазақ кітаптары мен фильмдерінен жақсы таныс — үйде іздеп көруге болады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Ғұндардың келбеті мен тілі қандай болды? Монғол нәсілді, түрік тілінің ежелгі диалектісінде сөйлеген.
• Ғұндар жерінің орталығы қайда болды? Оңтүстік Сібір мен Солтүстік Монғолия.
• Б.з.б. III ғасырға қарай ғұн одағы неше тайпадан тұрды? 24-тен.
• Юечжилермен соғыс кімнің кезінде аяқталды? Мөденің ұлы Лаушанның кезінде.
• Юечжилер қайда қашты? Солтүстік Үндістан мен Ауғанстанға.
• Ғұндардың 1/3 бөлігі қай жылы қырылды? Б.з.б. 71 жылы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ғұн мемлекетінің тарихы бойынша хронологиялық кесте құрыңдар.

Қалай ойлаймыз. Параграфтан барлық даталарды ретімен жазып ал, қасына бір қысқа оқиғаны жаз.

Шешуі.

Жауабы: кестені қара.

№ 2

Ғұндардың ерте тарихын әңгімелеңдер.

Қалай ойлаймыз. Сұрақтарға жауап бер: кім, қайда, қашан, қалай өмір сүрді, билік қалай пайда болды.

Жауап үлгісі.

• Б.з.б. 2 мыңжылдыққа қарай түркі-монғол халықтарының ата-бабалары Алтай мен Монғолияға дейін жетті.
• Олардың мәдениеті Оңтүстік Сібір мен Солтүстік Монғолияда қалыптасты: мал шаруашылығы, қола, кейін темір, қолөнер.
• Бұл тайпалар ғұн атауымен біріккен; олар монғол нәсілді болған және түрік тілінің ежелгі диалектісінде сөйлеген.
• Мал шаруашылығымен күн көрген, бірақ егіншілікті, аң аулауды, қолөнерді де білген; қоныстары орман мен далалық аймақтарда болған.
• Б.з.б. III ғасырға қарай мұрагерлік жоғары билігі бар 24 тайпаның одағы тұрды.

Жауабы: ғұндар — Оңтүстік Сібір мен Солтүстік Монғолияның түркі және монғол тілдес мал баққан тайпалары; б.з.б. III ғасырға қарай оларда мұрагерлік билігі бар 24 тайпаның одағы болған.

№ 3

Ғұн тарихының негізгі деректері қандай?

Қалай ойлаймыз. Ғұндар туралы кім жазған және неге дәл солар?

Шешуі. Негізгі дерек — Хань әулетінің жылнамасы: қытайлар ғұндардың көршісі және жауы болған, сондықтан бәрін жазып отырған. Сол себепті ғұн есімдері бізге қытай, бұрмаланған түрде жеткен. Сонымен қатар ғұндар туралы археологиялық олжалар (қоныстар, қорымдар) мен аңыздар да баяндайды.

Жауабы: ең алдымен Хань әулетінің қытай жылнамасы, сондай-ақ археологиялық олжалар.

№ 4

Мөде шаньюйдың қайраткерлік ісіне баға беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Ол ел ішінде не істеді? Сыртта ше? Одан не шықты?

Жауап үлгісі.

• Ішінде: б.з.б. 209 жылы билікті алды, шаньюй лауазымын иеленді; реформалар жасады — билікті күшейтті, шет аймақтарды басқару аппаратын құрды, әскерді қайта жасақтады, рубасыларының бостандығын шектеді.
• Сыртта: дунхуларды талқандады; динлиндер мен хакастарды бағындырды; юечжилермен соғыс бастады; Қытайды жеңіп, тиімді шарт жасады.
• Нәтижесі: тайпалар одағынан Қытай салық төлейтін күшті мемлекет құрылды.
• Баға: Мөде — ақылды, шешімді билеуші әрі қолбасшы. Ол ғұндарды Азияның ең күшті державаларының біріне айналдырды. Бірақ оның билігі соғыстарға және рулар бостандығын шектеуге сүйенді.

Жауабы: Мөде ғұн мемлекетінің негізін салды, әскерді де, шаньюй билігін де нығайтты, көршілерін бағындырды; оның қызметі ғұндарды ұлы державаға айналдырды.

№ 5

Қытай мен ғұндардың қарым-қатынасы қандай сипатта өрбіді, нәтижесі қандай болды?

Қалай ойлаймыз. Жауапты кезеңдерге бөл: алдымен ғұндар күшті, кейін Қытай одақ құрады.

Жауап үлгісі.

• Жаулық және соғыстар. Ғұндар Қытайдың солтүстік шегарасына иелік етті; Хань әскерлері көшпелілердің атты әскерін жеңе алмады.
• Ғұндардың шарты. Б.з.б. 202 жылы «Тыныштық пен туыстық туралы шарт»: Қытай жасырын салық төледі, ханшайым берді, Гобидің оңтүстігіндегі жерлерден айырылды.
• Жібек жолы үшін күрес. Б.з.б. II ғасырда Қытай Шығыс Түркістанның қалалары үшін шайқасты; б.з.б. 90 жылы Яньжан шайқасында жеңілді.
• Жауап соққы. Қытай ғұндарға қарсы көршілердің одағын құрды; б.з.б. 71 жылы ғұндар халқының үштен бірінен айырылды.
• Нәтижесі: ғұндар солтүстік және оңтүстік болып бөлінді (б.з.б. 52 жыл), оңтүстіктері Қытайға бағынды; соңында империя ыдырады.

Жауабы: қарым-қатынас жаулық болды, қысқа бейбіт кезеңдер де болды; алдымен Қытай ғұндарға салық төледі, бірақ көрші тайпалардың одағын құрып, ғұндарды әлсіретті және олардың бөлінуіне қол жеткізді.

№ 6

«Ұлы қытай қорғаны» жайлы әңгімелеңдер (қосымша материал пайдалану).

Қалай ойлаймыз. Параграфта қорған туралы аз айтылған — энциклопедиядан немесе интернеттен ақпарат тап. Ойлан: ол кімнен қорғады?

Жауап үлгісі. Дереккөзбен тексер:

• Б.з.б. VII–IV ғасырларда-ақ қытайдың жекелеген патшалықтары көшпелілерден және бір-бірінен қорғану үшін қабырғалар салған.
• Қытайдың тұңғыш императоры Цинь Шихуанди б.з.б. 221 жылдан кейін оларды бір қабырғаға біріктіруді бұйырды — ғұндардан қорғану үшін.
• Хань әулеті тұсында қорғанды батысқа, жолдағы оазистерге дейін ұзартты.
• Туристер суретке түсіретін тас пен кірпіштен салынған қабырға әлдеқайда кейін, Мин әулеті тұсында (XIV–XVII ғғ.) салынған.
• Барлық тармақтарымен қоса ұзындығы 20 мың км-ден асады. 1987 жылдан бері қорған — ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра нысаны.

Жауабы: Ұлы қытай қорғанын көшпелілерден қорғану үшін салған; Цинь Шихуанди ескі қабырғаларды ғұндарға қарсы біртұтас қорғанға біріктірді, қазіргі тас түрін ол Мин әулеті тұсында алды.

№ 7

Ғұн мемлекеті қашан, не себепті ыдырап кетті?

Қалай ойлаймыз. Ыдырау қадамдап жүрді. Себептерді сырттан (жаулар) және іштен (талас-тартыс) іздеу керек.

Шешуі.

1. Сыртқы себеп: Қытай көршілердің одағын құрды. Б.з.б. 71 жылы үйсіндер, ухуандар және динлиндер бір мезетте шабуыл жасады; ғұндардың үштен бірі қырылды, ыдырап кетті.
2. Ішкі себеп: шаньюйлер әулетіндегі билік үшін талас. Б.з.б. 52 жылы солтүстік және оңтүстік болып бөлінді.
3. Оңтүстік ғұндар Қытайдың шегара бекіністеріне таяу қоныстанды.
4. Солтүстік ғұндар Қытаймен «Батыс өлке» үшін ұзақ соғысып, әлсіреді.
5. 155 жылы Сяньби мемлекеті құрылды — шаньюйлер империясының ресми аяқталуы.

Жауабы: ғұн империясы 155 жылға қарай Қытай құрған көрші одақтардың шабуылынан және билеуші әулет ішіндегі талас-тартыстан ыдырады.

№ 8

(жұппен талқылаңдар) Ғұн өркениетінің ерекшелігі қандай?

Қалай ойлаймыз. Өркениет — қоғамның жоғары жетістіктері. Ғұндар не істей алды және неге жетті?

Жауап үлгісі.

• Шаруашылық: көшпелі мал шаруашылығы мен егіншілік, қолөнер, аң аулау бірге; қоныстар орманды далада.
• Мемлекет: Ішкі Азиядағы көшпелілердің алғашқы алып державаларының бірін құрды; шаньюйдің мұрагерлік билігі, провинцияларды басқару, мықты әскер.
• Әскер: жылдам атты әскер, оның алдында Қытайдың жаяу әскері дәрменсіз болды.
• Дипломатия: Қытаймен келісімдер, неке одақтары, салық.
• Халықтар: империя қазақтардың, монғолдардың, татарлардың, түріктердің ата-бабаларын біріктірді.

Жауабы: ғұндар көшпелі шаруашылықты күшті мемлекетпен, құдіретті атты әскермен және епті дипломатиямен ұштастырып, көптеген тайпаны біріктірді.

№ 9

(жұппен талқылаңдар) Ғұндар Орталық Азия мен Еуропа тарихында қандай орын алды?

Қалай ойлаймыз. Үш нәрсені ойла: мемлекет, көршілер, халықтардың қоныс аударуы.

Жауап үлгісі.

• Алғашқы ұлы көшпелі державаны құрды — болашақ түркі мемлекеттеріне үлгі болды.
• Көптеген халықтың, оның ішінде қазақтың ата-бабаларын біріктірді.
• Қытайды ұзақ уақыт тежеді және оған Оңтүстік-Шығыс Қазақстан жерлерін алдырмады.
• Ұлы Жібек жолы үшін күреске әсер етті.
• Солтүстік ғұндар аландармен бірге Батыс Қазақстанда мемлекет құрды; ғұндардың ұрпақтары Ұлы қоныс аударуға қатысты, ал Еуропаға жеткен ғұндардың билеушілері хуннулардан шыққан.

Жауабы: ғұндар алғашқы ұлы көшпелілер державасын құрды, түркі халықтарының ата-бабаларын біріктірді, Қытайды тежеді, ал олардың ұрпақтары Ұлы қоныс аударуға және Еуропа тарихына әсер етті.

№ 10

(қосымша тапсырма) Мөдеге мінездеме жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Тарихи тұлғаға мінездеме беруге көмектесетін алты сұраққа 1–2 сөйлеммен жауап бер, сосын біртұтас мәтінге біріктір.

Шешуі.

1. Қашан, қай елде тұрды: б.з.б. III ғасырдың соңы — II ғасырдың басы, ғұн державасы (Оңтүстік Сібір мен Монғолия); билікке б.з.б. 209 жылы келді.
2. Қоғамның қай тобына жатты: билеуші ақсүйектерге, шаньюйлердің мұрагерлік әулетіне.
3. Мақсаты: шаньюй билігін нығайту, тайпаларды біріктіру, жайылымдарды қорғау, көршілерді бағындыру, Қытайдан байлық алу.
4. Жеке басының қасиеттері: батыл, шешімді, айлакер әрі көреген; кенеттен шабуыл жасай білді, келісе де білді.
5. Қандай амал қолданды: басқару мен әскердегі реформалар, рулар бостандығын шектеу, соғыстар (дунху, динлин, юечжи, Қытай), Қытаймен шарт және неке одақтары.
6. Қалай бағалауға болады: ғұндардың нағыз мемлекетін құрды және оны ұлы державаға айналдырды; бірақ көп нәрсе соғыстарға сүйенді.

Үлгі: «Мөде — б.з.б. 209 жылы билікке келген ғұн шаньюйі. Ол билеуші әулеттен шыққан. Мөде өз билігін күшті, халқын жеңімпаз еткісі келді. Ол әскерді қайта құрды, провинцияларды басқару жүйесін жасады және рулардың өзіне бағынуын қамтамасыз етті. Батыл әрі айлакер қолбасшы дунхуларды жеңді, Сібір халықтарын бағындырды, тіпті Қытайды салық төлеуге мәжбүр етті. Мөдені ғұн мемлекетінің негізін салушы деп атауға болады».

Жауабы: алты тармақ бойынша мінездеме: Мөде — реформатор шаньюй және қолбасшы, ғұн мемлекетінің негізін салушы.

Жадынама

• Даталар: б.з.б. III ғасырдың басы — 24 тайпаның одағы; б.з.б. 209 жыл — Мөде; б.з.б. 203–202 жылдар — солтүстік халықтарды бағындыру; б.з.б. 202 жыл — Қытаймен шарт; б.з.б. 165 жыл — юечжилерді талқандау; б.з.б. 90 жыл — Яньжан шайқасы; б.з.б. 71 жыл — көршілердің соққысы; б.з.б. 52 жыл — бөліну; 155 жыл — шаньюйлер империясының аяқталуы.
• Жерлер: Оңтүстік Сібір, Солтүстік Монғолия, Алтай, Гоби шөлі, Тарим алабы, Жетісу, Жоңғария, Куча, Тұрфан, Хотан, Қашғар, Жайық бойы.
• Терминдер: ғұндар, хунну, шаньюй, реформа, салық, жылнама, протекторат, өркениет.

Шағын тест