§ 53. Қазақстанның ежелгі тарихына қысқаша қорытынды

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). VII тарау: Ежелгі Қазақстан тарихына шолу. 134–137-беттер.

Нені қайталаймыз

• Адам қалай пайда болды және оның іздері Қазақстанда қашан пайда болды — §§ 3–4, 5–6, 7, 8.
• Мезолит пен неолит, өндіруші шаруашылыққа көшу — §§ 9, 10, 11.
• Энеолит және қола дәуірі, үндіирандықтар — §§ 12–13, 14–15, 16–17, 18–19.
• Ерте темір дәуірі: сақтар, савроматтар, массагеттер — §§ 20–21 … 29–30.
• Көшпелілердің өмірі, қолөнері және саудасы — §§ 31, 32, 33, 34–35.
• Үйсіндер, қаңлылар, сарматтар — §§ 36–37, 38, 39–40, 41–42, 43–44.
• Ғұндар және халықтардың ұлы қоныс аударуы — §§ 45–46, 47, 48–49.
• Ежелгі тайпалардың мәдениеті және Жібек жолы — §§ 50–51, 52.

Ой қозғау

• Адамзаттың отаны қайда? Африкада.
• Ежелгі тас дәуірі қалай аталады? Палеолит.
• Өндіруші шаруашылық деген не? Адамдар өсімдік өсіріп, мал ұстайтын шаруашылық.
• Сақтар кімдер? Ерте темір дәуіріндегі Қазақстанда өмір сүрген иран тілді көшпелі тайпалар.
• Ұлы Жібек жолы қайдан басталды? Дуньхуаннан.

Тақырыпты талдаймыз

Алғашқы тұрғындар

Адам Африкада пайда болды: сол жерде ең көне адамдар да, саналы адам да өмір сүрді. Қазақстан жеріне адамдар шамамен 1 млн жыл бұрын қоныстана бастады. Олардың тұрақтары Қаратау тауларынан табылған. Бұлар көбіне питекантроптар еді.

Кейінгі палеолит пен мезолиттің аралығында Қазақстанда қазіргі түрдегі адам қалыптасты, оларды палеоазиаттар («ежелгі азиаттар») деп атайды. Олар өзен-көл жағасында тұрды: балық аулады, суда жүзетін құстарды, қамыс жолбарысын, қабанды аулады.

🌟 Қамыс (тұран) жолбарысы бір кездері Балқаш пен Сырдария жағасындағы қалың қамыста өмір сүрген. Қазір оны Қазақстанда Іле-Балқаш қорығында қайта табиғатқа қайтаруға тырысуда.

Адамзаттың үлкен айрығы

Неолитте адамзат таңдау жасады. Бір адамдар табиғаттың дайын сыйымен өмір сүре берді — бұл терімшілік шаруашылық. Басқалары табиғатты өзіне бағындыра бастады: егіншілік, мал шаруашылығы, қолөнер және алғашқы металл өндеу пайда болды. Бұл өндіруші шаруашылық, яғни «неолит төңкерісі». Тарихшылар мұны адамзаттың үлкен айрығы деп атайды.

Өндіруші шаруашылық тамақты көбейтті, бірақ адамдар планетадан барған сайын көп ресурс ала бастады. Бүгін бүкіл әлемнің экологтары табиғатты қорғауға және жаңартылатын энергияны — күн мен желді — пайдалануға үйретеді.

Аграрлық экономика: ауа райына тәуелділік

Ата-бабаларымыздың шаруашылығын ғалымдар аграрлық экономикаға жатқызады (лат. ager — егістік). Ол табиғатқа қатты тәуелді. Көпжылдық құрғақшылық шағын топты да, үлкен тайпаны да құртуы мүмкін еді.

Адамдар өздерін қалай қорғады?

• Құралдарды жетілдірді: мысалы, соқаға темір түрен жасады.
• Ең бастысы — суландыру жүйесін ойлап тапты: канал-арықтар қазды, егістерді қорғанмен қоршады, жердің ылғалын сақтау үшін танапты бір-екі жылға тынығуға қалдырды.
• Малшылар малды сұрыптады — ең жақсыларын таңдады. Ежелгі авторлар сармат, сақ, скиф тайпаларының жергілікті табиғат ерекшелігіне сай әртүрлі жылқы және қой тұқымдарын өсіргенін айтады.

Сауда — ең жақсы көмекші

Бірақ адамдардың өмірін ең көп жақсартқан — сауда. Қоныстар мен қалаларда сатуға арналған қолөнер пайда болды. Адамдар өзгелер ойлап тапқан жаңа заттарды алды. Даму жеделдеді, ал Қазақстан ежелгі өркениеттің бір орталығына айналды — халықтар арасындағы жолдар өтетін жерге.

Біздің жерде кім өмір сүрді

📕 Оқулықтың § 53-інде үндіирандықтар «б.з.б. 5 мыңжылдықтан» келе бастады делінген, ал §§ 12–13-те — б.з.б. 4 мыңжылдықта. Оқулықта даталар сәйкес келмейді; мұнда § 53 бойынша алынды.

Параграфтағы суретте — қола дәуіріндегі әйел мүсіні (қайта қалпына келтірілген): ұзын өрім шаш, сырға, кеудесінде қола бляшкалардан жасалған әшекейлер.

Адамдардың үш үлкен «толқыны»:

1. Палеоазиаттар — алғашқы тұрғындар. Оларға монғолоидтік тұрпатты, оқулық авторларының пайымдауынша, дала мен шөлдегі өмір берген.
2. Үндіираңдықтар (арийлер) — б.з.б. 5 мыңжылдықтан, еуропеоидтер. Олардың ең шығыстағылары — ақсары өңді, сары шашты тарым мумиялары, тохарлардың арғы аталары.
3. Түркі-монғол халықтары — б.з.б. 2 ғасырдан. Б.з.б. 165 жылы ғұндардың жеңісі үндіиран және алтай тайпаларының көп ғасырлық аражігін бұзды.

Азиялық еуропеоидтер (тұрандықтар) мен Ішкі Азияның монғолоидтары араласқанда оңтүстік сібірлік физикалық түр қалыптасты. Оған Қазақстан мен Батыс Сібірдің көптеген халықтары, соның ішінде қазақтар жатады. Араласу ежелгі дүниеде басталып, келесі ғасырларда да жалғаса берді.

📕 Оқулықта табиғат пен ландшафт адамдарға монғолоидтік тұрпат берді деп айтылған; ғалымдардың қазіргі деректері бойынша адамдардың сыртқы келбеті олардың шығу тегімен және әртүрлі топтардың араласуымен байланысты.

💡 XX ғасырдың 80-жылдары генетик ғалымдар Жер бетіндегі барлық қазіргі адамдар бір анадан тарағанын анықтады. Демек, біз бәріміз туысбыз, бір жердің балаларымыз. Біз бір ғаламшардың тұрғындарымыз және Жер бетіне баянды бейбітшілікті сақтауға міндеттіміз.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Оқу жылының жақсы қорытындысы — мұражайға бару. Алматыдағы ҚР Орталық мемлекеттік музейінде және Астанадағы ҚР Ұлттық музейінде ежелгі тарих залдары бар: тас дәуірінің құралдары, сақ алтыны, «Алтын адам».

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Палеоазиаттар кімдер? «Ежелгі азиаттар» — Қазақстан аумағындағы қазіргі түрдегі алғашқы адамдар.
• Сұрыптау деген не? Тұқым шығару үшін ең жақсы малды (немесе өсімдікті) таңдау.
• Тарым мумиялары кімдер? Тарым өзені бойындағы үндіирандықтардың ең шығыстағыларының қалдықтары, тохарлардың арғы аталары.
• Құрғақшылық неге соншалықты қауіпті болды? Шаруашылық табиғатқа тәуелді еді: бірнеше жыл құрғақшылық ашаршылыққа және тайпалардың жойылуына әкелді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Кейінгі палеолит пен мезолиттің аралығында Қазақстанда адамдардың қандай түрі қалыптасты?

Жауабы: қазіргі түрдегі адамдар (саналы адам) — палеоазиаттар.

№ 2

Ата-бабаларымыз жүргізген шаруашылық түрін сипаттаңдар. Оның тиімді, тиімсіз жағы қандай еді?

Қалай ойлаймыз. Бұл — аграрлық экономика. Тиімді жағы — ол адамдарға не берді. Тиімсіз жағы — ол неге тәуелді болды.

Шешуі.

Жауабы: ата-бабаларымыз аграрлық шаруашылық (егіншілік пен мал шаруашылығы) жүргізді; тиімді жағы — азық-түлік қоры мен айырбасқа артық өнім, тиімсіз жағы — табиғатқа тәуелділік және құрғақшылықта аштық қаупі.

№ 3

Сауда адам қоғамының дамуына қалай әсер етті?

Қалай ойлаймыз. Адам өз затын біреудің затына айырбастай алғанда не алады?

Жауап үлгісі.

• Сатуға арналған қолөнер пайда болды, шеберлер жақсырақ жұмыс істей бастады.
• Адамдар өзгелер ойлап тапқан материалдар мен заттарды алды.
• Қоғамның дамуы жеделдеді.
• Қазақстан ежелгі өркениеттің бір орталығына айналды: ол арқылы халықтар арасындағы жолдар өтті.
• Базарлар мен қалалар өсті, ал кейін Қазақстан арқылы Ұлы Жібек жолы өтті.

Жауабы: сауда адамдардың дамуын жеделдетті, өзгелердің жаңалықтарын алуға мүмкіндік берді және Қазақстанды халықтар арасындағы жолдардың тоғысына айналдырды.

№ 4

«Оңтүстік сібірлік» физикалық түр қалай қалыптасты?

Қалай ойлаймыз. Қандай екі топ адамдар қашан кездесті?

Шешуі.

1. Алдымен мұнда палеоазиаттар өмір сүрді.
2. Б.з.б. 5 мыңжылдықтан үндіирандықтар — азиялық еуропеоидтер (тұрандықтар) келді.
3. Б.з.б. 2 ғасырдан түркі-монғол халықтары — Ішкі Азияның монғолоидтары келді.
4. Екі түрдің араласуынан оңтүстік сібірлік түр қалыптасты. Оған Қазақстан мен Батыс Сібірдің көптеген халықтары, соның ішінде қазақтар жатады.

Жауабы: оңтүстік сібірлік түр азиялық еуропеоидтер (тұрандықтар) мен Ішкі Азияның монғолоидтарының араласуынан пайда болды; бұл ежелгі дүниеде басталып (б.з.б. 2 ғасырдан), ғасырлар бойы жалғасты.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Аграрлық экономика деген не? Аграрлық экономиканың тиімді және тиімсіз жақтарын ойластырып көріңдер») «Аграрлық» деген не? Аграрлық экономиканың тиімді және тиімсіз жақтарын болжап көр.

Қалай ойлаймыз. Сөз латынның ager — «егістік, жер» сөзінен шыққан.

Жауап үлгісі.

• «Аграрлық» — жермен және ауыл шаруашылығымен байланысты.
• Тиімді жағы: тамақ өзіңдікі, оны қорға жинауға болады; артығы айырбасқа кетеді.
• Тиімсіз жағы: бәрі ауа райына тәуелді, құрғақшылық немесе аяз егін мен малды құртады.

Жауабы: аграрлық — ауыл шаруашылығына қатысты; тиімді жағы — адамдар азықты өздері өндіреді, тиімсіз жағы — табиғатқа қатты тәуелділік.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Ежелгі дәуірде қой мен жылқының жаңа тұқымын қалай өсіргені туралы не білесіңдер?»)

Қалай ойлаймыз. Мал шаруашылығы (§§ 31–32), сарматтар (§§ 43–44) және Жібек жолы (§ 52) туралы сабақтарды еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Ежелгі малшылар ең төзімді және өнімді малды таңдады — бұл сұрыптау.
• Сарматтар скифтерге қарағанда ірірек қой өсірген; сарматтардың, скифтердің және сақтардың тұқымдары әртүрлі болған.
• Атақты ферғана жылқылары Чжан Цяньды таңғалдырды — оларды Қытайдың өзінде бағалаған.
• Көшпелілер алыс көшу мен соғыс үшін төзімді жылқыларды өсірген.
• Бүгін Қазақстанда, мысалы, қазақтың құйрықты қойын және жабы жылқысын өсіреді.

Жауабы: ежелгі адамдар ең жақсы малды таңдап, тұқым шығарды: сарматтарда ірі қойлар болды, Ферғанада — атақты жылқылар.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Қалай ойлайсыңдар, не себепті сауда адамдардың тұрмысын жақсартудың тиімді жолы болды?»)

Қалай ойлаймыз. Салыстыр: бәрін өзі жасайтын бір отбасы және әр шебер өз ісінде жұмыс істеп, кейін бәрі айырбастайтын қала.

Жауап үлгісі.

• Әркім өзі жақсы істейтінін жасап, қалғанын сатып ала алады.
• Адамдар өз өлкесінде жоқты алады: металл, тұз, мата, тас.
• Тауармен бірге жаңа білім мен жаңалықтар келеді.
• Сауда егін шықпаған жылы өмір сүруге көмектеседі: жетпегенін әкелуге болады.

Жауабы: сауда артық өнімді айырбастауға, өзгелердің жаңалықтарын алуға және тек өз егініңе тәуелді болмауға мүмкіндік берді.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Неолитте адамның тез көбейіп, қоныс аударуы не себепті жедел жүрді?»)

Қалай ойлаймыз. Неолитте азық-түлікке не болды? Ал адам көп, жер аз болса не болады?

Жауап үлгісі.

• Өндіруші шаруашылық пайда болды: азық көбейді және сенімдірек болды.
• Қор жиналды, аштықтан өлетіндер азайды, көбірек бала аман қалды.
• Халық өсті, жайылымдар мен егістік жетпей қалды.
• Малшыларға жаңа жайылымдар керек болды, сондықтан тайпалар қоныс аударды.

Жауабы: неолит төңкерісі азықты көбейтті, халық тез өсті, адамдарға жаңа жер іздеуге тура келді.

№ 9

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Жұп болып талқылаңдар») «Таза» нәсіл мен халықтар болмайды деген пікірге көзқарасыңды білдір.

Қалай ойлаймыз. Қазақстанда палеоазиаттар, үндіирандықтар және түркі-монғолдар қалай араласқанын еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Келісемін. Қазақстан тарихы — халықтардың араласу тарихы.
• Қазақтар оңтүстік сібірлік түрге жатады — ол өзі араласудың нәтижесі.
• Генетиктер дәлелдеді: барлық адамның бір анасы бар.
• Демек, адамдарды шығу тегі бойынша «жақсы» және «жаман» деп бөлуге болмайды. Біз бәріміз — бір жердің балаларымыз.

Жауабы: пікір дұрыс: барлық халық әртүрлі топтардың араласуынан қалыптасқан, ал Жер бетіндегі барлық адам — туыс.

№ 10

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Топпен жұмыс», I топ) 5-сыныптың оқу материалы бойынша тест тапсырмаларын құрастырыңдар. Тапсырмада маңызды даталар, оқиғалар, тұлғалар, терминдер мен түсініктер қамтылуы тиіс.

Қалай ойлаймыз. Әр бөлімнен 1–2 сұрақ ал. Әр сұраққа 3–4 жауап нұсқасы болсын, біреуі дұрыс.

Шешуі. Үлгі:

1. Неолит — бұл… а) ежелгі тас дәуірі; ә) жаңа тас дәуірі; б) мыс-тас дәуірі.
2. «Алтын адам» қай қорғаннан табылды… а) Берел; ә) Есік; б) Аржан.
3. Шаньюй Мөде билікке келді… а) б.з.б. 209 жылы; ә) 375 жылы; б) 453 жылы.
4. Көптеген жылқы сүйектері табылған ежелгі адамдар қонысы: а) Ботай; ә) Таңбалы; б) Бесоба.
5. Қытайға Орта Азияны ашқан елші: а) Аттила; ә) Чжан Цянь; б) Мөде.
6. Ежелгі жерлеу үстіндегі үйінді — бұл: а) тұрақ; ә) қорған; б) қалашық.

Жауабы: барлық бөлім бойынша жауап нұсқалары мен кілті бар 10–15 сұрақтан тұратын тест.

№ 11

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Топпен жұмыс», II топ) «Қазақстан ежелгі дәуірде» тақырыбына ақпараттық плакат әзірлеңдер.

Қалай ойлаймыз. Ежелгі дәуір — тас дәуірі мен ерте металдар дәуірі. Плакатты бағалау өлшемдерін ескер: көлемі, ақпараттың ауқымдылығы, тақырыпқа сәйкестігі, материалды білуі, безендірілуі.

Шешуі. Плакатта — уақыт таспасы және 4 блок:

1. Палеолит: ≈ 1 млн жыл бұрын, Қаратау тұрақтары, тас қол балталар, аңшылық және терімшілік.
2. Мезолит (б.з.б. 12–5 мыңжылдықтар) және неолит (б.з.б. 5–3 мыңжылдықтар): садақ пен жебе, микролиттер, саз құмыра, егіншілік пен мал шаруашылығының басталуы.
3. Энеолит: алғашқы мыс құралдар, Ботай — жылқыны қолға үйрету.
4. Қола (б.з.б. 2–1 мыңжылдықтар): үндіирандықтар (андрондықтар), қоныстар, кеніштер, Таңбалы петроглифтері.

Суреттер: қол балта, жартылай жерұй-баспана, Ботай жылқысы, қола пышақ, петроглиф.

Жауабы: «палеолит — мезолит пен неолит — энеолит — қола» уақыт таспасы мен блоктары бар, олжалар мен жерлердің суреттері қосылған плакат.

№ 12

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Топпен жұмыс», III топ) «Қазақстан ерте темір дәуірінде» атымен ақпараттық плакат әзірлеңдер.

Қалай ойлаймыз. Плакатты бағалау өлшемдерін ескер: көлемі, ақпараттың ауқымдылығы, тақырыпқа сәйкестігі, материалды білуі, безендірілуі.

Шешуі. Плакат блоктары:

1. Кімдер: сақтар (тиграхауда және басқалар), савроматтар, массагеттер.
2. Шаруашылық: көшпелі мал шаруашылығы, қолөнер, сауда.
3. Қоғам: тайпалар одағы, көсемнің «құдайдан» келген билігі, ақсүйектер мен жауынгерлер.
4. Ескерткіштер: Есік («Алтын адам»), Бесшатыр, Берел, Шілікті.
5. Өнер: «аң стилі»: бұғылар, барыстар, арқарлар.

Жауабы: сақтар, савроматтар және массагеттер туралы плакат: шаруашылық, қоғам, қорғандар және «аң стилі».

№ 13

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Топпен жұмыс», IV топ) «Қазақстан кейінгі темір дәуірінде» атты ақпараттық плакат әзірлеңдер.

Қалай ойлаймыз. Плакатты бағалау өлшемдерін ескер: көлемі, ақпараттың ауқымдылығы, тақырыпқа сәйкестігі, материалды білуі, безендірілуі.

Шешуі. Плакат блоктары:

1. Үйсіндер — Жетісу, күнби билеушісі, Қытаймен байланыс.
2. Қаңлылар — Сырдария алабы, қалалар мен егіншілік.
3. Сарматтар — Батыс Қазақстан, Филипп қорғаны, әйелдердің рөлі.
4. Ғұндар — шаньюй Мөде, Аттила, халықтардың ұлы қоныс аударуы.
5. Мәдениет: полихромды стиль, Ұлы Жібек жолы.

Жауабы: үйсіндер, қаңлылар, сарматтар және ғұндар, полихромды стиль мен Жібек жолы туралы плакат.

№ 14

(оқулықта қосымша тапсырма) «Ежелгі Қазақстан тарихындағы ең маңызды оқиға» тақырыбына хабарлама әзірле.

Қалай ойлаймыз. Бір оқиғаны таңда да, оның неге басты екенін дәлелде: бұрын не болды, кейін не өзгерді. Жазбаша тапсырмаға қойылатын талаптарды ескер: тақырыпты ашуда маңызды ақпарат пен деректерді іріктеп алу; тақырыпты жүйелі түрде баяндау (қорытынды жасау); қосымша материалдарды пайдалану; жұмыстың дербес орындалуы.

Жауап үлгісі (мүмкін тақырыптардың бірі — жылқыны қолға үйрету).

• Оқиға: энеолитте ботайлықтар әлемде алғашқылардың бірі болып жылқыны қолға үйретті.
• Не өзгерді: адамдар жылдам жылжи алды, малды алыс жайылымдарға айдады.
• Салдары: көшпелі мал шаруашылығы туды, салт аттылар мен арбалар пайда болды, содан кейін сақтар мен ғұндардың ұлы дала мемлекеттері құрылды.
• Қорытынды: жылқысыз Қазақстанның көшпелі мәдениеті, демек, біз білетін Ұлы дала да болмас еді.

Басқа тақырыптар: неолит төңкерісі, металдың пайда болуы, Жібек жолы.

Жауабы: қысқа хабарлама (5–8 сөйлем): оқиға, неге маңызды, не өзгерді, қорытынды.

Жадынама

• ≈ 1 млн жыл бұрын — алғашқы адамдар (Қаратау).
• Б.з.б. 12–5 мыңжылдықтар — мезолит; б.з.б. 5–3 мыңжылдықтар — неолит; б.з.б. 2–1 мыңжылдықтар — қола.
• Б.з.б. 5 мыңжылдықтан — үндіирандықтар; б.з.б. 2 ғасырдан — түркі-монғолдар.
• Үш «толқын»: палеоазиаттар → үндіирандықтар → түркі-монғолдар.
• Ең бастысы: барлық адам — бір жердің балалары.

Шағын тест