§ 12. Жергілікті аумақтың планын қалай түсіру керек? (№1 сараманды жұмыс)

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 тарау: Адам. Жер шары. Ғалам. 68–69-беттер.

Нені үйренесің

• Өз қадамыңның орташа ұзындығын табуды.
• Қадам бойынша полярлық көзөлшемдік түсіруді жасауды: планшеттен бастап дайын жоспарға дейін.
• Қадамды метрге, метрді жоспардағы сантиметрге аударуды.
• Әртүрлі тәсілмен жасалған жоспарларды салыстыруды.

Ой қозғау

• Түсірудің қандай түрлерін білесің? Көзөлшемдік, полярлық, бағытжолдық.
• Полярлық түсірудегі полюс деген не? Бақылаушы тұратын және барлық нысандарға қарайтын нүкте.
• Қадамның ұзындығын қалай табады? Қашықтықты қадам санына бөледі.
• Масштаб 1 : 2000. 1 см-де неше метр бар? 2000 см = 20 м.
• Тұсбағдарда (компаста) солтүстік қай жақта? Тілшенің солтүстікті көрсететін ұшы (ол басқа түске боялған) қарайтын жақта. Корпуста бұл жер «С» әрпімен белгіленген.

Тақырыпты талдаймыз

Не қажет болады

🧪 Сараманды жұмыс. Қажетті заттар:

• 40 × 30 см өлшемді ағаш планшет, оның үстіңгі сол жақ бұрышына «С» әрпі жоғарыда тұратындай етіп тұсбағдар (компас) бекітілген;
• А4 пішімді қалың ақ парақ;
• жай қарындаш және өшіргіш;
• ұшқырлы (визирлі) сызғыш;
• сантиметрлік таспа (өлшеуіш таспа).

💡 Визирлі сызғыш — қыры бойымен нысанды «көздеуге» ыңғайлы сызғыш, мылтықтың ұңғысы бойымен көздегендей. Ол болмаса, кәдімгі сызғыш та болады: оның жиегі бойымен бір көзбен қара.

0-қадам: өз қадамыңның ұзындығын білеміз

Суретте адам асфальтпен келе жатыр, ал оның астында 1-ден 10-ға дейін нөмірленген іздер бар. Бірінші қадамнан оныншы қадамға дейінгі қашықтық — 7,8 м.

⚠️ Жиі кететін қате. «Әдейі» жүру — кең немесе ұсақ қадаммен. Әдеттегідей жүр, әйтпесе түсіру кезінде қадамдарың басқаша болып, жоспар дәл шықпайды.

1–6-қадамдар: полярлық түсіру

Төрт суретте (а, ә, б, в) жоспардың біртіндеп қалай пайда болатыны көрсетілген.

• а) Парақта ортасында полюс нүктесі белгіленген, сол жақ жоғарыда «С–О» көрсеткісі бар. Тұсбағдар бұрышта тұр.
• ә) Полюстен нысандарға сәулелер жүргізілген. Қасында сызғыш жатыр.
• б) Сәулелерге қашықтықтар салынған, ұштарында нүктелер бар. Төменде масштаб 1 : 2000 және «20 0 20 40 м» сызғышы жазылған.
• в) Жақтауға салынған дайын жоспар: үй, ағаштар, бұталар, жол және шартты белгілер.

⚠️ Қауіпсіздік. Мектеп ауласында немесе саябақта, жүретін жолдан алыс жұмыс істеңдер. Қоршаудың ар жағына және суға бармаңдар. Сызғыш арқылы Күнге қарама. Планшетке емес, аяғыңның астына қарап жүр.

👨‍👩‍👧 Үйде қалай қайталауға болады. Планшеттің орнына тақтай немесе қораптың қақпағын, тұсбағдардың орнына телефондағы тұсбағдарды алыңыздар. Бөлмеңіздің немесе аулаңыздың жоспарын бірге жасаңыздар: полюс — бөлменің ортасы, нысандар — кереует, үстел, терезе, есік. Бөлме үшін масштаб — 1 : 50 (1 см = 50 см).

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Көзөлшемдік түсіру неден басталады? Қадамның орташа ұзындығын өлшеуден.
• Планшетті қалай бағыттайды? Тұсбағдар тілшесі «С» әрпімен сәйкес келетіндей бұрып, «С–О» көрсеткісін салады.
• Нысандарға сәулелерді немен жүргізеді? Визирлі сызғышпен, планшетті айналдырмай.
• Қашықтықтарды жоспарға қалай түсіреді? Қадамдарды санайды, метрге аударады және масштабпен салады.
• Дайын жоспарда не міндетті түрде болуы керек? Шартты белгілер, «С–О» көрсеткісі, масштаб және атауы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Дайындық жұмысы: қадамыңның орташа ұзындығын тап. 10 қадам жасап, қашықтықты өлше, қадам санына бөл; осыны 3 рет қайтала және орташасын тап.

Қалай ойлаймыз. Алдымен әр әрекеттегі қадамды табамыз, содан кейін — орташасын.

Шешуі.

1. 1-әрекет: $7{,}8 : 10 = 0{,}78$ м.
2. 2-әрекет: $8{,}0 : 10 = 0{,}80$ м.
3. 3-әрекет: $7{,}6 : 10 = 0{,}76$ м.
4. Орташасы: $(0{,}78 + 0{,}80 + 0{,}76) : 3 = 2{,}34 : 3 = 0{,}78$ м.

Жауабы: мысалда қадамның орташа ұзындығы 0,78 м (78 см). Сенің саның өзіңдікі болады: бесінші сынып оқушысында әдетте 50–70 см.

№ 2

Көзөлшемдік (полярлық) түсіру тәсілімен учаске планын жаса: планшетті дайында, полюс таңда және белгіле, планшетті бағытта, нысандарды таңда, сәулелер жүргіз, қашықтықты қадаммен өлше, масштабпен сал, белгілер сызып, жоспарды атауымен жаз.

Қалай ойлаймыз. Негізгі ереже — планшетті бағыттағаннан кейін айналдырмау. Барлық қашықтықты алдымен қадаммен санаймыз, сосын метрге, одан кейін масштаб бойынша сантиметрге аударамыз.

Шешуі.

1. Парақты планшетке бекіт, тұсбағдар сол жақ жоғарғы бұрышта болсын (а суреті).
2. Полюсті таңда — айналадағының бәрі көрінетін жер, мысалы, спорт алаңының бұрышы. Оны парақтың ортасына нүктемен белгіле.
3. Тұсбағдар тілшесі «С»-мен сәйкес келгенше планшетті бұр. «С–О» көрсеткісін сал.
4. 4–6 нысан таңда: ағаш, мектептің кіре берісі, орындық, гүлзар, футбол қақпасы.
5. Сызғышты полюске қойып, әр нысанды «көздеп», сәуле жүргіз (ә суреті).
6. Әр нысанға дейін қадаммен жүр. Мысалы, ағашқа дейін 50 қадам: $50 \cdot 0{,}78 = 39$ м.
7. Масштабты таңда. Ең алыс қашықтық шамамен 80 м болса, 1 : 2000 (1 см = 20 м) жарайды: сонда 80 м — 4 см. 39 м-ді салу: $39 : 20 \approx 2$ см (б суреті).
8. Белгілерді сал, масштабты және атауын жаз, мысалы «Мектеп жанындағы учаске жоспары» (в суреті).

Жауабы: полюсі, сәулелері, белгілері, «С–О» көрсеткісі, масштабы және атауы бар дайын жоспар. Қақпа мысалында: $64 \cdot 0{,}75 = 48$ м, $48 : 20 = 2{,}4$ см.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бала аударуда шатасса, үш бағанды кесте ұсыныңыз: «қадам — метр — жоспардағы сантиметр». Оны есептегеннен гөрі көшеде толтыру ыңғайлырақ.

№ 3

Осы жергілікті аумақ планының масштабын алдын ала таңдап, көзөлшемдік түсіру әдісімен құрып көр.

Қалай ойлаймыз. Бұл жолы алдымен масштабты таңдайсың, содан кейін жоспардың қағазға қалай сыйатынын ойлайсың. Бұл 2-тапсырмадағы жоспардан басқа масштаб алуға мүмкіндік береді.

Шешуі.

1. Сол учаскенің ең алыс нысанына дейінгі қашықтықты қадаммен өлшеп, метрге аудар.
2. Парақ (А4) бойына сыйатындай масштабты алдын ала таңда. Мысалы, 1 : 1000 (1 см = 10 м) немесе 1 : 2000 (1 см = 20 м).
3. Бұрынғыдай полюсті таңда, планшетті тұсбағдар бойынша бағытта және «С–О» көрсеткісін сал.
4. Әр нысанға сәуле жүргіз, қадамдарды санап, масштаб бойынша сантиметрге аудар және сәулеге сал.
5. Белгілерді сал, масштабты және атауын жаз.

Жауабы: сол учаскенің алдын ала таңдалған масштабпен жасалған екінші жоспары.

№ 4

Сен өзің жасаған жергілікті аумақ жоспарларының арасындағы айырмашылықты байқадың ба? Қорытынды жаса.

Жауап үлгісі.

1. Масштабы үлкенірек жоспарда нысандар үлкен әрі нақты көрінеді, бірақ ол парақка сыймай қалуы мүмкін. Масштабы кішірек жоспарда бүкіл учаске көрінеді, ал ұсақ нәрселер көзге түспейді.
2. Қашықтықтар екі жоспарда сәл әртүрлі: қадамдар дәл емес санаған, ал қателер әр нысанда жиналады.
3. Қағазға түсірілген сәулелердің бағыты да бірнеше градусқа ауытқуы мүмкін.

Қорытынды үлгісі. Көзөлшемдік түсіру шамамен жоспар береді. Масштаб түсіру мақсатына қарай таңдалады: жоспар парақка сыйып, қажетті нысандардың бәрі көрінуі керек.

Жауабы: жоспарлар бір-бірінен ерекшеленеді; айырмашылық масштабқа және қадамдарды санаудың дәлсіздігіне байланысты, ал көзөлшемдік түсіру әрдайым шамамен болады.

Жадынама

• Алдымен орташа қадамды өлше.
• Бағыттағаннан кейін планшетті айналдырма.
• Қадам → метр → жоспардағы сантиметр.
• Жоспарда міндетті түрде: белгілер, «С–О» көрсеткісі, масштаб, атауы.

Шағын тест