§ 11. Жергілікті аумақтың планын қалай түсіру керек?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 тарау: Адам. Жер шары. Ғалам. 64–67-беттер.

Нені үйренесің

• Түсірудің үш түрін атауды: көзөлшемдік, полярлық және бағытжолдық.
• Қашықтықты қадаммен өлшеуді және өз қадамыңның ұзындығын табуды.
• Азимут деген не екенін түсіндіруді және оны план бойынша анықтауды.
• Қашықтықтарды масштаб арқылы аударуды.

Ой қозғау

• Жергілікті аумақ жоспары деген не? Шартты белгілермен салынған кішігірім телімнің кішірейтілген сызбасы.
• Жоспарда солтүстік қай жақта? Жоғарыда. Әдетте оны «С–О» көрсеткісі көрсетеді.
• 1 метрде неше сантиметр бар? Ал 1 километрде неше метр? 100 см және 1000 м.
• 1 км-де неше сантиметр бар? $1000 \cdot 100 = 100,000$ см.
• Бұрыштарды қандай құралмен өлшейді? Транспортирмен.

Тақырыпты талдаймыз

Жерді не үшін түсіреді

Үй, зауыт, жол немесе электрстанса салмас бұрын телімді өлшеп, сызып алу керек. Құрылысшыға мынаны білу маңызды: екі нүктенің арасы қанша, қай нүкте биік, телімнің ауданы қанша, сызық әлем жақтарына қарағанда қайда бағытталған.

📌 Жер бетін өлшейтін және осы сұрақтарға жауап беретін ғылым геодезия деп аталады. Ал жергілікті аумақ бойынша план құру жұмысын түсіру деп атайды.

🌟 «Геодезия» — грек сөзі: «гео» — жер, «дайо» — бөлемін. Алғашқы геодезистер Ежелгі Мысырда Ніл тасығаннан кейін егістіктерді бөлген.

Түсірудің үш түрі

Көзөлшемдік түсіру — ең қарапайымы. Қашықтықты шамамен, көзбен анықтайды және қадаммен санайды. Оны бір нүктеден немесе бағытжол бойымен жүре отырып жүргізеді.

Полярлық түсіру — бақылаушы бір нүктеде тұрады, оны полюс деп атайды. Сол жерден ол айналасындағы нысандарға қарап, әрқайсысына дейінгі қашықтықты қадаммен өлшейді. Жоспарда бір нүктеден шыққан сәулелерден «жұлдызша» шығады.

Бағытжолдық түсіру — ұзынынан созылған телімге ыңғайлы: соқпақ, өзен жағасы, жорықтағы жол. Бағытжол бойымен жүріп, әр бұрылыста аялдап, оны жоспарға түсіреді. Оң және сол жақта көрінгеннің бәрін шартты белгілермен салады.

Қадаммен қалай өлшейді

Қадам әркімде әртүрлі, сондықтан алдымен өз қадамыңның ұзындығын біл:

1. Өлшеуішпен белгілі қашықтықты өлше.
2. Оны әдеттегі қадаммен жүріп өтіп, қадамдарды сана.
3. Қашықтықты қадам санына бөл.

Мысалы, 10 қадамда сен 7,8 м жүріп өттің. Сонда қадам ұзындығы: $7{,}8 : 10 = 0{,}78$ м, яғни 78 см.

Азимут — солтүстіктен есептелетін бұрыш

Нысанды жоспарға дәл түсіру үшін қашықтықты білу аз. Бағытты да білу керек.

📌 Азимут — сағат бағытымен есептегенде солтүстік бағыт пен нысан бағыты арасындағы градуспен өлшенетін бұрыш.

Азимутты план бойынша қалай табады («План бойынша азимутты табу» алгоритмі):

1. Солтүстіктің қай жақта екенін анықта.
2. Тұрған нүктеден солтүстік бағытына сәйкес сызық жүргіз, екінші сызық — нысанға.
3. Транспортирдің көмегімен сағат тілінің бағыты бойынша солтүстік сызығынан бастап бұрышты өлше.

💡 Төрт негізгі азимутты есіңде сақта: солтүстік — 0°, шығыс — 90°, оңтүстік — 180°, батыс — 270°.

Масштаб: шақырымдарды парақка қалай сыйғызуға болады

Жердегі қашықтықтар орасан зор, ал парақ кішкентай. Сондықтан барлық қашықтықты бірдей есе кішірейтеді. Бұл санды масштаб көрсетеді.

📌 Масштаб — жергілікті аумақ қашықтығының планға, картаға немесе глобусқа түсірілгенде бірнеше есе кішірейтілген өлшемі.

Мысалы: Астанадан Алматыға дейін тура қашықтық шамамен 970 км. Масштабты 1 : 1 000 000 алайық, ол былай оқылады: «миллионнан бір». Бұл картадағы 1 см жердегі 1 000 000 см, яғни 10 км екенін білдіреді.

⚠️ Жиі кететін қате. Километрді масштаб санына тікелей бөлу. Алдымен бәрін сантиметрге аудар, содан кейін бөл.

Карталар жалпы ережелер бойынша

Дүниежүзіндегі барлық карталарды бірдей ережелермен салады. Солтүстік — жоғарыда, оңтүстік — төменде. Еуразия әрқашан Шығыс жарты шарда, ал Солтүстік Америка — Батыс жарты шарда орналасады. Сондықтан бір картаны оқуды үйренсең, кез келген картаны оқи аласың.

🌟 Қазақстан аумағы туралы алғашқы сипаттамалар ежелгі грек ғалымы Геродоттан бастап кездеседі. Ал Қазақстанның оңтүстік өңірінің алғашқы картасын араб географы әл-Истахри жасаған. Ол Арал теңізін салып, оны бөлек тұзды су қоймасы деп жазған.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Балаңыздан дәліздегі өлшеуішпен өз қадамының ұзындығын өлшетіңіз, содан кейін қадаммен бөлменің ұзындығын өлшетіңіз. Өлшеуішпен салыстырыңыз — қате әдетте 5–10 % болады. Осылай бала көзөлшемдік түсіруді неге «шамамен» деп атайтынын өзі көреді.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Геодезия нені зерттейді? Жер бетін өлшейді: қашықтықты, биіктікті, ауданды, бағытты.
• Түсіру деген не? Жергілікті аумақ бойынша жоспар құру жұмысы.
• Түсірудің қандай түрлері бар? Көзөлшемдік, полярлық, бағытжолдық.
• Азимут деген не? Солтүстік бағыт пен нысанға бағыт арасындағы бұрыш, сағат бағытымен есептеледі.
• Масштаб деген не? Жоспардағы ұзындықтың жердегі нақты ұзындыққа қатынасы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Берілген жергілікті аумақ планының түсірулерін ата. Қандай түр жетіспей тұр? Соны көрсет.

Бірінші жоспарда ортадағы қызыл нүктеден ағашқа, үйге, көпірге, ауылға қарай үзік сәулелер таралады. Екіншісінде теміржолдан өзен бойымен, орман арқылы үйге дейін көрсеткілері бар сызық өтеді, бұрылыстарда белгілері бар.

Қалай ойлаймыз. Бір нүктеден шыққан сәулелер — полярлық. Көрсеткілері бар сынық сызық-жол — бағытжолдық.

Шешуі.

1. Сол жақ жоспар — полярлық түсіру: бәрі бір нүктеден-полюстен түсірілген.
2. Оң жақ жоспар — бағытжолдық түсіру: жоспар жүріс барысында салынған.
3. Көзөлшемдік түсіру жетіспейді. Оны бейнелеу үшін терезенің жанына немесе аулаға тұр, 4–5 нысанға дейінгі қашықтықты көзбен бағала да, оларды парақта шартты белгілермен сал, «С–О» көрсеткісін ұмытпа.

Жауабы: полярлық және бағытжолдық; көзөлшемдік жетіспейді.

№ 2

Ерекшелігі неде? «Салыстыру сызығы» кестесін толтырып, мына сұраққа жауап бер: «Бір жерде жергілікті аумақты түсіру планының түрлі тәсілдерін қолдансақ, нәтиже қалай болады?»

Қалай ойлаймыз. Әр түрдің сипаттамасын қайта оқып, жолдағы сұраққа жауап бер.

Шешуі.

Бір телімді әртүрлі тәсілмен түсірсек, жоспарлар сәл өзгеше болады. Полярлық түсіру бір нүктенің айналасындағы нысандарды дәлірек көрсетеді. Бағытжолдық түсіру жол бойындағы ұзын жолақты жақсырақ көрсетеді, ал жолдан алыстағы нәрсе оған түспей қалады.

Жауабы: полярлық — бір нүктеден сәулелермен; бағытжолдық — жол бойымен аялдамаларда; бір телімнің жоспарлары әртүрлі болады.

№ 3

Картограф бол! Төмендегі мәтінді, шартты белгілерді және бағытжолдық түсіруді пайдаланып, дәптеріңе жергілікті аумақ планын жаса. Оны өзіңнің шартты белгілеріңмен толықтыр. Мәтін: «Шалғын арқылы соқпақ жолмен жүр. Көпірден өтіп, бұтаға жетесің, өзен бойымен жүріп, жыраға жақында.»

Қалай ойлаймыз. Бағытжолдық түсіру — бұл жол. Жүріп бара жатқандай ретімен саламыз, әр бұрылыста «аялдама» жасаймыз.

Шешуі. Реті — жоғарыдағы виджетте. Шартбелгіде жоқ нәрсе үшін өз белгілеріңді ойлап табуға болады, мысалы құмырсқа илеуі немесе жыраның жанындағы бұлақ. Тек оларды шартбелгіге міндетті түрде жаз.

Жауабы: жоспар әркімде өзінше; онда соқпақ, шалғын, көпір, өзен, бұта, жыра, «С–О» көрсеткісі және шартбелгі болуы керек.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баланың шартбелгі қосқанын тексеріңіз. Онсыз жоспар — жай ғана сурет.

Жадынама

• Қадам ұзындығы = қашықтық : қадам саны.
• Солтүстік 0°, шығыс 90°, оңтүстік 180°, батыс 270°.
• Масштаб 1 : 1 000 000 — 1 см-де 10 км.
• Есептегенде алдымен бәрін сантиметрге аудар.

Шағын тест