§ 47. Ғұндардың шаруашылығы, қоғамдық және мемлекеттік құрылымы

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). VI тарау: Ғұндар. 120–122-беттер.

Нені үйренесің

• Ғұндардың немен күн көргенін айтуды: тек малмен емес, егістікпен, қолөнермен, қамал-қалалармен де.
• Ғұн державасының қалай құрылғанын түсіндіруді: 24 әкімшілік аймақ, төрт ақсүйек ру, шаньюй.
• «Үлестік-сатылы» билік жүйесінің не екенін түсінуді.
• Ғұн әскерін сипаттауды: екі қанат және ондық жүйе.

Ой қозғау

• Ғұндар кімдер? Оңтүстік Сібір мен Солтүстік Монғолияның мал өсіруші тайпаларының одағы, түркі-монғол халықтарының ата-бабалары.
• Ғұн билеушісін қалай атады? Шаньюй.
• Қай шаньюй реформаларымен атақты болды? Мөде. Ол билікке б.з.б. 209 жылы келді.
• Біздің заманымызға дейінгі III ғасырдың басында ғұн одағы нешеу тайпадан тұрды? 24 тайпадан.
• Ғұндардың тарихын қайдан білеміз? Көбінесе Қытайдың Хань әулеті жылнамаларынан.

Тақырыпты талдаймыз

Егістігі бар көшпелілер

Ғұндар жазық далада мал өсірді. Қыста Гоби шөлінің солтүстігін мекендеді. Жазда Оңтүстік Сібір мен Алтай тауларының етегіне дейін жетті.

Бірақ олар тек малмен күн көрмеді. Мемлекет нығайған кезде ғұн қоғамында қолөнер, егіншілік және әртүрлі кәсіпшіліктер дамыды. Олар бекіністі қалалар тұрғызды, мемлекеттің бақылауындағы егін шаруашылығымен айналысты. Онда қытайдың әскери тұтқындары мен қашқындары жұмыс істеді. Ғұндар астық өсіруді ұйымдастыруға пайдаланды. Ғұн қалаларындағы қоймалар әскерді астықпен қамтамасыз етті.

🌟 Қытай әскербасының бетін елестетші: оның әскері Орталық Монғолияға басып кіреді, ал онда бос дала емес, көптеген ұсақ қалалар мен қоныстар тұр!

Тағы бір дәлел — Оңтүстік Сібірдегі Иволга қаласының жұрты. Археологтер онда құрал-саймандар мен егістік алқаптарын тапты. Онда тары мен басқа да дақыл екті, үй маңында мал өсірді. Егістік алқаптары Гоби шөлінің оңтүстігінде болды, ал ғұндар Қытайдан Ордос аумағын жаулап алғаннан кейін, солтүстігінде де орналасты.

Параграфтағы суретте — ғұндардың қыш ыдыстары: биік аяқты, тұтқа-шығыңқылары бар тостаған және құмыралар.

⚠️ Жиі кететін қате. «Көшпелі — демек, тек мал бағады». Ғұндарда егістік те, қалалар да, шеберлер де болды. Көшпелі мал шаруашылығы басты болды, бірақ жалғыз емес.

24 бөліктен тұратын держава

Алғашында ғұн қоғамы 24 тайпадан тұрды. Мемлекет құрылған соң бұл тайпалардың жерлері 24 әкімшілік аймақ бірлестігіне айналды. Мемлекеттің күш-қуаты артқанда ғұндарға жаңа тайпалар мен бүтіндей халықтар қосылды. Бірақ олар ғұн қоғамының толық мүшесі бола алмай, бодан (бағынышты) және одақтас мәртебесін алды.

Ғұн руларының саны өсіп, бөлінді, ал мемлекеттің 24 бөлікке бөлінуі сақталды.

Қоғам мен мемлекетті басқаратын төрт ақсүйек ру бірлестіктің негізін құрады. Шаньюй осы рулардан әйел алуға міндетті еді. Олардан мемлекеттік аппараттың басқару билігі түзілді. Олар ең жоғарғы лауазымдар мен қызметтерге тағайындалды, жауапты тапсырмаларды орындады. Мөде өзге рубасыларды мемлекет басқарудан шеттетіп, билікке өз отбасы мен төрт атақты рудың мүшелерін қойып отырды.

Шаньюй — «Көктің ұлы»

Шаньюй қызметі ресми түрде сайланбалы болды. Бірақ кандидатты тек билеушінің отбасынан алды. Бұл отбасында жоғарғы қызметтер жасына қарай өтіп отырды: үлкен ағадан інісіне. Мемлекеттік билік пен жоғарғы қызметті ұйымдастырудың мұндай жүйесін үлестік-сатылы жүйе деп атайды.

📌 Үлестік-сатылы жүйе — билік пен жоғарғы қызметтер билеуші отбасы ішінде жасына қарай беріледі.

Шаньюй атқару, заң шығару, сот билігін өз қолына алды. Бірақ оның билігі шексіз емес еді. Оның үстіне ол бас абыз — қоғамның рухани басшысы болды. Тәңірге табыну — мемлекеттік дін еді. Дипломатиялық қатынас хаттарында шаньюй өзін Көктің (тәңірі) ұлы деп атады. Ал Лаушан шаньюй кезінде бұл лауазым «көк пен жерден туған, ай мен күннің еркімен тағайындалған ғұндардың ұлы шаньюйі» деп аталды.

💡 Салыстыр: «Көктің ұлы» атағы билікті шаньюйге Тәңірдің өзі бергенін білдірді. Мұндай билеушімен таласу — Көкпен таласумен бірдей.

Шаньюй руының мүшелері, басқа ру өкілдері тәрізді, мемлекеттен мұраға тұрақты жер үлесін алмады. Олар қызметі жоғарылаған кезде лауазымына сәйкес жаңа үлес алып отырды.

Жылына үш мереке

Ғұндар маңызды істерді бірге шешу дәстүрін сақтады. Жылына үш рет, белгілі күндері олар жиналып, көк рухы — Тәңірге құрбандық шалып, діни салтанаттар өткізді. Бұл жиын халық жиналысының (кеңес) міндетін атқарды. Онда ғұндардың өміріндегі маңызды мәселелер талқыланып, шешімін тапты. Сонымен бірге ат, түйе жарыстары өткізілді, жауынгерлер күш сынасты. Барлық мереке жайылымдық мал шаруашылығының белгілі бір кезеңіне сәйкес өткізілді.

Билік жүйесінде ру көсемдері — ақсақалдар айрықша құқыққа ие болды. Бірақ Мөдеге дейінгі кезеңмен салыстырғанда, олардың билігіне шектеу қойылды. Өзара қырқысулар кезінде шаньюй аймақ ақсақалдарына бүлік шығарған басшыны өлтіруге бұйрық берген.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: бұл мерекелер бүгінгі күнге неге ұқсайды? Наурыз, айтыс, бәйге, көкпар — адамдардың бір жерге жиналатын кезі.

Әскер: екі қанат және ондықтар

Әскер аумақтық белгі бойынша құрылды: әр 24 әкімшілік аймақ белгілі бір әскер санын шығарды. Әскер аумақтық белгісі бойынша батыс және шығыс қанаттарға бөлінді. Әскердің орталық бөлігін билеушінің руынан шыққан кәсіби жасақ құрды. Қанаттар айнадағыдай бірдей құрылды, бірақ шығыс қанат басымырақ әрі үлкен болды.

Сандық жүйе бойынша әскер ондыққа, жүздікке, мыңдыққа және түменге бөлінді.

Параграфтағы суретте — сары шапанды, ішік бөркті, белінде қылышы бар ғұн бекзадасы.

Уақыт таспасы

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Ғұндардың мемлекеттік егістігінде кім жұмыс істеді? Көбінесе қытайдың әскери тұтқындары мен қашқындары.
• Бағындырылған халықтар ғұндар үшін кімдер болды? Бодан (бағынышты) және одақтас: олар ғұн қоғамының толық мүшесі бола алмады.
• Шаньюй отбасында қызметтер қалай өтті? Жасына қарай, үлкен ағадан інісіне.
• Ғұндар жылына неше рет ортақ мерекелерге жиналды? Үш рет.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ғұндар шаруашылықтың қай түрімен айналысты?

Қалай ойлаймыз. Үш нәрсені есіңе түсір: мал, егістік, қала.

Жауап үлгісі.

• Басты кәсіп — мал шаруашылығы: қыста Гоби, жазда Оңтүстік Сібір даласы мен Алтай етегі.
• Империя кезінде қолөнер, егіншілік және әртүрлі кәсіпшіліктер дамыды.
• Мемлекеттің бақылауындағы егістіктер болды, онда қытай тұтқындары еңбек етті; астық әскерге жұмсалды.
• Бекіністі қалалар салды. Иволга қаласының жұрты тары мен басқа дақыл егілгенін көрсетеді.
• Егістік алқаптары Ордос аумағын жаулап алған соң да орналасты.

Жауабы: ғұндар мал өсірумен қатар, жер өңдеді, тары екті, қолөнермен айналысты, бекіністі қалалар салды.

№ 2

Ғұндардың қоғамдық және мемлекеттік құрылымына сипаттама беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Жоғарыдан төменге қарай жүр: шаньюй → ақсүйек рулар → әкімшілік аймақтар → бодан халықтар.

Жауап үлгісі.

• Басында — шаньюй, оның қызметіне кандидатты тек билеушінің отбасынан алды.
• Негізі — төрт ақсүйек ру: олардан шаньюй әйел алды, жоғарғы қызметтерге олар тағайындалды.
• Мемлекет 24 әкімшілік аймаққа бөлінді.
• Бағындырылған халықтар — бодан және одақтас, олар ғұн қоғамының толық мүшесі бола алмады.
• Маңызды істерді жылына үш рет өтетін жиында шешті; ақсақалдардың билігі шектелді.

Жауабы: шаньюй басқарған держава, төрт ақсүйек руға сүйену, 24 әкімшілік аймақ, бодан халықтар және жалпы жиындар.

№ 3

Ғұн билеушісінің жоғарғы лауазымын, оның негізгі атқаратын қызметін атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Шаньюйдің билігі қандай түрлерден тұрды? Ал діндегі рөлі қандай болды?

Шешуі. Билеуші — шаньюй. Хаттарында ол өзін «Көктің (тәңірі) ұлы» деп атады. Оның міндеттері:

1. Державаны басқару (атқару билігі).
2. Заң шығару.
3. Сот билігі.
4. Тәңірге табынудың бас абызы болу.

Жауабы: шаньюй («Көктің ұлы»); ол басқарды, заң шығарды, сот жүргізді және Тәңірге табынудың бас абызы болды, бірақ оның билігі шексіз емес еді.

№ 4

Ғұн әскері қалай ұйымдастырылды?

Қалай ойлаймыз. Жауынгерлерді қайдан алды? Әскерді қандай бөліктерге бөлді?

Жауап үлгісі.

• Жауынгерді әр 24 әкімшілік аймақ береді.
• Әскер батыс және шығыс қанатқа бөлінді; шығыс қанат басымырақ әрі үлкен болды.
• Орталықта билеуші руынан шыққан кәсіби жасақ тұрды.
• Басқару ондық жүйе бойынша: ондық, жүздік, мыңдық және түмен.
• Әскер аумақтық белгі бойынша жиналды.

Жауабы: аймақтар бойынша жиналған, екі қанат пен орталыққа бөлінген, ондық жүйемен басқарылған үлкен атты әскер.

№ 5

(«Жұп болып талқылаңдар») Ғұн қоғамының экономикасы қарапайым болды деген пікірмен келісесіңдер ме? Өз пікірлеріңді дерекпен дәлелдеңдер.

Қалай ойлаймыз. Тақырыптан «қарсы» және «жақтай» фактілерді тап. Қытайлар не себепті олай жазуы мүмкін екенін ойла.

Жауап үлгісі.

• Келіспеймін. Ғұндарда тек мал емес, егістік те болды, тары егілді.
• Олар бекіністі қалалар салды; қытай әскері Монғолияда көптеген ұсақ қалалар мен қоныстарды өзі көрді.
• Қолөнер болды: мысалы, қыш ыдыс.
• Мемлекет әскерге астықтың қауіпсіздігіне аса зор мән берді.
• Қытайлар көршілерін жау және «жабайы» деп санады, сондықтан олар туралы менсінбей жазды.

Жауабы: ғұндардың экономикасын қарапайым деуге болмайды: онда мал шаруашылығы, егіншілік, қолөнер және қалалар болды.

№ 6

(«Қосымша тапсырма») Венн диаграммасын қолданып, ғұн мен сарматтардың шаруашылығын, қоғамдық және мемлекеттік құрылымын салыстырыңдар.

Қалай ойлаймыз. §§ 43–44-ті еске түсір: сарматтар — Қазақстанның батысындағы мал өсірушілер, оларда ақсүйектердің қорғандары болды, өзен жағасында егін еккен. Ортақтарын ортасына, айырмашылықтарын жағына жаз.

Шешуі. Үш бөлікті толтыр:

Жауабы: ғұндар да, сарматтар да — ақсүйегі бар, егіншілікпен де айналысқан көшпелі малшылар; бірақ ғұндарда шаньюйі, әкімшілік аймақтары мен қалалары бар үлкен держава болды, ал сарматтар Батыста тайпалық одақ болып өмір сүрді.

Жадынама

• Б.з.б. III ғасыр — ғұн державасы; б.з.б. 209 жыл — шаньюй Мөде.
• Орындар: Гоби (қыс), Оңтүстік Сібір мен Алтай (жаз), Иволга қаласының жұрты, Ордос.
• Құрылым: шаньюй → 4 ақсүйек ру → 24 әкімшілік аймақ → бодан халықтар.
• Әскер: батыс және шығыс қанаттар + орталық; ондық жүйе.
• Жылына үш мереке — Тәңірге құрбандық, жарыстар, халық жиналысы.

Шағын тест