§§ 50–51. Ежелгі тайпалардың мәдениеті

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). VII тарау: Ежелгі Қазақстан тарихына шолу. 127–130-беттер.

Нені үйренесің

• Темір дәуірінде көсем билігі мен адамдардың сенімі қалай өзгергенін түсіндіруді.
• Обаларды неге «дала пирамидалары» деп атайтынын түсінуді.
• Тотемизм мен фетишизмді ажыратуды.
• «Аң стилін» және полихромдық стильді тануды және олардың басты ескерткіштерін атауды.
• Зерлеу, түйіршіктеу, зергерлік әшекейлеу тәсілдерінің не екенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Сақтар кімдер? Ерте темір дәуіріндегі Қазақстанның иран тілдес көшпелі тайпалары.
• Қорған немесе оба дегеніміз не? Ежелгі қабірдің үстіндегі үйінді.
• Қазақстаннан табылған алтын киімді жауынгері бар атақты оба қайсы? Есік, онда «Алтын адам» табылды.
• Ғұндар кімге табынды? Тәңірге — Көк құдайына.
• Ақинақ дегеніміз не? Скиф пен сақтардың қысқа қанжары. Параграфтағы суретте — алтын жапсырмалары бар қынаптағы сақ қанжары.

Тақырыпты талдаймыз

Құдайлар «таңдаған» көсем

Ру-тайпа одақтары кезінде көсемнің билігі едәуір өзгерді. Қола дәуірінде ол сайланып қойылса, кейінгі кезеңде жағдай жаңаша сипат алды.

Темір дәуірінде жеке адамның қолына малдың шоғырлануы, қоғамның бай мен кедейге бөлінуі ұйымдасқан күшті билікті қажет етті. Мал шаруашылығы адамның ұжымдық еңбегін қалыптастырды. Сондықтан Еуразияның далалық аймағында, егіншілік аймақпен салыстырғанда, тайпалық одақтар мен мемлекеттер ертерек пайда болды. Сақ, массагет және савроматтар кең-байтақ жайылымдарын қорғау үшін алғашқылардың бірі болып тайпа одақтарын құрды.

Көсем билігінің маңызы ерекше болды. Сақтар мен савромат көсемдері қоғамда өз билігін арттыруға ұмтылды. Абыздар билікті көсемдерге халқына қамқорлық жасау үшін құдай береді деп түсіндірді.

Параграфтағы А. Дүзелхановтың суретінде — сақ әскері: биік үшкір бөрікті шабандоздар, олардың үстінде туларымен.

📌 Үндіиран тайпаларының түсінігінше, билікті көсемдерге шығыстан батысқа күймемен күнделікті саяхат жасайтын Күн құдайы береді. Ғұндарда бұл көк құдайы — Тәңірі. Шаньюй өзін оның ұлымын деп атады.

«Дала пирамидалары»

Көсемнің құдайларға жақын екенін қалай көрсетуге болады? Оған үлкен оба тұрғызып, қасына қазына қою керек. Үйінді неғұрлым биік болса, адам соғұрлым маңызды. Мұндай обаларды «дала пирамидалары» дейді. Тиграхауда, савромат және ғұн көсемдері обаларының көлеміне қарағанда олардың байлығы мол болғанын аңғарамыз.

Сақтар мен ғұндар ата-бабаларының аруағына сиынған. Бірақ қайтыс болғандардың көпшілігі өртелді, таңдаулы «құдіретті адамдар» ғана обаға жерленді.

Ғұн тайпаларының қабірлері алғашында үйіндісіз тұрғызылды. Бірақ мемлекеттің құрылу кезінде ғұн билеушілері оба тұрғызу дәстүрін енгізген. Шаньюйлер қабірінің үстіне биік обалар тұрғызған.

🌟 Тувадағы Аржан обасының диаметрі — 120 м! Бұл футбол алаңының ұзындығынан да артық.

Тотем және фетиш

Көсемдердің қамқоршы құдайларына сенумен қатар ежелгі сенімдер де өмір сүрді.

• Тотемизм — адамның шығу тегін аңдармен байланыстырып, соған сыну. Сөз австралия аборигендерінің «тотем» сөзінен шыққан.
• Фетишизм — кейбір рулар мен тайпалардың жансыз заттарға: қасиетті жартасқа, бақыт әкелетін найзаға, алтын жебеге т.б. табынуы. Сөз ағылшынның «фетиш» — зат деген сөзінен шыққан.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Қазақстанда әлі күнге дейін қасиетті жерлердегі ағаштарға жіп байлайтын дәстүр кездеседі. Баламен талқылаңыз: бұл әдет қайдан шыққан?

Аң стилі

Бұл өнерде шеберлер жабайы аңдарды, ғажайып тіршілік иелерін және аң аулау көріністерін бейнеледі.

«Аң стилінің» жарқын үлгілері Тува жеріндегі Аржан обасынан кездесті. Обаның диаметрі 120, биіктігі — 3 м. Жергілікті тайпа көсемінің қабірінен әлемдегі ең үлкен бүктеліп жатқан қабылан (пантера) бейнесіндегі айылбас, таутекелердің мүсіндері, қабан кейпіндегі сабы бар қанжар, алтын тұмар, жебе ұштары табылған. Оба б.з.б. 8 ғасырға жатады. Табылған үндіиран өнерінің бұйымдары ежелгі болып есептеледі.

Бұған қарап, скиф-сақ «аң стилі» Азия далаларында б.з.б. 1 мыңжылдықта қалыптасып, Ұлы Далаға тараған деуге болады. Археологтер Алтай өңірін осы өнердің бастау алған жері деп есептейді.

Қола дәуірінде-ақ жергілікті шеберлер аң мүсіндерін жасаған. Жартастарға бұғы мен бұқаның т.б. аңдардың суреттерін салды. Суретшілер жартастарға аң аулау көріністерін, адамдардың тұрмысын бейнеленген. Жартастағы суреттерде көбінесе мүйізі иілген таутеке, бұғы, жылқы, садақ ұстаған адам жиі кездеседі.

«Аң стилі» өнері үлгілерімен тұран тайпалары Алдыңғы Азия мен Иранға жасаған жорықтарында танысқан. Осы жерлерден сақтарға арыстан бейнесі, самұрық, «өмір ағашы» бейнелері тараған. Бұлар уақыт өте келе жергілікті жануарлар бұғы, қой мен түйе, қар барысы, жолбарыс, бүркіт бейнелеріне ауысқан.

📌 «Аң стилінің» қолданбалық маңызы зор. Суреттер күнделікті тұрмыста пайдаланылатын бұйымдарға салынған. Сонымен бірге кейбір аңдар мифтік кейіпте бейнеленген.

📕 Оқулықта Аржан-1 обасы б.з.б. 8 ғасырға жатқызылған; қазіргі ғалымдар деректері бойынша оны әдетте б.з.б. 9–8 ғасырларға жатқызады.

Алтын мен тастар: полихромдық стиль

Полихромдық — «көп түсті» деген сөз. 3–5 ғасырларда «полихромдық стиль» өнері дамыды. Оның таралуы ғұндармен байланыстырылады. Негізгі қолданылатын шикізат алтын мен қола болды. Бұл әшекейлер екі материалдан құралады. Біріншісі — негізгі, одан бұйым жасалады. Екіншісі — алтын, күміс, олар бұйымның үстіне жұқа етіліп жабыстырылған. Зергер басқа металды қосу арқылы әшекейді қымбат алтын немесе күміс етіп көрсетуге тырысқан.

Параграфтағы суреттерде — ғұндардың әшекей бұйымдары: қызыл-күрең тастары бар алтын ай тәрізді тағып жүретін әшекей, түрлі түсті тастары бар төртбұрышты пластина және қызғылт сары тастары бар жүзіктер.

Шеберлердің тәсілдері:

• Зерлеу (асыл тас орнату) — алтын бұйымға асыл және жартылай асыл тастарды жапсыру.
• Түйіршіктеу — алтынның ұсақ түйіршіктері немесе жіңішке сымдарын бекіту.
• Сым өру — сымды нәзік етіп өріп жасалатын өрнектер.
• Ойықтарды жарқырауық әшекеймен көмкеру — зат бетіндегі ойықтарды арнайы жарқырауық әшекеймен толтыру.

Бұл күрделі де нәзік өнер б.з.б. 1 мыңжылдықтың басында Алдыңғы Азия мен Шығыс Жерорта теңізінен тарап, Жетісу аумағына дейін жетіп, ұрпақтан ұрпаққа мұра ретінде қалып отырды. Б.з.б. 8–1 ғасырларда Қазақстанда полихромдық стильдің зерлеу мен түйіршіктеу әдісі белгілі болды. Осылай әшекейленген заттар Ертістің жоғарғы жағынан (Шілікті), Орталық (Жыланды) және Батыс Қазақстан (Бесоба) қорымдарынан, Алакөл ойпатындағы қабірлерден табылған.

📕 Оқулықта полихромдық стиль бір мезгілде «3–5 ғасырларда» (дәуірі көрсетілмеген) дамыды және «б.з.б. 1 мыңжылдықтың басында шыққан» деп берілген. «Ғұндық» полихромдық стильді ғалымдар әдетте б.з. 4–5 ғасырларына жатқызады, ал зерлеу мен түйіршіктеу тәсілдері одан әлдеқайда ертеден белгілі.

Уақыт таспасы

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Далада тайпа одақтарын алғашқылардың бірі болып кімдер құрды? Сақ, массагет және савроматтар.
• Сақтар мен ғұндарда қайтыс болғандардың көпшілігін қалай жерледі? Өртеді; обаға — таңдаулы «құдіретті адамдар» ғана жерленді.
• Ғұн билеушілері оба тұрғызу дәстүрін қашан енгізді? Мемлекеттің құрылу кезінде; шаньюйлер қабірінің үстіне биік обалар тұрғызды.
• Сақтарға Алдыңғы Азия мен Иранда қандай жаңа бейнелер тарады? Арыстан, самұрық, «өмір ағашы».

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қола дәуірімен салыстырғанда темір дәуірінде адамдардың діни дүниетанымында қандай өзгерістер орын алды?

Қалай ойлаймыз. Көсем билігінен баста: бұрын ол қалай сайланды, енді билік қайдан «келді».

Жауап үлгісі.

• Қола дәуірінде көсем сайланып қойылды; темір дәуірінде билікті құдай береді деп есептелді.
• Билікті қорғайтын құдайлар пайда болды: үндіираншылардың Күн құдайы, ғұндардың Тәңірі.
• Көсемдерге қазынасы бар үлкен обалар тұрғызылды — «дала пирамидалары».
• Ата-бабалар аруағына сиынды; қайтыс болғандардың көпшілігі өртелді, оба — тек таңдаулыларға.
• Ескі сенімдер де сақталды: тотемизм мен фетишизм.

Жауабы: көсем билігін құдайлардың сыйы деп санады, қамқоршы құдайларға табыну мен көсемдердің үлкен обалары пайда болды, бірақ ескі сенімдер де сақталды.

№ 2

«Аң стилі» қашан және қайда пайда болды?

Қалай ойлаймыз. Аржан обасын және стильдің бастауы қайда екенін еске түсір.

Жауабы: Азия далаларында б.з.б. 1 мыңжылдықта (ең ежелгі бұйымдары — Аржан обасы, б.з.б. 8 ғасыр); бастауы — Алтайда, осы жерден стиль Ұлы Далаға тарады.

№ 3

Полихромдық стильге не жатады? Сол кезеңнің өнер туындыларына сипаттама беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Жоспар: сөздің мағынасы → қашан және кімдерде → материал → тәсілдер → мысалдар.

Жауап үлгісі.

• «Полихромдық» — көп түсті. Бұл алтын мен түрлі түсті тастары бар зергерлік өнер стилі.
• 3–5 ғасырларда дамыды, оның таралуы ғұндармен байланыстырылады.
• Материал — алтын мен қола; үстіне жұқа алтын немесе күміс жапсырылады.
• Тәсілдері: асыл тас орнату (зерлеу), түйіршіктеу, сым өру, ойықтарды жарқырауық әшекеймен көмкеру.
• Мысалдар: ғұндардың әшекейлері — қызыл-күрең тасты алтын ай тәрізді әшекей, тасты пластина, жүзіктер. Зерлеу мен түйіршіктеу үлгілері — Шілікті, Жыланды, Бесоба қорымдарынан.

Жауабы: полихромдық стиль — дала зергерлерінің көп түсті өнері: алтын, түрлі түсті тастар, түйіршіктеу және әшекей тәсілдері.

№ 4

Сызбаны толтырыңдар.

Шешуі.

Жауабы: кестені қара.

№ 5

(«Жұп болып талқылаңдар») Полихром стилін қазіргі заманның зергерлері не себепті әлі де қолданып келеді? Мысал келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Анаңның әшекейлеріне немесе зергерлік дүкен витринасына қара. Онда түрлі түсті тасы бар алтын бар ма?

Жауап үлгісі.

• Бұл жай ғана әсем: алтынның жарқырауы және жарқын тастар.
• Тәсілдер ғасырлар бойы тексерілген, шеберлер оларды шәкірттеріне үйретеді.
• Мұндай бұйымдар тамырымызды еске салады: қазақтың алқа, сырға, білезік, жүзік әшекейлері, сәукеленің әшекейлері.
• Шеберлер ежелгі әшекейлердің көшірмесін сувенир мен мұражайларға жасайды.

Жауабы: полихромдық әшекейлер жарқын, әдемі және ұлттық дәстүрмен байланысты; бұл тасты, түйіршіктеулі және жарқырауық әшекейлі жүзік, сырға, білезіктер.

№ 6

(«Қосымша тапсырма») Аң және полихром стилінде жасалынған темір дәуірінің атақты ескерткіштері туралы 7–8 минуттық таныстырылым әзірлеңдер.

Қалай ойлаймыз. 7–8 минут — әрқайсысы 40–50 секундтық 8–10 слайд.

Шешуі. Таныстырылым жоспары:

1. Атауы: «Ежелгі даланың аңдары мен алтыны».
2. «Аң стилі» дегеніміз не — 2–3 сөйлем және сурет.
3. Аржан обасы: қабылан бейнесіндегі айылбас, таутекелер, қабан сапты қанжар.
4. Жартастағы суреттер: таутеке, бұғы, садақшы.
5. Қазақстан аңдары өнерде: бұғы, қар барысы, бүркіт; өзге жерден келген арыстан, самұрық.
6. Полихромдық стиль дегеніміз не: алтын + тастар.
7. Тәсілдер: зерлеу, түйіршіктеу, сым өру, жарқырауық әшекей (әрқайсысына сурет).
8. Қазақстан олжалары: Шілікті, Жыланды, Бесоба, Алакөл.
9. Ғұндардың әшекейлері.
10. Қорытынды: дәстүрлер қазіргі қазақ әшекейлерінде тірі.

Талаптар (оқулық бойынша). Мультимедиялық таныстырылымға: 1) тақырыпқа сәйкестігі; 2) көркем безендірілуі; 3) мәтіннің нақтылығы; 4) түрлі деректермен жұмыс жасау білігі. Рәсімделуі: таныстырылым үйлесімді, эстетикалық талапқа сай, мазмұнына сәйкес болуы; тартымды, қызықты, мәтіннен ауытқымауы; мәтін жеңіл оқылып, слайдтар соған сәйкес келуі; тізім, кесте, диаграмма мен сызбалар ретімен орналасуы. Қорғау: материалды мүмкіндігінше толық меңгеру; анық әрі түсінікті жеткізу; аудиториямен еркін қарым-қатынас орнату (қызықтыра білу, сұраққа сауатты жауап беру); регламентті сақтау.

Слайд 3 үшін мәтін үлгісі: «Тувадағы Аржан обасының диаметрі — 120 метр. Онда шиыршықталған қабылан бейнесіндегі айылбас табылды. Бұл «аң стилінің» ең ежелгі бұйымдарының бірі, б.з.б. 8 ғасыр».

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Суреттерді мұражай сайттарынан алған ыңғайлы: ҚР Орталық мемлекеттік мұражайы, ҚР Ұлттық музейі. Жазулардың табылған заттарға сәйкес келетінін тексеріңіз.

Жауабы: 8–10 слайдтан тұратын таныстырылым: екі стиль, олардың тәсілдері мен басты олжалары, дәстүрлердің тірі екені туралы қорытынды.

Жадынама

• Даталар: б.з.б. 8 ғасыр — Аржан обасы; б.з.б. 8–1 ғасырлар — Қазақстанда зерлеу мен түйіршіктеу; 3–5 ғасырлар — полихромдық стиль.
• Орындар: Аржан (Тува), Алтай, Шілікті, Жыланды, Бесоба, Алакөл ойпаты.
• Билік құдайлары: үндіираншылардың Күн құдайы, ғұндардың Тәңірі.
• «Аң стилінің» аңдары: бұғы, қой, түйе, қар барысы, жолбарыс, бүркіт; Азиядан — арыстан, самұрық, «өмір ағашы».

Шағын тест