§ 1. Адам өміріндегі ғылымның маңызы қандай?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 1 тарау: Ғылым әлемі. 6–10-беттер.

Нені үйренесің

• Ғылым дегеніміз не екенін және ғылыми білімнің «бір жерден естігенім» дегеннен несімен ерекшеленетінін түсіндіруді.
• Ғылымның үш түрін ажыратуды: жаратылыстану, техникалық, қоғамдық және гуманитарлық.
• Ғылымның міндеттерін атап, әрқайсысына мысал келтіруді.
• Шын ғылымды жалған ғылымнан айыруды.

Ой қозғау

Алдымен ойша жауап бер, сосын жауабын аш.

• Қыста Астанада Шымкенттегіден суық екенін қайдан білесің? Адамдар жылдар бойы температураны өлшеп, жазып, салыстырып отырған. Бұл — жинақталған білім.
• Қандай мектеп пәндері табиғат туралы әңгімелейді? Жаратылыстану, кейін — биология, физика, химия, география.
• Телефонның, дәрінің және ауа райы болжамының ортақ тұсы қандай? Бәрі де ғылымның арқасында пайда болды.
• Ғалым кім? Әлем туралы сұрақтарға жауап іздейтін, оларды тәжірибемен тексеріп, нәтижесін басқаларға айтатын адам.

Тақырыпты талдаймыз

Бәрі қалай басталды

Ертедегі адамдар мектепке бармаса да, үнемі жаңа нәрсе білетін: қандай жидекті жеуге болады, балық қайда жүреді, оттың қалай жағылады. Бұл білімді балалары мен немерелеріне жеткізіп отырды. Алдымен ауызша, ал жазу пайда болғаннан кейін — жазбаша. Дәл осы кезде білім шынымен жинақтала бастады.

Өсімдіктер мен жануарлар туралы жазбалардан биология өсіп шықты. Жұлдыздар мен Айды бақылаудан — астрономия. Арба мен баспана жасау тәжірибесінен — физика мен сәулет өнері. Медицина мен математика да осылай туды.

💡 Ғылым — бұл жай «көп білім» емес. Бұл сөреге жинақталған білім: тексерілген, бір-бірімен байланысқан, жазылған. Ғалымдар былай дейді: ғылыми білім — жүйеленген білім.

Ғылым — адамдардың ерекше қызметі

Бір кезде әркім өзі де жер жыртып, өзі де үй салып, өзі де ойланатын. Кейін негізінен ойлайтын және зерттейтін адамдар — ғалымдар пайда болды. Осылайша адам қызметінің ерекше түрі — ғылыми таным қалыптасты.

📌 Ғылым — адамзат қызметінің бір түрі. Оның негізгі міндеті — әлем туралы жаңа білімді дамыту және оны жүйелеу.

Ғылымның біз білетін қазіргі түрлері XVII ғасырдан кейін айқындала бастады. Оған ғылыми және өндірістік революциялар күшті серпін берді. Мысалы, XVIII ғасырда бу қозғалтқышының жасалуы зауыттар мен көлікті өзгертіп жіберді, ал ол өз кезегінде бірінші ғылыми-техникалық революцияның жүзеге асуын қамтамасыз етті.

🌟 Таныс бол: Шоқан Уәлиханов (1835–1865) — қазақтың ұлы ғалымы. Оның портреті параграфтың басында тұр. Ол Жетісу, Ыстықкөл және Қашғар өлкелерін аралап, сипаттамалар мен карталар жасады, халықтардың салт-дәстүрлері мен аңыздарын жазып алды. Сондай-ақ қырғыздың «Манас» эпосынан үзіндіні алғаш болып жазып алған. Ол небәрі 30 жыл өмір сүрсе де, еңбектері әлі күнге дейін зерттеліп келеді.

Ғылымның үш түрі

Ғылым өте көп, сондықтан оларды үш үлкен топқа бөледі.

Өзің байқап көр: ғылымдарды үш себетке бөліп сал.

Табиғат туралы алғашқы мәліметтерді жинайтын — бақылайтын, өлшейтін, сипаттайтын — ғалымдарды табиғат зерттеушілері деп атайды. Параграфтағы суретте зертханада қыздар астық дәндерін ыдыстарға салып жатыр: олар тұқымдарды зерттеп отыр. Табиғат зерттеушісінің жұмысы дәл осындай.

⚠️ Жиі кететін қате. Агрономияны көбіне жаратылыстану ғылымына жатқызады: «ол өсімдік туралы ғой!». Бірақ агроном өсімдікті жай зерттемейді, өнім өсіру үшін биология білімін қолданады. Сондықтан агрономия — техникалық (қолданбалы) ғылым.

Ғылым не үшін керек: оның міндеттері

Міндет — бір нәрсе атқаратын «жұмыс». Ғылымның бірнеше міндеті бар.

Басқару міндетін адамдар XVII ғасырдан бастап байқай бастады, ал XX ғасырдың екінші жартысынан бастап ол басты міндеттердің біріне айналды.

Ғылым ба, жалған ғылым ба?

Өзін ғылым деп көрсететін, бірақ ғылым болып табылмайтын әрекет түрлері бар. Оны жалған ғылым (псевдоғылым) дейді. Жұлдыз жорамал, «зарядталған» су, «барлық аурудан» көмектесетін білезіктер — осы топтан.

Ол қайдан шығады? Кейде адамдар шын ғылыммен жай ғана таласады. Кейде білімі аз болғандықтан қателеседі. Ал кейде бұл — ойдан шығарылған, қиялдың ойыны.

💡 Қалай айыруға болады: шын ғалым өз идеясын тәжірибемен тексереді және нәтижесін адал көрсетеді. Жалған ғылым тексермейді және оны тексергенді ұнатпайды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. «Ғылым ба, жоқ па?» ойынын ойнаңыздар: сіз жарнамадан немесе интернеттен бір пікірді айтасыз, бала оны тәжірибемен тексеруге бола ма, жоқ па, шешеді. Бұл — жалған ғылымнан сақтайтын ең жақсы екпе.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Параграфтың басындағы портретте кім бейнеленген және ол немен танымал? Шоқан Уәлиханов. Ол Жетісуды, Ыстықкөлді және Қашғар өлкесін зерттеп, табиғатты, тарихты, халықтардың тұрмысын сипаттап, карталар жасады.
• Жазу пайда болғаннан кейін білім неге тез жинақтала бастады? Жазылған білім ұмытылмайды, алыста тұратындарға да, кейін туатындарға да жетеді.
• XVIII ғасырда ғылымның дамуына не түрткі болды? Бу қозғалтқышының ойлап табылуы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Адамзат қызметінің бір түрі ретінде ғылымның мәні қандай?

Қалай ойлаймыз. Анықтаманы еске түсір: ғылым біліммен не істейді?

Жауап үлгісі.

• Ғылым табиғат, адам және қоғам туралы жаңа білім табады.
• Ол бұл білімді тексеріп, жүйеге келтіреді.
• Ол білімді келесі ұрпаққа жеткізеді және оны тәжірибеде қолдануға көмектеседі.

Жауабы: ғылымның мәні — әлем туралы білім табу, оны тексеру және жүйелеу.

№ 2

Табиғат жайлы ғылымдардың ортақ атауы қандай?

Жауабы: жаратылыстану ғылымдары (жаратылыстану).

№ 3

Табиғат құбылыстарын зерттеген саған белгілі ғылымдарды ата.

Шешуі. Биология (тірі ағзалар), география (Жер және оның қабықтары), астрономия (жұлдыздар мен планеталар), физика (қозғалыс, жарық, дыбыс, электр), химия (заттар және олардың айналымдары), геология (тау жыныстары, Жердің құрылысы), экология (тірі табиғаттың қоршаған ортамен байланысы).

Жауабы: биология, география, астрономия, физика, химия, геология, экология.

№ 4

Табиғат жайлы білімді неліктен әрбір адам білуі тиіс?

Жауап үлгісі.

• Біз табиғаттың өзіміз бір бөлігіміз: тамағымыз, суымыз, ауамыз және денсаулығымыз соған байланысты.
• Білім зиян келтірмеуге көмектеседі: улы саңырауқұлақ жинамау, далада құрғақ шөпті өртемеу, суды үнемдеу.
• Табиғатты түсінген адам бір жердегі әрекеттің айналаның бәрін өзгертетінін көреді (мысалы, Аралдың тартылуы Арал маңындағы климат пен адамдардың өмірін өзгертті).

Жауабы: қауіпсіз өмір сүру, табиғатты қорғау және өз әрекеттерінің салдарын түсіну үшін.

№ 5

Мына 12 ғылымды түрлері бойынша дәптерге жіктеп жаз: механика, психология, география, сәулет өнері, тарих, мәдениеттану, биология, астрономия, химия, математика, геология, лингвистика.

Қалай ойлаймыз. Әр ғылымнан сұра: «Ол табиғат туралы ма? Адамдар туралы ма? Әлде бір нәрсені қалай салу, жасау туралы ма?»

Шешуі.

• Жаратылыстану: география, биология, астрономия, химия, математика, геология.
• Техникалық: механика, сәулет өнері.
• Қоғамдық және гуманитарлық: психология, тарих, мәдениеттану, лингвистика.

Жауабы: 6 жаратылыстану, 2 техникалық, 4 қоғамдық және гуманитарлық.

💡 Бұл оқулықта математика жаратылыстану ғылымдарына жатқызылған. Бірақ көп ғалым оны бөлек атайды: ол табиғаттың өзін емес, табиғатты сипаттайтын сандар мен пішіндерді зерттейді. Сабақта «математика — нақты ғылым» десе, ол да дұрыс.

№ 6

Ғылым дамуының «оң» және «теріс» дәлелдерін жазып, «артықшылығы — кемшілігі» кестесін толтыр.

Қалай ойлаймыз. Ғылымның адамдарға қандай жақсылық бергенін және оның ашқан жаңалықтарын абайсыз немесе жамандыққа пайдаланғанда қандай қиындықтар туғанын ойлап көр.

Жауап үлгісі.

Қорытынды: ғылымның өзі жақсы да емес, жаман да емес. Бәрі адамдардың оның жаңалықтарын қалай пайдалануына байланысты.

Жауабы: ғылымның артықшылығы көп (денсаулық, байланыс, тамақ, техника), бірақ кемшілігі де бар (ластану, қару, табиғатқа зиян); білімді ақылмен қолдану маңызды.

🌟 Қазақстаннан мысал: Семей полигонында 40 жыл бойы ядролық қару сынақтан өтті. 1991 жылы ол жабылды. Ғалымдар оның адамдар мен табиғатқа әсерін әлі күнге дейін зерттеп келеді.

№ 7

Ұлы ағылшын ғалымы Исаак Ньютон былай деп жазды: «Басқаларды білмедім, ал мен өзімді су жағалай жүріп, бірде ұлудың қабыршағын, бірде су шайып әбден жұмырланған тасты тапқан баладай сезінемін. Ал ол кезде ақиқаттың алып мұхиты алдымда шетсіз-шексіз, зерттеусіз жатқан еді». Осы сөздерді қалай түсінесің?

Қалай ойлаймыз. Бұл салыстыруда «қабыршақ» не, ал «мұхит» не?

Жауап үлгісі.

• «Қабыршақ пен тастар» — Ньютонның жасай алған жаңалықтары. Біз үшін олар өте үлкен (бүкіләлемдік тартылыс заңы!), ал оның өзі үшін — шағын олжа ғана.
• «Мұхит» — адамдарға әлі белгісіз нәрсенің бәрі. Ол шексіз.
• Ньютон қарапайымдылық туралы айтып отыр: ұлы ғалымның өзі әлі білуге тиіс нәрсемен салыстырғанда өте аз біледі. Демек, ашылатын жаңалық сенің үлесіңе де жетеді.

Жауабы: неғұрлым көп білсең, соғұрлым әлі қаншасын білмейтініңді жақсырақ көресің; ғылым ешқашан бітпейді.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: қосымша ақпарат көздерін, соның ішінде ғаламтор желісін пайдалана отырып, «ғылыми-техникалық революция» ұғымына анықтама бер, негізгі ақпаратты бөліп, ғылыми-техникалық революция жетістіктеріне постер құра. Оны сынып алдында түсіндір) Ғылыми-техникалық революция дегенді тауып, ең бастысын бөліп алып, оның жетістіктері туралы постер жаса.

Қалай ойлаймыз. Алдымен қысқа анықтама, сосын суреттері бар 4–6 жарқын жетістік.

Жауап үлгісі.

Анықтама (өз сөзіңмен): ғылыми-техникалық революция — ғылым техника мен өндірістің басты қозғаушы күшіне айналған кез. Ғалымдар ашады — инженерлер бірден енгізеді. Оқулықта бірінші ғылыми-техникалық революция бу қозғалтқышынан басталады деп жазылған; қазір көбіне XX ғасырдың ортасынан бергі өзгерістерді де осылай атайды.

Постер жоспары:

1. Тақырып және жақтаудағы анықтама.
2. Энергия: атом электр станциялары.
3. Ғарыш: алғашқы жерсерік (1957) және Гагариннің ұшуы (1961) — екеуі де Байқоңырдан ұшты.
4. Компьютерлер мен интернет.
5. Медицина: антибиотиктер, томограф.
6. Қорытынды: бұл менің отбасымның өмірін қалай өзгертті.

Қайдан іздеуге болады: энциклопедиялар, мұражай сайттары, балаларға арналған ғылыми журналдар.

Жауабы: анықтамасы және 4–6 жетістігі (атом, ғарыш, компьютер, медицина) бар постер.

№ 9

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: ғылым түрлері ұғымына берілген анықтамаларды оқы, дәптеріңе өз көзқарасың бойынша дұрысын жаз, неге олай ойлайтынды ашып айт) Үш сипаттаманың әрқайсысы ғылымның қай түріне жататынын анықта: 1) табиғат құбылыстары, нысандары мен үдерістері туралы ғылым; 2) адам мен қоғам туралы ғылымдар; 3) техниканың дамуы және білімді тәжірибеде қолдану туралы ғылымдар.

Шешуі. 1 — жаратылыстану; 2 — қоғамдық және гуманитарлық; 3 — техникалық. Неге: сипаттамада ғылым нені зерттейтіні тікелей айтылған — табиғатты, адамдарды немесе техниканы.

Жауабы: 1 — жаратылыстану, 2 — қоғамдық және гуманитарлық, 3 — техникалық.

№ 10

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: 3-беттегі авторлар оқушыларға жазған мәтіннің екінші азатжолын оқы. Сенің ойыңша, сен оқуға кіріскелі отырған пән ғылымның қай түріне жатады? Неліктен? Аталған ғылым түріне жататынын дәлелдейтін кемінде үш белгісін ата. Егер жауабын айту қиынға соқса, қосымша дереккөздерді пайдалан) Жаратылыстану ғылымның қай түріне жатады? Кемінде үш белгісін ата.

Жауап үлгісі. Жаратылыстану — жаратылыстану ғылымы. Белгілері:

1. Сөздің өзі: «жаратылыс» — табиғат, «тану» — табиғатты тану.
2. Жерді, оның Әлемдегі орнын, қабықтарын: қатты, сұйық, ауалы және тірі қабықтарын зерттейді.
3. Адамның табиғатпен байланысын түсіндіреді.
4. Физикаға, химияға, биологияға және географияға дайындайды — бұлар да жаратылыстану ғылымдары.

Жауабы: жаратылыстану ғылымдарына; белгілері — табиғатты, Жерді және оның қабықтарын зерттейді, адамның табиғатпен байланысын түсіндіреді.

№ 11

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: жұптық жұмыс. Еңбек құралдары тізбегін ғылымның тәжірибелік міндетін айқындайтын үш еңбек құралымен толықтыр. Осы тізбектегі еңбек құралдарының алдағы дамуын болжа) Сол жақта — жер қазатын сойыл, оң жақта — қазіргі комбайн. Олардың арасына үш еңбек құралын жаз және әрі қарай не болатынын болжа.

Қалай ойлаймыз. Әрбір келесі құрал күштірек әрі жылдамырақ — өйткені адамдар жаңа нәрсені білді: металл, механика, қозғалтқыштар туралы.

Шешуі. Жер қазатын сойыл → кетпен → соқа → трактор → комбайн. Басқа дұрыс буындарды да жазуға болады: орақ, шалғы, атпен тартатын шалғыш.

Жауабы: мысалы, кетпен, соқа, трактор; әрі қарай — жүргізушісіз, компьютер мен жерсерік басқаратын машиналар.

🌟 Жүргізушісіз тракторлар мен егісті бүркетін дрондарды фермаларда, соның ішінде Қазақстанда да сынап жатыр.

№ 12

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: қосымша анықтамалық әдебиеттерді немесе ғаламтор желісін пайдаланып, табиғатты зерттеумен айналысатын ғылымдардың бірі жайлы қажет ақпаратты жинақта. Оның жетістіктерін адам қалай пайдаланатыны туралы айтып бер. Сыныпта тұсаукесер өткіз) Табиғат туралы бір ғылымды таңдап, оның жетістіктерін адамдар қалай пайдаланатынын айтып бер.

Қалай ойлаймыз. Өзіңе жақын ғылымды ал да, өмірден 3–4 мысал тап.

Жауап үлгісі: астрономия. Тұсаукесер жоспары:

1. Астрономия нені зерттейді.
2. Ол қалай көмектеседі: күнтізбе, навигация, жерсеріктер.
3. Қазақстан және ғарыш: Байқоңыр ғарыш айлағы.
4. Қазір нені зерттеп жатыр.

Мәтін үлгісі: Астрономия — жұлдыздар, планеталар және бүкіл Ғалам туралы ғылым. Ол — ең көне ғылымдардың бірі: көшпенділер даладағы жолды жұлдыздарға қарап тапқан. Астрономияның арқасында бізде нақты күнтізбе бар. Орбитадағы жерсеріктер теледидар мен байланысты жеткізеді және навигаторда жол көрсетеді. 1961 жылы Байқоңыр ғарыш айлағынан тұңғыш адам — Юрий Гагарин ғарышқа ұшты. Бүгін астрономдар басқа жұлдыздардың төңірегінен планеталар іздеп жүр.

Қайдан іздеуге болады: балалар энциклопедиялары, планетарийлер мен ғарыш агенттіктерінің сайттары.

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша 5–7 слайдтан тұратын тұсаукесер.

№ 13

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: 2003 жылы біздің республикамызда 10 000 теңгелік ақша бірлігі шығарылды, оның бетінде әйгілі шығыс ғалымы Әбу Насыр әл-Фараби бейнеленген. Сонымен қатар ол қазақстандық 1 теңге (1993) мен 5000 теңгеде (1998) және басқа да ақша белгілерінде бейнеленген. Әйгілі ғалым Әбу-Насыр әл-Фараби жайлы егжей-тегжейлі ақпарат жина. Сенің ойыңша, оның бейнесі қазақстандық ақша бірліктерінде неліктен бейнеленген? Оның жетістіктері туралы хабарлама жаз. Оны буклет ретінде әзірле. Сыныптастарыңа ұсын) Ұлы ғалым Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі мен істері туралы мәлімет тауып, буклет жаса. Оның бейнесі теңгеде неліктен бар екенін де түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Буклет — үшке бүктелген парақ. Әр «қанатында» бір блок болады.

Жауап үлгісі. Буклет жоспары:

1. Мұқаба: есімі, портреті, өмір сүрген жылдары.
2. Балалығы мен жолы: қайда туды, қайда оқыды.
3. Жетістіктері: қандай ғылымдармен айналысты.
4. Оны неге «Екінші ұстаз» деп атайды.
5. Қазақстандағы есте сақталуы, соның ішінде теңгедегі бейнесі.

Мәтін үлгісі: Әбу Насыр әл-Фараби шамамен 870 жылы Сыр Дариясы бойындағы Фараб (Отырар) қаласында, қазіргі Қазақстан аумағында дүниеге келген. Ол Бағдатта оқыды, ал Шығыстың әртүрлі қалаларында өмір сүріп, еңбек етті. Әл-Фараби философия, математика, астрономия, медицина және музыка бойынша кітаптар жазды. Оны ежелгі грек ғалымы Аристотельден кейін «Екінші ұстаз» деп атады. Оның «Музыканың үлкен кітабы» Еуропада да белгілі болды. Алматыдағы Қазақ ұлттық университетіне әл-Фарабидің есімі берілген. Оның бейнесі қазақстандық ақшаларда ғылымға, білімге және халқымыздың ұлы ойшылына деген құрметтің белгісі ретінде басылған.

Қайдан іздеуге болады: энциклопедиялар, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ сайты, Қазақстан тарихы кітаптары.

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша 4–5 блоктан тұратын буклет.

Жадынама

• Білім жазу пайда болғаннан кейін жинақтала бастады.
• Ғылымның үш түрі: жаратылыстану, техникалық, қоғамдық және гуманитарлық.
• Ғылымның басты міндеті — танымдық.
• Ғылыми-техникалық революция: ғылым техниканың қозғаушы күшіне айналды.
• Шын ғылым бәрін тәжірибемен тексереді.

Шағын тест