§ 8. Палеолит адамдарының кәсібі

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). I тарау: Қазақстандағы ежелгі адамдардың өмірі. 26–29-беттер.

Нені үйренесің

• Дайын өнімді тұтыну шаруашылығының не екенін түсіндіруді.
• Алғашқы адамдардың кәсіптерін атауды: аңшылық, балық аулау, терімшілік.
• Аңшылық тәсілдерін ажыратуды: дала шөбін өртеу, қаумалап ұстау, апан-шұңқырлар.
• Аңшылық неге басты кәсіп болғанын және оның табиғатқа қалай әсер еткенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Палеолит адамдары не жеді? Жабайы аңдар мен құстардың етін, балықты, жеуге жарамды өсімдіктерді, жеміс-жидекті, тамырларды.
• Мұз басу дәуірінде қандай аңдарды аулады? Мамонтты, жүнді мүйізтұмсықты, солтүстік бұғыларын, жабайы бұқаларды, жылқыларды.
• Құралдарды неден жасады? Тастан, сүйектен және ағаштан.
• Алғашқы адамдар қайда тұрды? Үңгірлерде және көшпелі баспаналарда — күркелер мен шатырларда.

Тақырыпты талдаймыз

Табиғаттан дайынды алу

Елестетші: дүкен де, бақша да, аулада сиыр да жоқ. Жейтін нәрсенің бәрін іздеп табу немесе аулау керек. Палеолит адамдары осылай өмір сүрді.

Алғашқы адамдардың ежелгі кәсібі — дайын өнімді тұтыну: адамдар табиғаттан дайын нәрсені алды, өздері ештеңе өсірмеді. Олар табиғи өнімді дайын күйінде пайдаланды.

• Аңшылық — жабайы аңдар мен құстарды ұстау.
• Балық аулау — өзен-көлдерден.
• Терімшілік — жеуге жарамды өсімдіктерді, жеміс-жидекті, тамырларды жинау.

Оқулықтағы суретте бір адам тас шапқымен өсімдік тамырын қазып жатыр, екіншісі тас кескішпен аңды сойып жатыр.

Алғашқы кәсіпшіліктің бұл түрі азық-түлік қорын жасау үшін жердің көлемді болуын, адамдар ұжымының мүмкіндігінше алшақ қоныстануын талап етті. Сондықтан палеолит тұрақтары оқшау орналасты.

Неге басты кәсіп — аңшылық

Аңшылықтың терімшіліктен ерекшелігі — ол барлық маусымда жүзеге асырылды әрі адамның көбірек азық табуына мүмкіндік берді. Терімшілікпен тек жылы кезеңде айналысуға болады. Аңшылар аң үйіріне жақын келіп, күтпеген жерден қоршап алатын.

📌 Терімшіліктен өзгешелігі, аңшылық жыл бойы жүргізілді және ең көп азық берді.

Қалай аулады: оттан апанға дейін

Өртеу — аңшылықтың ең ежелгі түрі. Ашық орындарда дала шөбі мен орманның бір бөлігін өртеді. Отқа күйіп өлген жануарлар мен құстардың, ірі жәндіктердің қалдықтарын жинап, тамақ ретінде пайдаланды.

⚠️ Өртеу біртіндеп сирей бастады, себебі уақыт өткен сайын өсімдіктер қайта шығып үлгермеді, өрттен кейінгі бұл жерлерден тіршілік иелері қаша бастады. Жер қаңырап, су көздері құрғап қалды. Ежелгі адамдар алғаш рет әлемде табиғат пен адам арасында тепе-теңдікті сақтаудың қажеттігін түсінді.

Алғашында ірі жануарлар мен шөпқоректілерді қаумалап аулайтын. Әрине, жекелеген аңшылық түрі де шыға бастады. Алайда мыңдаған адамды тамақтандыру үшін өте көп азықты қажет етті. Алғашқы қауымдық қоғамның тұрғындары күні бойы тек тамақ дайындаумен немесе оларды өндіру үшін қару әзірлеумен айналысты. Аңмен бірге балық аулады, жеуге жарамды өсімдіктер жинады.

Қаумалап ұстау — қауымдастық мүшелерін азықтандыру үшін аңшылар қолданған әдіс. Осылайша, көп адамды тамақтандыруға мүмкіндік беретін және айтарлықтай ұзақ уақытқа жететін бұғы, аю, жабайы бұқа т.б. аулана бастады. Қауым кез келген уақытта жиналып, жаңа аңшылық орындарына қоныс аударып отыратын. Қаумалап аң аулау суретінде жылқы үйірі жартастың шетіне қарай шауып барады, ал оның артынан шоқпар мен жанып тұрған шырақ ұстаған адамдар жүгіріп барады.

Апан-шұңқырлар жазық жерлерде қаумалап аулау үшін қазылды. Осы мақсатпен жануарлардың маусымдық қозғалысы кезінде жүретін жеріне алдын ала терең орлар қазылып, табиғи сай-жыралар да пайдаланылды. Аңшылардан қашқан үйір шұңқырға құлап, қорыққаннан бір-бірін таптап тастайтын. Бұл әдіс қауымдағы көп адамды тамақпен ұзақ уақыт қамтамасыз етті.

Мамонт — «әмбебап дүкен»

Мұз басу дәуірінде тундрадағы арктикалық аймақтарды мекендеген алғашқы қауымдық қоғамдар бизон, солтүстік бұғысы т.б. аңдардың маусымдық өріс жолында орналасты. Неандертальдықтар отпен және басқа да аңшылық құралдардың көмегімен жекелеген аңдарды үйірінен бөліп, алдын ала дайындалған апанға немесе сай-жыраға құлататын. Мертіккен аңды жабылып жүріп ұрып өлтіретін.

Мамонттың денесі — нағыз қазына:

• еті — үлкен олжа, барлық қауым мүшелеріне біраз уақытқа жетіп, аңшылықтан кейін демалуға мүмкіндік беретін;
• терісі мен қабырғасы — жиналмалы үй-күрке дайындау үшін;
• майы — үйді жарық ету, жылыту үшін.

Көп мөлшердегі етті сақтау оңай емес еді. Ет тұздалды, күнге қақталып, кептірілді. Суық күндері етті сақтау қиындық тудырмайтын. Ал жылы кезде ет пен теріні сақтау қиын болды да, тірлікке қауымның барлық мүшесі түгелдей дерлік кірісетін.

📕 Оқулықта палеолитте етті тұздаған деп жазылған; ғалымдардың қазіргі деректері бойынша палеолитте тұздауға сенімді дәлел жоқ — әдетте кептіру мен ысталуы туралы айтады.

🌟 Мамонт сүйегінен жасалған үйлерді археологтар Украина мен Ресейде тапты: бір осындай баспанаға ондаған мамонттың сүйегі керек болған.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Алматыдағы Орталық мемлекеттік мұражайда және Астанадағы Ұлттық музейде ежелгі тарих залдарында тас құралдар бар. Бірге қарап шығып, қайсысымен аңды сойғанын, қайсысымен теріні қырғанын болжап көріңіздер.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Алғашқы адамдардың қандай үш кәсібі болды? Аңшылық, балық аулау, терімшілік.
• Палеолит тұрақтары неге бір-бірінен алшақ орналасты? Азық-түлік қоры көп болуы үшін жер көлемді болуы және адамдар ұжымы мүмкіндігінше алшақ қоныстануы керек болды.
• Қаумалап ұстау дегеніміз не? Қауымдастық мүшелерін азықтандыру үшін аңшылар аң үйірін қоршап, жартас жиегіне немесе апанға қарай айдайтын әдіс.
• Етті қорға қалай сақтады? Тұздады, күнге қақтады, кептірді.
• Өртеуден бас тартқанда адамдар нені түсінді? Табиғат пен адам арасында тепе-теңдік бар екенін.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Аңшылықтың ең көне түрін атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен «аңшылықтың ең ежелгі түрі» деген сөздерді тап.

Жауабы: дала шөбі мен орманның бір бөлігін өртеу; кейін отқа күйіп өлген жануарлар мен құстардың, ірі жәндіктердің қалдықтарын жинады.

№ 2

Палеолитте азықпен қамтамасыз етудің негізгі түрі неліктен аңшылық болды?

Қалай ойлаймыз. Аңшылықты терімшілікпен салыстыр: қашан болады, қанша азық береді.

Жауап үлгісі.

• Ежелгі адам табиғаттың бөлшегі болды және оның бергенімен өмір сүрді.
• Аңшылық барлық маусымда жүзеге асырылды, ал терімшілік — тек жылы кезеңде.
• Аңшылық ең көп азық берді: бір ірі аң бүкіл қауымды тамақтандыра алды.
• Еттен басқа, аңшылық киімге, баспанаға арналған теріні, сүйек пен майды берді.
• Мұз басу кезінде өсімдік аз, ал ірі аң көп болды.

Жауабы: аңшылықпен жыл бойы айналысуға болды және ол ең көп азық берді, сонымен бірге тері, сүйек, май да берді.

№ 3

Палеолит адамдары қандай кәсіппен айналысты?

Қалай ойлаймыз. Үш негізгі кәсіп бар. Олардың әрқайсысына не жататынын ойла.

Шешуі.

• Аңшылық — жабайы аңдар мен құстарды аулау.
• Балық аулау — өзен-көлдерден.
• Терімшілік — жеуге жарамды өсімдіктер, жеміс-жидек, тамырлар.

Тағы бір маңызды кәсіп — азық табуға арналған құрал жасау.

Жауабы: аңшылық, балық аулау, терімшілік (және құрал жасау).

№ 4

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Қалай ойлайсыңдар, неліктен?») Азық табудың негізгі түрі неліктен аңшылық болды?

Қалай ойлаймыз. Бұл — № 2-дегі сұрақ, тек мәтіннің ортасында жауапты оқымай тұрып қойылған. Алдымен өзің жауап беріп көр, содан кейін тексер.

Жауап үлгісі.

• Адам табиғаттың бөлшегі болды және дайын нәрсені алды.
• Ет — ең тоқ азық, оны бір олжадан көп алуға болады.
• Аңды жылдың кез келген мезгілінде аулауға болады.

Жауабы: аңшылық ең көп азық берді және жыл бойы мүмкін болды.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Аңшылықтың бұл түрі қоршаған ортаға қалай әсер етті?») Дала шөбін өртеу қоршаған ортаға қалай әсер етті?

Қалай ойлаймыз. Өрттен кейін не қалады? Дала өрттері туралы жаңалықтарды есіңе түсір.

Жауап үлгісі.

• Шөп, бұта және орманның бір бөлігі күйіп кетті.
• Адамдарға керек аңдар ғана емес, айналадағы тірі нәрсенің бәрі қаза тапты.
• Өсімдіктер қайта шығып үлгермеді, жануарлар бұл жерлерден қашты.
• Жер қаңырап, су көздері құрғап қалды.
• Кейін адамдардың өздеріне де жейтін нәрсе қалмады — сондықтан өртеу сирей бастады.

Жауабы: зиянды: табиғат бұзылды, жер қаңырап қалды; осылайша адамдар алғаш рет табиғатпен тепе-теңдікті сақтау керегін түсінді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Қазір де көктемде далада шөпті өртеудің неге тыйым салынғанын және қауіпті екенін талқылаңыздар.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Жұп болып талқылаңдар») «Палеолит кезеңіндегі аңшылық» тақырыбын талқылау барысында кесте толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр тәсіл үшін сұра: оны қалай жасады? Жақсы жағы не? Жаман жағы не?

Шешуі.

Жауабы: кесте жоғарыда.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: қосымша тапсырма) Интернет қоры мен әдеби деректерді пайдалана отырып, «Палеолит дәуірінің кәсібі» тақырыбында ауызша хабарлама дайындаңдар.

Қалай ойлаймыз. Оқулықтағы талап: тақырыптың өзектілігін ашып көрсету, қойылған мақсат пен міндетті айқындау, зерттеу жұмысының ерекшелігіне тоқталу, негізгі түйіндерді тұжырымдау; хабарламаға берілетін уақыт — 7 минут. Жоспар құр және бір жарқын мысал келтір.

Хабарлама жоспары.

1. Дайын өнімді тұтыну: бұл не білдіреді.
2. Аңшылық — басты кәсіп, неге.
3. Аңшылық тәсілдері: өртеу, қаумалап ұстау, апан-шұңқырлар.
4. Балық аулау және терімшілік.
5. Олжаны қалай пайдаланды: ет, тері, сүйек, май.

Үлгі. «Палеолит адамдары ештеңе егіп, өсірмеді. Олар табиғаттан дайынды алды — сондықтан олардың шаруашылығын дайын өнімді тұтыну деп атайды. Басты кәсіп аңшылық болды: ол жылдың кез келген мезгілінде ең көп азық берді…»

Жауабы: жоспар бойынша жасалған хабарлама.

Жадынама

• Аңшылық — басты кәсіп: жыл бойы және ең көп азық.
• Өртеу табиғатты құртты — адамдар тепе-теңдік керек екенін түсінді.
• Қаумалап ұстау бүкіл қауымның еңбегін қажет етті.
• Етті тұздады, күнге қақтады, кептірді.

Шағын тест