§ 16. «Ғылым әлемі», «Адам. Жер шары. Ғалам» тараулары бойынша қорытынды тапсырмалар

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 тарау: Адам. Жер шары. Ғалам. 93–97-беттер.

Нені үйренесің

• Зерттеу кезеңдерін дұрыс ретімен орналастыруды.
• Жер мен карталар туралы дұрыс және бұрыс тұжырымдарды ажыратып, қателерін түзетуді.
• Саяхатшылар мен ғалымдарды және олардың жаңалықтарын еске түсіруді.
• Жергілікті жердің жоспары мен суреттің айырмашылығын түсіндіруді.
• Мәтінмен жұмыс істеуді: ат қоюды, жоспар мен сұрақтар құруды.

Ой қозғау

• Болжам (гипотеза) дегеніміз не? Зерттеу тексеруі тиіс жорамал.
• Адам — микроәлемнің нысаны ма, әлде макроәлемнің бе? Макроәлемнің: оны микроскопсыз көреміз.
• Көруге немесе ұстап көруге болатын Жердің үш қабығын ата. Литосфера (қатты), гидросфера (су), атмосфера (ауа).
• Жергілікті жерді түсірудің қандай түрлері бар? Көзбен мөлшерлеп түсіру: полярлық (бір нүктеден) және маршруттық (жүріп өткен жолмен).
• Жер шарында неше үлкен нәсіл бар? Үшеу: еуропалық, экваторлық, моңғолоидтық.

Тақырыпты талдаймыз

«Ғылым әлемі» тарауы бойынша қысқаша (§ 1–5)

Ғылым адамға дүниені түсінуге және өмірді жайлырақ етуге көмектеседі. Кез келген зерттеу жоспар бойынша жүреді: мәселені табу → ол туралы не белгілі екенін білу → мақсат қойып, болжам айту → деректер жинау → оларды өңдеу → қорытынды жасау. Әдістер көмектеседі: бақылау, тәжірибе, өлшеу, модельдеу, сондай-ақ құралдар — лупа, микроскоп, термометр, таразы.

«Адам. Жер шары. Ғалам» тарауы бойынша қысқаша (§ 6–15)

• Микроәлем — көзге көрінбейтіндер: молекулалар, атомдар, вирустар, бактериялар. Макроәлем — көз көретіннің бәрі: адам, өсімдіктер, таулар, планеталар.
• Жердің пайда болуы. Көптеген болжам болды (Кант, Лаплас, Шмидт). Қазір ғалымдар Әлем Үлкен жарылыстан басталды, ал Жер жас Күнді айналған бөлшектерден жиналды деп есептейді.
• Жердің құрылысы: жер қыртысы, мантия, ядро. Қабықтары: литосфера, гидросфера, атмосфера, биосфера.
• Жергілікті жердің жоспары — жер бетінің кішкентай телімін кішірейтіп, шартты белгілермен салған сызба. Түсіруді бір нүктеден (полярлық) немесе маршрут бойынша (маршруттық) жасайды.
• Саяхатшылар финикиялықтардан Кустоға дейін әлем картасын бөлшектеп жинады.
• Әртүрлі нәсіл адамдары сырттай ерекшеленеді, бірақ ақыл-ойы мен қабілеті жағынан тең.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бұл — қайталау сабағы. «Маған түсіндір» ойыны жақсы жұмыс істейді: бала сізге тақырыпты айтады, ал сіз «аңқау» сұрақтар қоясыз. Бала қай жерде сөзден жаңылса, сол жерге қайта оралған жөн.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Зерттеудің нысаны мен пәні дегеніміз не? Нысан — тұтастай нені зерттейтініміз, пән — нысанның қай жағын зерттейтініміз.
• Жоспар аэрофототүсірілімнен немен ерекшеленеді? Жоспарда шартты белгілер мен жазулар бар, ал түсірілімде жазусыз, нақты көрініс.
• Жер шарын бірінші болып кім айналып өтті? Магеллан экспедициясы (1519–1522).
• Нәсіл дегеніміз не? Тұқым қуалайтын сыртқы белгілері ұқсас адамдардың үлкен тобы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Бірізділік». Зерттеу кезеңдерін дұрыс реті бойынша орналастыр: 1 — мәселелер бойынша әдебиеттерді оқу, негізгі ұғымдарды нақтылау, талқылау, жұмыстың соңғы тақырыбы; 2 — зерттеу қорытындысын өңдеу және түсіндіру; 3 — зерттеу нысанын, пәнін, мәселесін анықтау; 4 — зерттеу тақырыбы бойынша қорытындыларды жинақтау; 5 — зерттеу міндеттері мен мақсатын, болжамдарын тиянақтау; 6 — зерттеу әдістерін таңдау, деректі мәліметтерді жинақтау.

Қалай ойлаймыз. Сыныптағы гүлдер неге тез солатынын зерттеп жатқаныңды елестет. Алдымен не істейсің, содан кейін не?

Жауабы: 3 → 1 → 5 → 6 → 2 → 4.

№ 2

«Дұрыс — дұрыс емес». Төменде берілген ұсыныстың дұрыс, дұрыс емес екеніне көз жеткіз. Егер ұсыныс дұрыс болса, «✓» белгісін, дұрыс болмаған жағдайда «х» белгісін қой. Егер ұсыныс дұрыс болмаса, дұрыс емес сөзді ұсыныс дұрыс болатындай етіп ауыстыр. Мысалы: Микроәлем — адам, атом, қарапайым бөлшектер кіретін материалдық әлем бөлігі.

Қалай ойлаймыз. Оқулықтағы мысалда дұрыс емес сөз бөлініп, ауыстырылған. Сен де осылай бір «артық» немесе «бөтен» сөзді ізде.

Шешуі.

1. ✓ — оқулық бойынша дұрыс.
2. х — Жердің ішкі құрылысы үш қабаттан тұрады: жер қыртысы, мантия және ядро.
3. х — Гидросфера — Жердің су қабығы…
4. ✓
5. ✓

💡 Қатаң айтқанда, Үлкен жарылыс — бүкіл Әлемнің басталуы. Ал Жер әлдеқайда кейін, шамамен 4,5 миллиард жыл бұрын, жас Күнді қоршаған шаң мен газ бұлтынан пайда болды. Мұғалім нақтылауды сұраса, осылай түсіндір.

Жауабы: 1 — ✓; 2 — х (үш қабат: жер қыртысы, мантия, ядро); 3 — х (гидросфера); 4 — ✓; 5 — ✓.

№ 3

«Көптеген таңдау». Жауаптың бір немесе бірнеше дұрыс нұсқасын таңда.

Қалай ойлаймыз. Дұрыс жауап бірнешеу болуы мүмкін. Әр нұсқаны жеке тексер.

Шешуі.

1. Көзге көрінетіндер: б) адам, г) өсімдік. Молекула, атом, бөлшек — микроәлемге жатады.
2. Африканың шеткі нүктесі арқылы Үндістанға теңіз жолын ә) Бартоломеу Диаш және б) Васко да Гама іздеді. Колумб пен Магеллан батысқа қарай жүзді, Никитин құрлықпен барды.
3. Орталық Азия мен Қазақстан: а) Пржевальский, б) Семёнов-Тян-Шанский, в) Уәлиханов. Гумбольдт Оңтүстік Американы зерттеді, Беринг — Сібір мен Тынық мұхитының солтүстігін.
4. Моңғолоидтық нәсілдің белгілері: а) қара шаш, жалпақ бет. Жұмсақ ақшыл шаш пен ашық көз — еуропалықтардың белгісі, терінің қара түсі мен жалпақ мұрын — экваторлық нәсілдің белгісі.
5. Нәсілдік белгілер а) табиғат жағдайларының әсерінен қалыптасты.

📕 Оқулықтағы 1-сұрақта «макроорганизмдер дүниесі» делінген. Атом мен молекула ағза емес, сондықтан дұрысы — «макроәлем нысандары».

Жауабы: 1 — б, г; 2 — ә, б; 3 — а, б, в; 4 — а; 5 — а.

№ 4

Логотипі бойынша адамдардың бостандығы мен теңсіздігі құқығын зерттейтін ұйымдарды ата. Ұлттар мен халықтардың теңдігін белгілейтін өз логотипіңді ұсын.

Қалай ойлаймыз. Көк дөңгелектегі Қазақстан картасы, күн және бүркіт — біздің елдің белгісі. Лавр бұтақтарындағы әлем картасы — дүниежүзілік ұйымның белгісі.

Шешуі.

1. Бірінші логотип — Қазақстан халқы Ассамблеясы.
2. Екінші логотип — Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ).
3. Өз логотипіңнің идеясы: шаңырақ (киіз үйдің төбесі), ал астында — бір-бірін ұстаған әртүрлі түсті алақандар. Шаңырақ — ортақ үй, алақандар — бірге тұрған әртүрлі халықтар. «Бірлік» деген жазу қосуға болады.

Жауабы: Қазақстан халқы Ассамблеясы; БҰҰ; өз логотипің — мысалы, шаңырақ пен әртүрлі түсті алақандар.

№ 5

Төмендегі мәтінді мұқият оқып, берілген тапсырмаларды орында. 1) Мәтінге атау бер. 2) Мәтінді азатжолдарға бөліп, жоспар құр. 3) Берілген мәтін бойынша сұрақтар құра. 4) Мәтінді жалғастыр. Онда еліміздің халқының нәсілдік құрамы туралы қорытынды жаса. Қазақстандағы барлық адамдардың нәсілдік белгісіне байланыссыз теңдігі идеясымен толықтыр.

Қалай ойлаймыз. Мәтіннің басты ойы не? Әртүрлі халықтар Қазақстанға қалай келіп, мұнда қалай «өз» болды.

Шешуі.

1. Атауы: «Бір шаңырақ астында» немесе «Қазақстан — ортақ үй».

2. Азатжолдар және жоспар:

1. Қазақ халқының ауыр тарихы: аштық пен қуғын-сүргін.
2. Басқа халықтардың Қазақстанға келуі: XIX ғасырда шаруалардың қоныс аударуы, XIX ғасырдың 70–80-жылдары ұйғыр мен дүнгендердің Жетісуға келуі, соғыс жылдарындағы эвакуация.
3. Қазақстан — көпұлтты мемлекет, 130-дан астам ұлт.
4. Қазақ халқы қоныс аударушылармен соңғы тілім нанын бөлісті.
5. Бүгін Қазақстан — бәріне ортақ Отан; 500-ден аса ұлттық-мәдени бірлестік жұмыс істейді.

3. Мәтін бойынша сұрақтар:

• Қазақ халқы қандай қиындықтарды бастан кешірді?
• Ұйғырлар мен дүнгендер Жетісуға қашан және қайдан көшіп келді?
• Қазақстан халқы неге көпұлтты болды?
• Қазақстанда неше ұлт тұрады?
• Қазақтар жер аударылғандарды қалай қарсы алды?

4. Жалғасы (мысал): Бүгінде бір сыныпта Әйгерім, Саша, Динара және Ким оқиды. Олар Наурызды, Жаңа жылды және Пасханы бірге тойлайды, бір-біріне бауырсақ, пельмень және кимчи ұсынады. 1 наурызда, Ризашылық күні, олар бір-біріне және әжелері мен аталарына «рахмет» дейді. Қазақстанда еуропалық, моңғолоидтық нәсіл өкілдері және аралас топтар бірге тұрады, ал нәсіл адамдардың теңдігіне кедергі емес: тері түсі немесе көз қиығы адамның ақылы мен жақсылығы туралы ештеңе айтпайды. Халықтардың достығы — жай сөз емес, күн сайын істейтін ісіміз.

Жауабы: атауы, 5 тармақтан тұратын жоспар, сұрақтар және жалғасы — жоғарыда.

Жадынама

• Зерттеу мәселеден басталады, қорытындымен аяқталады.
• Жердің ішінде үш қабат бар; атмосфера — ауа, гидросфера — су.
• Жоспар — жоғарыдан қарағандағы көрініс, масштабпен, шартты белгілермен.
• Нәсілдік белгілер табиғаттың әсерінен қалыптасқан, бірақ барлық адам тең.

Шағын тест