§§ 48–49. Халықтардың ұлы қоныс аударуы

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). VI тарау: Ғұндар. 123–126-беттер.

Нені үйренесің

• Халықтардың ұлы қоныс аударуы деген не екенін және оған хунну не қатысты екенін түсіндіруді.
• Хунну мен ғұндарды ажыратуды.
• Ғұндардың Еуропаға қалай келгенін айтуды: 375 жыл, Дон, готтар, Паннония.
• Аттиланы бағалауды және оның билік кезеңіндегі басты оқиғаларды атауды.
• Ғұндар Еуропаны қалай өзгерткенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Хунну алғашында қайда мекендеді? Солтүстік Монғолия мен Оңтүстік Сібірде.
• Юечжилер кімдер? Алтай мен Шығыс Түркістандағы иран тілдес мал өсірушілер, хуннудың көршілері.
• Б.з.б. 209 жылдан бастап хуннуды кім басқарды? Шаньюй Мөде.
• Біздің заманымыздың жылдарын қалай санаймыз? 1-жылдан алға қарай: 375 жыл 453 жылдан бұрын болды. Ал б.з.б. жылдарды кері санаймыз.
• Аттила туралы не білесің? Бұл есім саған қалай әсер етеді? Жауабыңды осы тақырыптың соңында тексер.

Тақырыпты талдаймыз

Домино әсері

Домино тастарының ұзын қатарын елестетші. Біріншісін итерсең — бәрі құлайды. Ертеде халықтарға да осыған ұқсас жағдай болды. «Халықтардың ұлы қоныс аударуы» тақырыбын зерттеген тарихшылардың ортақ көзқарасы әлі де толық қалыптаса қоймады. Бірақ халықтардың батысқа қоныс аударуына хунну әсер еткенін барлығы мойындайды.

Бұл қоныс аударуды «Бірінші қоныс аудару» деп те атайды, өйткені орта ғасырларда екінші рет қоныс аудару үрдісі өткен.

Хунну мен олардың ұрпақтары саналатын түркі-монғол халықтары алғашында Солтүстік Монғолия мен Оңтүстік Сібірді мекендеген. Ал б.з. 2 ғасырында бүкіл Шығыс Түркістанға, Алтай, Тарбағатай аймағына, Орта Азияның шығысы мен Оңтүстік Қазақстанға таралып қоныстанды. Кейбір бірлестіктер Батыс Қазақстанда да қалыптасты.

Жаңа жерлерде олар жергілікті иран тілдес тайпалардың бір бөлігін ығыстырды. Қалған бөлігін бағындырды. Бағынышты халықтар біртіндеп түркі тілдес халыққа айналды. Сырт әлпетінде монғолоидтық нәсіл белгілері басым болды. Ал жерінен қуылған халықтар басқаларды ығыстырды. Ішкі Азияда осы кезеңнен бастап азиялық еуропеоидтердің монғолоидтармен араласу үрдісі басталды. Бұл үрдістер Ұлы Дала белдеуін мекендеген адамдардың сыртқы әлпетінің қалыптасуына әсер етті.

💡 Міне, «домино»: Ауғанстан мен Солтүстік Үндістан жеріндегі юечжилерді (тохарларды) ғұн тайпалары ығыстырды, ал олар үнді, дравид тайпаларын оңтүстікке қарай көшуге мәжбүр етті.

Хунну мен ғұндар — бір халық емес

Хуннулардың мәдениеті өркендеп, мал шаруашылығы, егіншілік, сауда және өнер үйлесімді дамыды. Өздерінің жазуы да болды. Сол кездегі бірқатар елдермен дипломатиялық хат алмасулар жүргізді.

Ғұндар — әлдеқайда батыста және кейінірек пайда болған одақ. Ғұндардың билеушілері хуннудан шыққан, бірақ тілі мен мәдениеті жағынан бұл халықтар бөлек болған. Ғұндардың ақсүйектері — хунну, ал олардың төңірегінде — алан, Орал мен Еділ бойының түркі және финн-угор тайпалары.

📌 «Ғұндар» атауын Еуропалық ғұндарды азиялық хуннулардан айыру үшін 1926 жылы тарихшы К. А. Иностранцев ғылыми айналымға енгізді.

🌟 Ортағасырлық деректерде «ғұндар» деп Еуразияның басқа бөлігіндегі эфталиттерді (ақ ғұндар), кидариттерді (қара ғұндар), Орта Азия мен Үндістандағы хиониттерді және т.б. мал өсіруші бірлестіктерді атаған. Византиялық және латын деректерінде «ғұн» атауы көшпелілердің жалпы атауына айналды және Қара теңіз жағалауындағы халықтарға қатысты айтылды. Мысалы, аварлар, венгрлер және басқалар.

⚠️ Жиі кететін қате. Хунну мен ғұндарды бір халық деп санау. Байланыс бар (ғұн билеушілері хуннудан шыққан), бірақ бұлар әртүрлі дәуір, әртүрлі жер, әртүрлі мәдениет.

375 жыл: ғұндар Еуропада

Параграфтағы суретте — жеңіл қаруланған ғұн жауынгері: ол шауып келе жатып садақ атады, арқасында қорамсақ. Еуропаны осындай шабандоздар кесіп өтті.

375 жылы ғұндар Дон арқылы өтіп, шығыс готтардың тайпалық одағына күйрете соққы берді. Готтардың билеушісі Эрманарих өзін-өзі өлтірді. Ғұндар солтүстік Қара теңіз бойындағы отырықшы халықты тонады.

Батыс готтар ғұндардан ығысып, Балқан түбегінің солтүстік бөлігіне, Шығыс Рим империясының алыс шет аймақтарына қоныс аударған. Олар өз кезегінде жергілікті тайпаларды батысқа қарай жылжуға мәжбүр етті. Ғұндар Дунай өзенінің бойындағы далалық аймақтарға — Паннонияға (қазіргі Венгрия және Румыния жері) қоныстанды. Бұл жер Ғұн мемлекетінің орталығына айналды. Сөйтіп, германдық гот тайпаларының шығысқа жылжуы тоқтатылды. Готтар көп, жақсы ұйымдасқан ғұндарға төтеп бере алмай, жергілікті герман тайпаларын ығыстырып, батысқа жылжи түсті. Герман босқындары Римнің шет аймақтарынан қорғаныш іздеп, сол кездегі Еуропаның адам аз қоныстанған жерлеріне жайғаса бастаған.

395 жылы ғұндар Константинополь қаласына жетеді. Император оларға сыйлық беріп, жыл сайын алым төлеуге уәде етті. Сол жылы ғұндардың кейбір жасақтары Оңтүстік Кавказ арқылы Тигр мен Евфрат аралығына басып кірді.

Аттила (Еділ) — «Құдайдың қаһары»

434 жылы әкелері Мұнзықтың орнына ағайынды Бледа мен Аттила билік басына келеді. 445 жылы Бледа қайтыс болған соң, Аттила дербес билеушіге айналды. Аттила шамамен 400 жылы туған. Әкесі Мұнзық ғұн билеушілерінің әулетінен шыққан. Аттила Оқтар мен Руа дейтін ағаларынан кейін билік еткен. Бұл ғұндарда биліктің үлестік-сатылы жүйесі сақталғанын көрсетеді.

Параграфтағы суретте — Аттила бейнеленген алтын медальон.

Бізге тарихтан Аттиланың Шығыс Рим империясына қарсы 441 және 447 жылдары жасаған екі соғысы белгілі. Екінші соғыста ол 200 мың әскермен Балқан түбегіне басып кіріп, Грекияның 60-қа жуық қаласын жаулап алған. Батыс және Шығыс Рим императорлары Аттилаға салық төледі, ал империяның солтүстік провинциялары ғұндарға бағынышты болған. Мұның бәрі Аттилаға қазіргі Франция жерінде орналасқан Галлияға қарай жол ашты.

Бірқатар герман тайпалары ғұндардан ығысып, Еуропаның орталығынан батысқа ағылды. Олар Пиреней түбегіне дейінгі аумаққа қоныстанды. Ғұндардың әскери қосындары бүкіл Еуропаны бойлай жорықтар жасады.

Герман және галл тайпаларының көсемдері өздерін қорғау үшін римдіктермен келісімге келіп, одақ құрды. 451 жылы біріккен герман-рим әскерлері ғұндарға қарсы шабуылға шықты. Каталаун даласында өткен шайқаста екі жақтың да күші тең түсті. Бұл соғыс тарихта «халықтар шайқасы» деген атпен қалды.

Римдіктер осы шайқастан соң ғұндар шегараға жақындамайды деп ойлады. Бірақ Аттила 452 жылы солтүстік Италияға басып кіріп, Римге жақын келді. Император қаладан қашып кетті. Рим папасы бастаған қала ақсүйектері Аттиланы ерекше құрметпен қарсы алды. Рим қаласы қираудан аман қалды.

453 жылы Аттила қайтыс болып, оның мемлекеті ұлдары арасында бөліске түсті.

Уақыт таспасы

Ғұндардың орны

• Олардың күші — атты әскер. Тағы қамал бұзғыш құрылғылары болып, бекіністерді ала білді. Бұл жақсы ұйымдастырылғанын көрсетеді.
• Ғұн одағы құрамындағы тайпалар венгр халқының этникалық бір бөлігіне айналды.
• Ғұндар Еуропадағы Римнің үстемдігін жойды. Олардың жорығынан кейін еуропа халықтары қазіргі қоныстанған жерлерін тұрақты мекенге айналдырды.
• Ғұн шапқыншылығы Рим империясының құрылысын түбегейлі өзгертті, еуропалық қоғамның әлеуметтік қатынастарын жетілдірді. Қоныс аударған герман тайпалары Солтүстік Италияның роман тілдес халықтарын ығыстырды. Герман, галл тайпаларында ерте ортағасырлық мемлекет құру үрдісі басталды.
• Ғұндар қалыптасқан кезде Еділ-Жайық бойын жайлаған тайпаларды біріктірді. Ғұн ақсүйектері хуннудан тарап, жергілікті алан, түрік, финн-угор тайпаларымен одақ құрған.

📕 Оқулықта венгрлер өздерін «ғұндар» деп атайды деп жазылған. Шындығында венгрлер өздерін мадьярлар деп атайды; ғұндармен байланыс — тек этникалық бір бөлігі ретінде.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Картадан бірге Дон, Қырым, Дунай, Венгрия, Константинополь (Стамбул), Римді табыңыздар. Саусақпен ғұндардың жолын жүргізіңіз: Қазақстан далаларынан Франция мен Италияға дейін.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Бұл қоныс аударуды неге бірінші деп атайды? Өйткені орта ғасырларда екінші рет қоныс аудару үрдісі өтті.
• Хунну юечжилерді (тохарларды) қайда ығыстырды? Ауғанстан мен Солтүстік Үндістанға.
• Эрманарих кім? Готтардың билеушісі; ғұндардан жеңілген соң өзін-өзі өлтірді.
• Ғұндар бекіністерді немен алды? Қамал бұзғыш құрылғылармен және ұйымдасқан шабуылмен.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Хунну» және «ғұн» атауларының қандай айырмашылығы бар?

Қалай ойлаймыз. Салыстыр: қай жерде және қашан өмір сүрді, одаққа кімдер кірді.

Жауап үлгісі.

• Хунну — Монғолия мен Оңтүстік Сібірдің ежелгі халқы, б.з.б. III ғасырдан державасы болды.
• Ғұндар — б.з. IV–V ғасырларында Еуропадағы тайпалар одағы.
• Ғұндардың билеушілері хуннудан шыққан, бірақ ғұн одағына алан, түркі және финн-угор тайпалары кірді.
• Тілі мен мәдениеті жағынан бұл халықтар бөлек.
• «Ғұндар» атауын оларды айыру үшін 1926 жылы К. А. Иностранцев енгізді.

Жауабы: хунну — азиялық ата-баба халық, ғұндар — хуннудың ұрпақтары басқарған, кейінгі еуропалық тайпалар одағы.

№ 2

«Халықтардың ұлы қоныс аударуы» қашан басталды?

Қалай ойлаймыз. Екі жауап бар: шығыстағы «түрткі» және Еуропадағы «бастама».

Шешуі. Басталуын хуннудың юечжи-тохарларды Ауғанстан мен Үндістанға ығыстыруымен байланыстырады. Ал Еуропада қоныс аудару 375 жылы ғұндар Доннан өтіп, готтарды жеңгенде басталды.

Жауабы: түрткіні шығыста хунну берді; Еуропада — 375 жылдан.

№ 3

Халықтардың ұлы қоныс аударуының түйінді мәселесі неде?

Қалай ойлаймыз. Тарихшылар неге таласады? Не себеп, не салдар болды?

Жауап үлгісі.

• Тарихшылардың бәрі бірдей көзқарасқа келе алмай отыр: не болды, неге болды.
• Қоныс аудару ғасырлар бойы жүріп, көптеген халықты қамтыды: біреулері басқаларды ығыстырды.
• Хунну мен ғұн арасындағы нақты шекара белгісіз.
• Барлығы бір ойда ғана келіседі: түрткіні хунну берді.

Жауабы: мәселе — бұл ұзақ әрі күрделі үрдіс, оған тарихшылар әлі де талас; тек оны хунну бастағаны даусыз.

№ 4

Этникалық ығысуға қай халық себепкер болды?

Жауабы: хунну (ал Еуропада — олардың мұрагерлері ғұндар).

№ 5

Ғұндардың Еуропаға қоныс аударуы туралы әңгімелеңдер.

Қалай ойлаймыз. Жылдар мен өзендер бойынша жүр: Дон → Қырым → Дунай → Паннония.

Шешуі.

1. 375 жыл: ғұндар Доннан өтіп, шығыс готтарды талқандап, Қара теңіз бойын тонайды.
2. Батыс готтар Балқан түбегіне ығысып, жергілікті тайпаларды батысқа қарай жылжытады.
3. Ғұндар Паннонияға қоныстанады — мемлекет орталығы.
4. 395 жыл: ғұндар Константинополь түбінде, жасақтары Кавказ арқылы Тигр мен Евфратқа жетеді.
5. 441–447 жылдар: Балқан мен Греция; 451 жыл — Галлия; 452 жыл — Италия.

Контурлық картада: Қазақстан даласынан → Еділ мен Дон арқылы → Қырым мен Қара теңіз бойы → Дунай және Паннония. Паннониядан үш бағыт: оңтүстік-шығысқа (Константинополь, Греция), батысқа (Галлия, Каталаун даласы), оңтүстікке (Италия, Рим). Бөлек бағыт — Кавказ арқылы Тигр мен Евфратқа.

Жауабы: ғұндар шығыстан батысқа жүрді: Дон (375 ж.) → Қырым → Дунай және Паннония, одан Балқанға, Галлияға және Италияға жорықтар.

№ 6

Аттилаға, оның билігіне баға беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Жоспар: кім, қашан, неге ұмтылды, қалай, немен аяқталды, сенің бағаң.

Жауабы: Аттила — ғұндарды Еуропаның қаһарына айналдырған күшті әрі айлакер билеуші; ол Римнен салық алды, бірақ жорықтары халықтарға қираушылық әкелді.

№ 7

(«Жұп болып талқылаңдар») Ғұндар Қазақстан мен дүниежүзінің тарихында қандай орын алады? Кластер құрыңдар.

Қалай ойлаймыз. Кластер — «күншуақ»: ортада «Ғұндар» сөзі, одан тақырыптар-сәулелер, сәулелерде — фактілер.

Шешуі. Кластер үлгісі:

• Ғұндар →
  • Мемлекет: Ішкі Азиядағы алғашқы ірі державалардың бірі; шаньюй, 24 әкімшілік аймақ, екі қанатты әскер.
  • Қазақстан: оңтүстік пен батыста қоныстанды; жергілікті тайпалар түркі тілдес болды.
  • Халықтар: еуропеоидтер мен монғолоидтардың араласуы Ұлы Дала халқының әлпетін қалыптастырды.
  • Әлем: Халықтардың ұлы қоныс аударуына түрткі болды.
  • Еуропа: ғұндар арқылы — Рим үстемдігінің жойылуы, жаңа мемлекеттердің пайда болуы.

Жауабы: ғұндар дала державасын құрды, Қазақстан халықтарының тілі мен әлпетіне әсер етті және Еуропаны өзгерткен Халықтардың ұлы қоныс аударуына түрткі болды.

№ 8

(«Қосымша тапсырма») «Аттила («Құдайдың қаһары») — ғұндардың көсемі» атты эссе жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Тақырыпты ашу үшін маңызды деректерді таңда, негізгі ойды жүйелі түрде, нақты жеткіз. Талаптар: 1) маңызды деректерді таңдап алу; 2) түрлі суреттермен көркем безендіру; 3) негізгі ойды жүйелі, нақты жеткізу.

Бағалау өлшемі.

• Мәселенің мазмұнын ашу — 1 балл.
• Өз пікірін жеткізіп, оны дәлелдеу — 1 балл.
• Келтірілген дәлелінің нақтылығы — 3 балл.
• Жоғары балл — 5.

Жоспар.

1. Кіріспе: Аттила кім, қашан өмір сүрді.
2. Билікке келуі: 434 жыл, Бледамен бірге; 445 жылдан жалғыз.
3. Басты істері: 441 және 447 жылдардағы соғыстар, Каталаун шайқасы (451), Римге жорық (452).
4. «Құдайдың қаһары» — неге бұлай атады.
5. Менің бағам: қолбасшы ретінде мықты, бірақ жорықтары халықтарға қираушылық әкелді.

Жауап үлгісі. Аттила (Еділ) — V ғасырдағы ең атақты ғұн көсемі. Ол 434 жылы ағасы Бледамен бірге билік басына келіп, 445 жылы жалғыз билеуші болды. Оның әскері Балқанға, Галлияға және Италияға дейін жетті. Екі Рим императоры оған салық төлеген. Еуропа халықтары оның жорықтарынан қатты қорқып, оны «Құдайдың қаһары» деп атады. Менің ойымша, Аттила — дарынды қолбасшы, бірақ оның соғыстары бейбіт адамдарға көп қайғы әкелді. 453 жылы ол қайтыс болып, мемлекеті ұлдары арасында бөлінді.

Жауабы: Аттила — ғұндардың күшті көсемі; бағасы екіжақты: ұлы жауынгер, бірақ жерлерді күйзелткен жаулап алушы.

Жадынама

• Даталар: б.з. 2 ғасыры — хунну Оңтүстік және Батыс Қазақстанда; 375, 395, 434, 445, 451, 452, 453 жылдар.
• Орындар: Дон, Қырым, Дунай, Паннония, Константинополь, Галлия, Рим.
• Халықтар: юечжи-тохарлар, готтар, германдар, алан, венгрлер.
• Ғұндардың күші: атты әскер, қамал бұзғыш құрылғылар.
• Қорытынды: Рим үстемдігінің жойылуы, Еуропадағы жаңа мемлекеттер.

Шағын тест