§ 2. Зерттеу сұрағын қалай тұжырымдау және жоспарды қалай құру керек?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 1 тарау: Ғылым әлемі. 11–16-беттер.

Нені үйренесің

• Қызығушылықты нақты сұраққа — зерттеу мәселесіне айналдыруды.
• Зерттеудің нысаны мен пәнін ажыратуды.
• Болжамды «Егер…, онда…» формуласымен жазуды.
• Зерттеудің 7 тармақтан тұратын жоспарын құруды.
• Шағын әлеуметтік сауалнама жүргізуді.

Ой қозғау

• «Жылан» сөздегі қандай сөздер жасырылған: МАҚСАТНЫСАНТҰЖЫРЫМЖОСПАРНӘТИЖЕҚҰРАЛДАРМЕРЗІМ? Мақсат, нысан, тұжырым, жоспар, нәтиже, құралдар, мерзім.
• Зерттеу дегеніміз не? Сұраққа жауап іздеу: сен жай болжамайсың, тексересің — бақылайсың, өлшейсің, сұрайсың.
• «Мен ойлаймын» дегеннің «мен тексердім» дегеннен қандай айырмасы бар? Пікір қате болуы мүмкін. Ал тексерілген деректі басқаларға көрсетуге болады.

Тақырыпты талдаймыз

Жоспарсыз — картасыз сияқты

Алматының үстіндегі тауға картасыз барғанды елестетші: күні бойы айналып жүре беруге болады. Жоспарсыз зерттеу де дәл солай. Сондықтан жұмысты бастамас бұрын ғалым нені зерттейтінін, не үшін, қалай және қанша уақытта жасайтынын шешеді.

Бір мысалмен — өз сыныбымызды шағын зерттеумен — барлық қадамнан өтейік.

1-кезең. Мәселе, нысан және пән

Бәрін бірден білгің келеді: кім не ұнатады, кім қалай оқиды, кім қайда тұрады. Бірақ одан жұмыс үстірт болып шығады. Ғалым бір нақты міндетті таңдайды.

📌 Мәселе — зерттеуші жауабын табуға тиіс нақты сұрақ.

Біздің мәселе: «Сыныптастарымның нешеуі маған ұқсас және нендей белгілері бойынша?»

Одан әрі кімді зерттейтінімізді және олардың несін зерттейтінімізді шешеміз.

📌 Зерттеу нысаны — тұтас зерттелетін нәрсе: адамдар, жануарлар, өсімдіктер, заттар. Зерттеу пәні — мәселені шешу үшін зерттеу қажет нысанның нақты ерекшелігі, қасиеті немесе құбылысы.

Біздің мысалда: нысан — сыныптастар, пән — маған ұқсастық белгілері.

⚠️ Жиі кететін қате. Нысан мен пәнді шатастырады. Есіңде болсын: нысан — кімді/нені зерттейміз (үлкен, тұтас). Пән — қандай қасиетін зерттейміз (нысанның бір жағы). Нысан: мысықтар. Пән: тәулігіне неше сағат ұйықтайды.

2-кезең. Бұрыннан не белгілі екенін оқимыз

Велосипедті қайта ойлап таппас бұрын тексер: мүмкін, оны бұрын ойлап тапқан шығар? Бұл кезеңде ғылымға мәселе жайлы не белгілі, ал қайсысы аз зерттелгенін анықтайды. Сонымен бірге сөздерді нақтылап, жұмыстың атауын (тақырыбын) ойлап табады.

Егер әртүрлі кітаптарда сөзді әртүрлі түсіндірсе, бір түсініктемені таңдап, жұмысыңда дәл қайсысын қолданғаныңды адал жаз.

Біздің тақырып үшін ақпарат көздері: сыныптастарға сауалнама, бақылау, сұхбат.

3-кезең. Мақсат, болжам және міндеттер

📌 Мақсат — мәселені құрайтын сұраққа жауап беру. Әдетте «анықтау…», «білу…» сөздерінен басталады.

📌 Болжам — кейін тексеретін жорамал, пайымдау. Ол іздеудің бағытын айқындайды.

Болжамды қалай ойлап табуға болады:

1. Қалай екенін сипатта: «Сыныптастарымның нешеуі маған ұқсайтынын білмеймін».
2. Қалай болғанын қалайтыныңды сипатта: «Қанша бала маған сырт келбеті немесе қызығушылығы бойынша ұқсайтынын білу».
3. Шарттар: «Сыныптастарға бақылау жүргізіп, сұхбат алу».
4. «Егер…, онда…» формуласымен жаз: Егер сыныпта бір жастағы балалар оқыса, онда олардың кейбіреуі кейбір белгілері бойынша маған ұқсас болады.

Тексергеннен кейін болжамды не дәлелдейді, не теріске шығарады. Екі нәтиже де пайдалы! Терістке шыққан болжам да — жаңалық.

📌 Міндеттер — болжамды тексеруге көмектесетін нақты қадамдар.

Біздің мысалдағы міндеттер:

1. Әңгімеге арналған сұрақтарды құрастыру.
2. Сыныптастардан қызығушылықтары мен хоббиі туралы сауалнама алу.
3. Сұхбат алу: кім қалай демалады, не оқиды, нені ойнайды.
4. Қанша баламен ұқсастық бар екенін санау.

Жоспарды құрастырамыз

⚠️ Кез келген зерттеу — тіпті сауалнама да — қауіпсіздік ережелерін талап етеді. Химия мен электрмен жұмыс істегенде әсіресе. Сауалнамада да ережелер бар: адамдарды құрметте және жеке нәрсені сұрама.

Әлеуметтік сауалнама

📌 Әлеуметтік сауалнама — адамдар тобына сұрақ қою арқылы мәлімет жинау тәсілі. Жауап беретін адамды жауап беруші (респондент), ал сұрақ қоятынды сұхбат жүргізуші деп атайды.

Параграфтағы суретте қыз мектеп кітапханасында балалар мен мұғалімге сұрақ қойып жатыр. Бұл — «сұрақ — жауап» түріндегі сауалнама.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Жауап беруші болыңыз! Бала өз сұрақтарымен сізден «сұхбат алсын». Қандай сұрақтар түсініксіз болғанын айтыңыз — бұл ең жақсы жаттығу.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Зерттеу мәселесі дегеніміз не? Жауабын іздейтін нақты сұрақ.
• Нысан мен пәннің айырмасы неде? Нысан — кімді немесе нені зерттейміз. Пән — нысанның қандай қасиетін зерттейміз.
• Болжамды жазуға қандай формула көмектеседі? «Егер…, онда…».
• Зерттеу міндеттері не үшін керек? Бұл — болжамды тексеруге көмектесетін қадамдар.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: негізгі зерттеу жүргізу кезеңдерін есіңе түсір. Оларды дұрыс ретпен орналастыр. Егер сен ұмытып қалсаң, төмендегі сөздік тізбегі саған көмектеседі) Тізбектен сөздерді тауып, зерттеу кезеңдерін ретімен орналастыр.

Қалай ойлаймыз. Алдымен нені және не үшін зерттейтінімізді шешеміз, сосын дайындаламыз, жұмыс істейміз, соңында қорытынды шығарамыз.

Жауабы: нысан → мақсат → жоспар → мерзім → құралдар → нәтиже → тұжырым. (Алдымен мақсаттан, сосын нысаннан бастауға да болады — бастысы, тұжырым әрқашан соңында тұрады.)

№ 2

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: топтық жұмыс. Сен өз сыныбыңды қаншалықты жақсы білесің? Сені және сенің сыныптастарыңды не байланыстырады? Сенің ерекшелігің неде? Оны білу сені қызықтыра ма? Осы сұрақтарды топпен талқыла. Өз болжамдарыңды құр. Жолдастарыңның ойын тыңда. Зерттеудің осы кезеңін мәселе деп санауға бола ма?) Сыныбыңды қаншалықты жақсы білесің? Сендерді не байланыстырады? Сенің ерекшелігің неде? Топпен талқыла. Бұл кезеңді мәселе деп атауға бола ма?

Жауап үлгісі.

• Бізді ортақ мектеп, жас, сабақ, үйірмелер, үзілістегі ойындар байланыстырады.
• Менің ерекшелігім: мысалы, домбыра тартатын тек мен ғанамын немесе үш тіл білемін.
• Иә, мұны мәселе деп атауға болады: «Біз қаншалықты ұқсаспыз?» деген сұраққа нақты жауабымыз жоқ, ал білгіміз келеді. Бұл — зерттеуге арналған сұрақ.

Жауабы: иә — дайын жауабы жоқ нақты сұрақ пайда болды, ал бұл — зерттеу мәселесі.

№ 3

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: жазбаша. Зерттеу мәселесін тұжырымда. Оны дәптерге жазып ал. Енді сен зерттеу пәні мен нысанын ажырата аласың ба?) Зерттеу мәселесін тұжырымдап жаз. Енді нысан мен пәнді таңдай аласың ба?

Жауап үлгісі. Мәселе: «Сыныптастарымның нешеуі маған ұқсайды және қандай белгілері бойынша?» Иә, енді кімді зерттейтініміз (сыныптастарды) және нені зерттейтініміз (ұқсастық белгілерін) түсінікті.

Жауабы: мәселе — «Қанша сыныптасым маған ұқсайды және қандай белгілері бойынша?»; осыдан кейін нысан мен пәнді оңай анықтауға болады.

№ 4

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: жазбаша. Сенің зерттеу жұмысыңның пәні мен нысаны не болатынын ойланып, дәптерге жаз) Өз зерттеуіңнің нысаны мен пәнін жаз.

Қалай ойлаймыз. Нысан — кімді зерттейсің. Пән — олардың несін зерттейсің.

Жауабы: нысан — сыныптастар; пән — маған ұқсастық белгілері (сырт келбеті, қызығушылықтары, хоббиі).

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: топтық жұмыс. Бұл кезеңнің негізгі мақсатын топ ішінде талқылап, анықта. Егер қиыншылық туындап жатса, қосымшаны пайдалан) Екінші кезеңнің — әдебиетті зерттеудің — басты мақсаты қандай?

Жауабы: мәселе жайлы ғылымға не белгілі екенін, ал қайсысы нашар зерттелгенін немесе мүлде зерттелмегенін анықтау. Дәл осы сенің мәселеңнің немен ерекше екенін көрсетеді.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: сен зерттеп отырған мәселе бойынша түрлі ақпарат көздерін пайдалана аласың. Қажет дереккөзді дәптеріңе жазып ал. Өз зерттеуіңнің тақырыбын нақты айқындап, дәптеріңе жаз) Өз зерттеуіңнің ақпарат көздерін жазып, тақырыбын айт.

Жауап үлгісі. Ақпарат көздері:

1. Сыныптастарға сауалнама (сауалнама парағы).
2. Үзілістер мен сабақтардағы бақылау.
3. Сыныптастармен және сынып жетекшісімен сұхбат.
4. Оқушылардың немен айналысатыны туралы мақалалар.

Тақырып: «Мен сыныптастарыма немен ұқсаймын?»

Жауабы: ақпарат көздері — сауалнама, бақылау, сұхбат, мақалалар; тақырып — «Мен сыныптастарыма немен ұқсаймын?».

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: бастауыш сыныптардағы Жаратылыстану курсын есіңе түсір. Қандай сұрақтар саған зерттеу мақсатын тұжырымдауға көмектеседі?) Қандай сұрақтар зерттеу мақсатын тұжырымдауға көмектеседі?

Жауап үлгісі. «Мен нені білгім келеді?», «Бұл маған не үшін керек?», «Соңында не шығуы керек?», «Жауапты тапқанымды қалай түсінемін?».

Жауабы: «Нені білгім келеді? Не үшін? Нәтиже қандай болады?»

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: жұптық жұмыс. Өзіңнің зерттеу болжамыңды тұжырымдап, дәптеріңе жазып ал. Оны сыныптастарыңмен талқыла. Олардың болжамдарын тыңдап көр) Өз зерттеуіңнің болжамын құрастырып жаз. Сыныптастарыңның болжамдарымен салыстыр.

Қалай ойлаймыз. «Егер…, онда…» формуласымен жаз. Болжам сауалнамамен тексеруге болатындай болуы керек.

Жауап үлгісі.

• Егер сыныпта бір жастағы балалар оқыса, онда олардың кемінде жартысымен менің ортақ қызығушылықтарым болады.
• Егер балалар бір ауданда тұрса, онда олардың көбі бір үйірмелерге барады.

Жауабы: «Егер…, онда…» формуласымен жазылған кез келген тексеруге болатын болжам.

№ 9

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: жоспар құр) Сынып туралы зерттеуге 7 тармақтан тұратын жоспар құр.

Шешуі.

1. Мәселе: қанша сыныптасым маған ұқсайды және немен?
2. Нысан: сыныптастар. Пән: ұқсастық белгілері.
3. Ақпарат көздері: сауалнама, бақылау, сұхбат.
4. Тақырып: «Мен сыныптастарыма немен ұқсаймын?»
5. Мақсат: қанша бала маған сырт белгілері мен қызығушылықтары бойынша ұқсайтынын анықтау.
6. Болжам: егер сыныпта құрдастар оқыса, онда кейбіреулері белгілі бір белгілері бойынша маған ұқсас болады.
7. Міндеттер: сұрақтар құрастыру; сауалнама жүргізу; сұхбат алу; қанша баламен ұқсастық бар екенін санау.

Жауабы: жоғарыдағы 7 тармақтан тұратын жоспар.

№ 10

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: балалық пен мектеп туралы әлеуметтану сұрақтары қамтылатын білім берудегі халықаралық зерттеулер туралы ақпарат тап) Балалық пен мектепті зерттейтін білім берудегі халықаралық зерттеулер туралы мәлімет тап.

Жауап үлгісі. Параграфтағы эмблемаларда осындай екі зерттеу көрсетілген:

• TIMSS — әр елдің төртінші және сегізінші сынып оқушыларының математика мен жаратылыстану ғылымдарын қалай білетінін тексереді. Оны IEA халықаралық қауымдастығы 4 жылда бір рет өткізеді.
• PISA — 15 жастағы оқушыларды тексереді: олар білімді өмірде қолдана ала ма (оқу, санау, ғылым туралы ойлану). 3 жылда бір рет өткізіледі.

Қазақстан екеуіне де қатысады. Тапсырмалардан бөлек, оқушылар мен мұғалімдер сауалнама толтырады: үйде қанша кітап бар, мектеп ұнай ма, сабақ қалай өтеді. Бұл — «балалық пен мектеп әлеуметтануы».

Қайдан іздеуге болады: зерттеулердің сайттары (ағылшын тілінде), Қазақстан Оқу-ағарту министрлігінің жаңалықтары. Деректерді дереккөзден тексер.

Жауабы: TIMSS және PISA (сондай-ақ PIRLS — оқу зерттеуі); оларда оқушылардың өмірі туралы сауалнамалар бар.

№ 11

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: сыныпта әлеуметтік сауалнама жүргіз. Жұбыңмен сауалнама жүргізу кезінде өзіңді қалай ұстау керектігі жөнінде талқыла. Сұхбат беруші өзін еркін сезініп, сұхбаттасуға даяр болу үшін қандай ережені ұстанған дұрыс? Нақты жауап алуың үшін сұрақтарды қалай құру керек?) Сыныпта сауалнама жүргіз. Жауап берушіге жайлы болуы үшін сұхбат жүргізуші өзін қалай ұстауы керек? Нақты жауап алу үшін сұрақтар қандай болуы керек?

Жауап үлгісі.

Өзін қалай ұстау керек:

• сәлемдесіп, таныстырып, сауалнаманың не үшін керегін түсіндіру;
• рұқсат сұрау, жауап беруге мәжбүрлемеу;
• тыңдау, сөзін бөлмеу, жауаптарына күлмеу;
• жеке нәрсені сұрамау және басқалардың жауабын айтпау;
• соңында алғыс айту.

Сұрақтар қандай болуы керек:

• қысқа және түсінікті;
• бір мезгілде бір сұрақ;
• жауап нұсқалары болғаны жақсы: «Немен айналысқанды ұнатасың? а) спорт ә) сурет салу б) музыка в) басқа»;
• жауапты айтып қоймайтын: «Футбол — ең жақсы ойын, солай ма?» емес, «Саған қандай ойын көбірек ұнайды?».

Жауабы: сыпайы болып, әңгімелесушіні құрметтеу; сұрақтар — қысқа, түсінікті, жауабын айтып қоймайтын, жауап нұсқалары болғаны жөн.

№ 12

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: үйге. Таңдалған шағын зерттеу тақырыбы бойынша сұрақтарды дайында, өз сыныптастарың арасында зерттеу жүргіз. Зерттеу нәтижелерін дәптерге жаз. Зерттелетін мәселең мен болжамыңа жүгінуді естен шығарма. Өз болжамыңның дәлелденгені немесе теріске шыққаны туралы қорытынды жаса. Зерттеу мәселесі шешілді ме (зерттеуді қандай ретпен жүргізу керектігін есіңе түсір)?) Өз тақырыбың бойынша сұрақтар құрастырып, сыныптастарға сауалнама жүргіз, нәтижелерін жаз. Болжам расталды ма? Мәселе шешілді ме?

Қалай ойлаймыз. Қатаң кезеңдермен жүр: мәселе → нысан мен пән → ақпарат көздері → тақырып → мақсат → болжам → міндеттер → сауалнама → нәтиже → қорытынды.

Жауап үлгісі.

Сауалнама парағы:

1. Сен неше жастасың?
2. Ағаң, інің, апаң немесе қарындасың бар ма?
3. Немен айналысқанды ұнатасың: спорт, сурет салу, музыка, оқу, ойын, басқа?
4. Қай сабақ саған көбірек ұнайды?
5. Үй жануарың бар ма?

Нәтижелер (24 адамдық сынып үшін мысал): мен 11 жастамын, 18 баламен құрдаспын; футболды 9 адам ұнатады, мен сияқты; ең сүйікті сабағы «жаратылыстану» — 6 адамда; мысығы бар — 7 адамда. Менімен кемінде бір белгісі бойынша 22 адам ұқсас.

Қорытынды: болжам расталды — құрдастар арасында қызығушылықтары бойынша маған ұқсайтындар көп. Мәселе шешілді: қанша бала маған ұқсайтынын және немен ұқсайтынын білемін.

Жауабы: нәтижелер дәптерде; қорытынды — болжам расталды ма, жоқ па, сандармен түсіндір.

№ 13

(оқулықта нөмірсіз тапсырма. Параграфтағы портреттің жанында: Бикенов Кеңес Үмбетжанұлы — Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері, әлеуметтану ғылымдарының докторы, академик. К.Ү. Бикеновтың әлеуметтану саласы бойынша қызметі жайлы ақпарат тап. Дәптеріңе жазбаша хабарлама жаз) Кеңес Үмбетжанұлы Бикеновтың әлеуметтану саласындағы қызметі туралы мәлімет тауып, жазбаша хабарлама жаз.

Қалай ойлаймыз. Алдымен кімнің кім екенін оқулықтағы жазудан ал, сосын энциклопедиялардан және сенімді сайттардан мәлімет тап. Тек тексерілген деректі жаз.

Жауап үлгісі. Хабарлама жоспары:

1. Кім: Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері, әлеуметтану ғылымдарының докторы, академик.
2. Әлеуметтану нені зерттейді: адамдар мен қоғамды (бұл — қоғамдық ғылым).
3. Оның әлеуметтану саласындағы жұмыстары: қандай кітаптар мен зерттеулер жазды (дереккөзден тап).
4. Бұл жұмыстар сабағымыздағы тақырыппен қалай байланысты: сауалнама — әлеуметтанудың негізгі тәсілдерінің бірі.

Қайдан іздеуге болады: энциклопедиялар, университет пен ғылым академиясының сайттары. Деректерді дереккөзден тексер.

Жауабы: 4 тармақтан тұратын, тексерілген деректері бар жазбаша хабарлама.

Жадынама

• 1-кезең: мәселе, нысан, пән.
• 2-кезең: бұрыннан не белгілі екенін зерттейміз; тақырыпты таңдаймыз.
• 3-кезең: мақсат, болжам, міндеттер.
• Жоспар: мәселе → нысан мен пән → ақпарат көздері → тақырып → мақсат → болжам → міндеттер.
• Болжамды дәлелдейді немесе терістке шығарады — екі нәтиже де құнды.

Шағын тест