§ 9. Мезолит. Орта тас дәуірі (б.з.б. 12–5 мыңжылдықтар)

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). I тарау: Қазақстандағы ежелгі адамдардың өмірі. 30–33-беттер.

Нені үйренесің

• Мезолит заманын атап, оны неге орта тас дәуірі дейтінін түсіндіруді.
• Мұздықтың еруі Қазақстан табиғатын қалай өзгерткенін айтып беруді.
• Мезолитте неге садақ пен жебе пайда болғанын, неге басты кәсіп балық аулау болғанын түсіндіруді.
• Микролит пен құрамалы техника деген не екенін түсінуді.
• Жануарлар мен өсімдіктерді қолға үйретудің басталуы туралы айтып беруді.

Ой қозғау

• «Мезолит» сөзі қандай сөздерден тұрады? Грекше «мезос» — орта және «литос» — тас. Орта тас дәуірі — палеолит пен неолиттің арасындағы кезең.
• Палеолит немен аяқталды? Мұздық солтүстікке шегініп, ауа райы жылынды.
• Мұз басу дәуірінде кімдерді аулады? Мамонтты және басқа да ірі аңдарды.
• Қауым дегеніміз не? Бірге тұрып, шаруасын бірге жүргізетін адамдар тобы (§ 7).

Тақырыпты талдаймыз

Мұз ериді — әлем өзгереді

Елестетші: көп қабатты үйдей қалың мұз мыңдаған жыл бойы еріп жатыр. Өзендер тасиды, айналаның бәрі көл мен батпақ. Кейінгі палеолит пен мезолит басында дәл солай болды.

Қазақстан аумағында өзен, көл, батпақ көбейіп, қылқанжапырақты өсімдіктер қаулап шықты. Мұздықтар еріп, солтүстікке қарай қозғалды. Олармен бірге мамонт және салқын ауа райына бейімделген адамдар да жылжыды. Қиыр солтүстікке адамдардың мезолит дәуірінде келгені, олардың палеоазият, монғолоид өңдес болғаны анықталды.

Палеолит пен жаңа тас дәуірі аралығындағы кезеңде, яғни мезолитте, адамның қазіргі заманғы келбеті толықтай қалыптасты. Олар басым биологиялық түрге айналды.

📌 Мезолит — орта тас дәуірі, оқулық бойынша б.з.б. 12–5 мыңжылдықтар. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, ол б.з.б. 10–7 мыңжылдықтар аралығын қамтиды.

💡 Оқулықтағы § 5–6-да палеолит б.з.б. 12 мыңжылдықта аяқталады деп жазылған, ал мезолит те б.з.б. 12 мыңжылдықтан басталады. Демек, екі кезең бір-біріне жалғасып жатыр.

Жолдағы адамдар

Мезолит — жиі көшіп-қону заманы. Адамдар тұрақты тұрғын үйді сирек тұрғызды, үлкен аумақта үнемі дерлік көшіп-қонып жүрді. Сондықтан олардың тұрақтарында айтарлықтай мәдени қабат (адамдар тіршілігінің іздері бар жер қабаты: көмір, сүйек, құрал) қалыптасып үлгермеді. Археологиялық зерттеулерде бұл дәуірдің тұрақтары аз анықталған.

Халық саны көбейіп, аңшылық жерлердің жетіспеуіне байланысты ежелгі адамдардың бір бөлігі мезолит дәуірінде солтүстік аймақтарды мекендей бастады. Олар Есіл, Тобыл, Торғай, Жайық өзендерінің бойын қоныстанды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Қазақстан картасынан осы төрт өзенді бірге тауып көріңіздер: бәрі елдің солтүстігі мен батысында. Егер Астанада, Қостанайда, Оралда немесе Петропавлда тұрсаңыздар, мезолитте аңшылар мен балықшылар дәл осы жерді мекендеген.

Садақ пен жебе

Мамонттар кетті. Енді ұсақ аңдар көбейді: мысалы, қоян, бұғы, қасқыр. Бұл аңдарды жекелеген аңшылар аулады. Қоянға сүңгі лақтырып жету қиын. Алыстан және тез соғатын қару керек болды. Жүйрік аңдарды аулау үшін қару-жарақтың жаңа түрі — садақ пен жебе пайда болды.

Балықшылар заманы

Еріген мұздықтар өзен-көлдердің деңгейін көтерді. Тамақ табудың басты көзі балық аулаумен айналысты. Балық аулау арқылы бір мезгілде жеткілікті мөлшерде көп тамақ табуға болатын еді. Соның нәтижесінде адамдар қайық, ау, сүйектен жасалған сүңгіні ойлап тапты.

Сонымен қатар адамдар жағалаудағы құстарды да ұстап, жұмыртқаларын жинады, қамыс арасындағы аңдарды, яғни жолбарыс пен қабан, құндыз т.б. аулады.

Оқулықтағы «Балық аулау» суретінде адамдар өзенде белуарынан тұрып, балықты сүңгімен шаншып жүр, біреулері жағада отыр.

Тұрақтар өзен-көлдердің жағалауына орналасты. Есіл өзенінің алқабынан еді терең қазылмаған, қабырғасы бөренелерден тұрғызылған, аумағы 40–60 м² келетін тікбұрышты құрылыстар табылды. Сондай-ақ балықшылар күркесінің іздері де анықталып отыр.

🌟 40–60 м² тұрғын жай — екі-үш бөлмелі пәтердің көлеміндей. Ал оны 7 мың жылдан астам уақыт бұрын салған!

Ұсақ тастар — үлкен жаңалық

Кейінгі мезолит дәуірінде адамдар микролит — ұзындығы 1–2 сантиметрлік ұсақ тас құрал жасауды үйренді. Микролит тас тілігінен немесе жаңқадан дайындалды. Екі шеті, кейде бір қыры мен ұшы өткір етіп жасалған микролит жебенің ұшы, пышақтың жүзі ретінде пайдаланылды.

Құрамалы техника былай жұмыс істеді: өзегі сүйек не ағаштан дайындалған құралдың жарық өзегіне өткір жүзді ұсақ тастарды (микролит) орнатты. Осылай пышақ жасалды. Ағаш сапқа ұшкір тастарды тарамыспен байлау арқылы жебе мен найза жасады. Бір тас сынса — жаңасын салып қой!

Оқулықтағы суреттерде — «Мезолит құралдары» мен «Микролиттер түрлері»: ұсақ тас пластинкалар мен ұшкір ұшты сүйек құрал.

Мезолитте адамдар жебе мен найза ұштарын, аң терісі мен сүйекті өңдейтін қырғыш, кескіш, түрлі пышақ пен тескіш құралдарды, инені кеңінен қолдана бастады.

Қоғамдық ұйым және алғашқы үй жануарлары

Шаруашылық пен қоғамдық ұйым өзара байланысты дамиды. Мезолит кезеңінде қаумалап аң аулау әдісі қажетсіз болып қалды. Бұрынғы ірі аңдардың орнына ұсақ аңдар ауланды.

Үлкен палеолит қауымы ұсақ қауымдастықтарға бөлінді. Әр қауымдастық өз шаруашылығын жеке жүргізгенмен, өзара бірлігі сақталды. Үлкен қауымдастықтың ыдырауынан әлемдегі халық саны артты. Өмір сүру жағдайы жақсарып, адамның ой-өрісі жетіліп, биологиялық тұрғыда да дамыды.

Мезолиттің соңғы кезінде адамдар жабайы аңдарды қолға үйретіп, жабайы өсімдіктерді мәдени өсімдікке алмастыра бастады. Қой, ешкі, сиыр, шошқа, жылқы, ит қолға үйретілді. Адамдар өзен жағалауына бидай мен күріштің ежелгі тұқымдарын өсіре бастады. «Малды қолға үйрету» суретінде адамдар ешкілерді бағып жүр.

📌 Жоларалық анықтамалық. Егін шаруашылығының ошақтары Месопотамия мен Кіші Азия аумағында б.з.б. X мыңжылдықта қалыптасты. Осы жерлерде ғана бидай мен басқа да дәнді дақылдар өсірілді. Неолит дәуірінде егіншілік одан әрі дамыды.

📕 Оқулықта жылқы мезолитте-ақ қолға үйретілген делінген. Ғалымдардың қазіргі деректері бойынша жылқы әлдеқайда кеш — энеолитте, б.з.б. шамамен 3500 жылы (Ботай, Солтүстік Қазақстан) қолға үйретілген.

Мезолит уақыт таспасы

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Мезолит қашан болды? Оқулық бойынша — б.з.б. 12–5 мыңжылдықтар (бір зерттеушілердің пікірінше — 10–7).
• Мұздықтар еріген соң Қазақстан қандай болды? Өзен, көл, батпақ көп, қылқанжапырақты өсімдіктер қаулап шыққан өңір.
• Адамдардың бір бөлігі қайда қоныс аударды? Солтүстікке — Есіл, Тобыл, Торғай, Жайық өзендерінің бойына.
• Есіл алқабынан не табылды? Аумағы 40–60 м² келетін тікбұрышты құрылыстар.
• Мезолитте қандай жануарларды қолға үйретті? Оқулық бойынша — қой, ешкі, сиыр, шошқа, жылқы, ит.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Мезолит дәуірінің хронологиялық мерзімін анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Күндер параграфтың атауында және төмендегі сілтемеде тұр.

Жауабы: оқулық бойынша б.з.б. 12–5 мыңжылдықтар; бір зерттеушілердің пікірінше — б.з.б. 10–7 мыңжылдықтар.

№ 2

Археологиялық зерттеулерде мезолит дәуірінің тұрақтары аз болды. Оның себебі неде деп ойлайсыңдар?

Қалай ойлаймыз. Тұрақтан мыңдаған жылдан кейін бірдеңе қалуы үшін не қажет?

Жауап үлгісі.

• Мезолит адамдары бір орыннан екінші орынға жиі көшіп, үлкен аумақта үнемі жүрді.
• Тұрақты тұрғын үйді сирек салды, көбіне жеңіл күркелерде тұрды.
• Тұрақтарда қалың мәдени қабат қалыптасып үлгермеді.
• Тұрақтардың көбі өзен-көл жағалауында болды — оларды су шайып кетуі мүмкін.

Жауабы: адамдар жиі көшіп жүріп, бір жерде ұзақ тұрмады, сондықтан із аз қалды.

№ 3

Не себепті мезолит тұрғындарының негізгі кәсібі балық аулау еді?

Қалай ойлаймыз. Мұздық еріген соң суға не болды? Ал ірі аңдарға ше?

Жауап үлгісі.

• Еріген мұздықтар өзен-көлдердің деңгейін көтерді, су көбейді.
• Адамдар өзен-көл жағалауын қоныстанды — балық қасында болды.
• Ірі аңдар (мамонт) солтүстікке кетіп, қаумалап аң аулау қажетсіз болып қалды.
• Балық аулау арқылы бір мезгілде жеткілікті мөлшерде көп тамақ табуға болатын еді.
• Қайық, ау, сүйектен жасалған сүңгі ойлап табылды — балық аулау ыңғайлы болды.

Жауабы: су көбейді, ірі аңдар кетті, ал балық бір мезгілде көп тамақ берді.

№ 4

Мезолит кезеңінде тас өңдеу техникасында қандай өзгерістер болды?

Қалай ойлаймыз. Екі жаңа сөзді еске түсір: «микролит» және «құрамалы техника».

Жауап үлгісі.

• Адамдар микролит — ұзындығы 1–2 см ұсақ тас құрал жасауды үйренді.
• Құрамалы техника пайда болды: сүйек не ағаш өзектің жарығына өткір жүзді ұсақ тастарды орнатты, ағаш сапқа тастарды тарамыспен байлады.
• Жебе, найза ұштары, пышақ, қырғыш, кескіш, тескіш, ине кеңінен қолданыла бастады.

Жауабы: микролит пен құрамалы техника пайда болды; құралдар ұсақ, дәл әрі алуан түрлі болды.

№ 5

«Мезолит дәуірінің ерекшеліктері» кестесін толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Параграфтың бөлімдерімен жоғарыдан төмен қарай жүр.

Шешуі.

Жауабы: кесте жоғарыда.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз сұрақ: «Садақ пен жебе неге мезолит дәуірінде ойлап табылды?»)

Қалай ойлаймыз. Кімді сүңгімен ұстау оңай, ал кімді қиын?

Жауап үлгісі.

• Ірі аңдар (мамонт) мұздықтың соңынан солтүстікке кетті.
• Ұсақ әрі жүйрік аңдар көбейді: қоян, бұғы, қасқыр.
• Аңшылық жекелей болды — жалғыз аңшыға аңды алыстан жаралайтын қару керек болды.
• Микролит жебеге жеңіл әрі өткір ұш берді.

Жауабы: өйткені жалғыз аңшы ұсақ әрі жүйрік аңды алыстан соғуға тиіс болды, ол үшін қашықтан соғатын қару қажет еді.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз сұрақ: «Мезолит дәуірінде балық аулау неліктен кәсіптің негізгі түрі болғанын түсіндіріңдер.»)

Қалай ойлаймыз. Бұл мәтін ішіндегі сұрақ; жауабы — № 3-те. Оны екі сөйлеммен айтып көр.

Жауабы: мұздықтар еріп, өзен-көл көбейді, ірі аңдар кетті, ал балық бір мезгілде көп тамақ берді.

№ 8

(«Жүп болып талқылаңдар») Мезолит дәуіріндегі адамдардың өмірінде қандай өзгерістер болды?

Қалай ойлаймыз. «Болған — болды» деп салыстыр: табиғат, тамақ, қару, тұрақ, қоғам.

Шешуі.

Жауабы: табиғат, кәсіп, қару мен құрал, қоғамның құрылымы өзгерді; алғашқы үй жануарлары пайда болды.

№ 9

(«Қосымша тапсырма») «Жабайы жануарларды қолға үйрету тарихы» тақырыбында ауызша хабарлама дайындаңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр жануар үшін: қайда және шамамен қашан қолға үйретілді, адамға не үшін керек болды.

Хабарлама жоспары.

1. Жануарды «қолға үйрету» деген не.
2. Ит — адамның алғашқы досы (аңшылық, күзет).
3. Қой мен ешкі — ет, сүт, жүн.
4. Сиыр мен шошқа — ет, сүт, күш.
5. Жылқы — Қазақстан үшін ерекше тарих.
6. Қорытынды: қолға үйрету адам өмірін қалай өзгертті.

Үлгі. «Адам ең бірінші итті қолға үйретті — тас дәуірінің аңшылары. Қой мен ешкіні Таяу Шығыста қолға үйретті, дәл сол жерде алғашқы бидай егістері пайда болды. Ал жылқы — Қазақстанның ерекше мақтанышы: Солтүстік Қазақстандағы Ботай қонысында ғалымдар адамдардың жылқы ұстап, бие сүтін ішкенінің іздерін тапты, бұл шамамен 5,5 мың жыл бұрын болған…»

Жауабы: жоспар бойынша хабарлама, қолға үйретудің орындары мен шамамен уақытымен.

Жадынама

• Мұздық еріді → өзен-көл, қайық, ау → балық аулау.
• Мамонттар кетті → ұсақ аңдар → садақ пен жебе.
• Есіл алқабында 40–60 м² құрылыстар.
• Егін шаруашылығының ошақтары — Месопотамия мен Кіші Азия, б.з.б. 10-мыңжылдық.

Шағын тест