§ 15. Неге адамдар әртүрлі?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 тарау: Адам. Жер шары. Ғалам. 87–92-беттер.

Нені үйренесің

• Нәсіл деген не екенін және оған қандай сыртқы белгілер жататынын түсіндіруді.
• Үш үлкен нәсілді және олардың таралу аймағын атауды.
• Табиғат адамдардың келбетіне қалай әсер еткенін айтып беруді.
• Барлық нәсілдің тең екенін дәлелдеуді және нәсілшілдік деген не екенін түсіндіруді.
• Ұлттардың үлесін пайызбен есептеуді және диаграмма салуды.

Ой қозғау

• Жер шарындағы барлық адамды бірге қалай атайды? Адамзат немесе Жер шары тұрғындары.
• Жазда тері неге қараяды? Күн астында тері қара зат — пигмент — көбірек өндіреді. Ол күн сәулесінен қорғайды.
• Бүтіннің неше пайызы бар? 100%. Біреуінен басқа барлық бөлік белгілі болса, оны 100-ден азайту арқылы табады.
• Сенің қалаңда немесе ауылыңда қандай халықтар тұрады? Қазақстанның барлық жерінде дерлік қазақтар, орыстар, өзбектер, ұйғырлар, татарлар, корейлер, немістер және басқа да көптеген халық тұрады.

Тақырыпты талдаймыз

Біз сырт келбетіміз бойынша әртүрлімізбіз

Әртүрлі материктердегі адамдар терісінің, шашының және көзінің түсімен, бет, мұрын пішінімен және көзінің қиығымен ерекшеленеді. Тұқым қуалайтын белгілері ұқсас адамдардың үлкен топтарын нәсілдер деп атайды.

📌 Нәсіл — бұл ортақ, тұқым қуалайтын сыртқы белгілері ұқсас адамдар тобы. Бұл белгілер ата-бабалар өмір сүрген жердің табиғатының әсерінен өте ұзақ уақыт ішінде қалыптасқан.

🌟 «Нәсіл» терминін француз тілінен алып, ғылымға 1740 жылы Жорж Бюффон енгізді.

📕 Оқулықта Бюффон «нәсіл» терминін 1740 жылы енгізген деп жазылған. Көптеген дереккөздерде 1749 жыл аталады, сондықтан күнді тексерген дұрыс.

Үш үлкен нәсіл

Үлкен нәсілдердің арасында көптеген аралас топтар бар: бұл екі нәсілдің белгілері бар адамдар. Қазақстанда да олар өте көп.

Табиғат адамдарды неге «бояды»

Нәсілдік белгілер тұқым қуалайды. Ертеде олар аман қалуға көмектескен:

• Экватор маңындағы ыстық елдер тұрғындарының қара терісі мен бұйра шашы оларды күннің өткір сәулесінен қорғаған.
• Моңғолоидтардың бет пішіні, мұрын қуысы кеңірек болғандықтан, суық ауаны өкпеге жеткізбей жылытуға пайдалы болған болуы мүмкін. Бұл Азияның суық дала мен шөлдерінде өте керек еді.

Қазір бізде киім, үй, күннен қорғайтын крем бар, сондықтан бұл белгілердің өмірде енді үлкен маңызы жоқ.

🌟 Үндістердің мынандай аңызы бар: құдайлар адамдарды сазбалшықтан жасап, пеште күйдірген. Біреулерін уақытында алған — олар қызыл қоңыр үндістер болған. Басқаларын артық ұстап қойған — олар қара терілілер болған. Үшіншілерін тым ерте алған — олар ақ терілілер болған. Әдемі ертегі, бірақ ғалымдар бәрін күн мен климатпен түсіндіреді.

Барлық нәсіл тең

📌 Зияткерлік және физикалық даму жағынан барлық нәсіл бірдей. Бір халық екіншісінен бай тұрса, мәселе тері түсінде емес, қоғамның тарихы мен өмір жағдайында.

Мұны орыс ғалымы Николай Миклухо-Маклай дәлелдеді. Ол Тынық мұхиты аралдарының халықтарын зерттеді және екі жарым жыл Жаңа Гвинеяның солтүстік-шығыс жағалауында папуастардың арасында тұрды. Олармен дос болып, папуастардың да Жердегі кез келген халық сияқты оқуға да, ойлауға да қабілетті екенін көрсетті.

Нәсілшілдік — бір нәсіл екіншісінен ақылды әрі күшті деген жалған идея. Соның кесірінен адамдарды ғасырлар бойы құл және «екінші сұрыпты» адам санаған. АҚШ-та үндістер мен қара терілілерге осылай қараған. Тек XX ғасырдың екінші жартысында ғана бұл жағдай байқалып өзгере бастады.

⚠️ Жиі кететін қате. Нәсілді ұлтпен шатастыру. Нәсіл — сырт келбет туралы (тері, шаш, көз). Ұлт — халық, тіл және мәдениет туралы. Мысалы, қазақтар, өзбектер мен қырғыздар — әртүрлі халықтар, бірақ сырттай өте ұқсас болуы мүмкін.

Қазақстан — ортақ үйіміз

Қазақстанда 17 670 579 адам тұрады (2016 жылғы 1 қаңтардағы дерек бойынша). Жергілікті халық — қазақтар. Қазақстан Республикасы — көпұлтты ел. Онда тұратын барлық халық өкілдері өздерінің тілдік, тарихи, мәдени құндылықтарын сақтайды, өзге ұлт өкілдеріне құрметпен қарайды. Оған жататындар: орыстар (20,61%), украиндер (1,64%), өзбектер (3,11%), татарлар (1,15%), ұйғырлар (1,45%), немістер (1,1%) және т.б. ұлттар өкілдері (4,4%).

• БҰҰ (Біріккен Ұлттар Ұйымы) — фашизм құлап, Екінші дүниежүзілік соғыс біткен уақытта құрылған әмбебап халықаралық ұйым. Оның мақсаттарының бірі — теңдік және халықтардың өзін-өзі басқару қағидаларын сақтау негізінде халықтар арасындағы достық қатынасты дамыту. Қазақстан БҰҰ-ға 1992 жылдың 2 наурызында толық құқықты мүше болды.
• Қазақстан халқы Ассамблеясы — Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы кеңесші орган. Бұл ұйым 1995 жылдың 1 наурызында құрылды. Оның бірінші белгіленген мақсаты — нәсілі, ұлты, тілі, діні, әлеуметтік дәрежесіне қарамастан, республика азаматтарының құқықтары мен еркіндігінің теңдігі. 2016 жылдан бері 1 наурыз — Ризашылық күні.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Тақырып сезімтал. Балаға жақсы сұрақ: «Сен мен досыңның көз түсі әртүрлі болса, қайсыларыңыз ақылдырақ?». Балалар сырт келбеттің адам туралы ештеңе айтпайтынын тез өздері түсінеді.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Жер шарының бүкіл халқын қалай атайды? Адамзат.
• Қандай үш үлкен нәсілді білесің? Еуропалық, экваторлық, моңғолоидтық.
• Нәсілдік белгілер қазір неге бұрынғыдай маңызды емес? Адамдар суық пен күннен киім мен үй арқылы қорғанады.
• Қазақстан БҰҰ-ға қашан мүше болды? 1992 жылдың 2 наурызында.
• 1 наурызда нені атап өтеді? Ризашылық күнін — Қазақстан халқы Ассамблеясының құрылғанын.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Шағын зерттеу жүргіз») Сыныптастарыңның қандай ұлт екенін сұрап біл, оларды ұлты бойынша топтарға бөл, «Біздің сыныптың ұлттық құрамы» атты дөңгелек диаграмма сыз. Содан кейін бүкіл сыныптасыңды терісінің түсі бойынша шартты түрде 2 топқа бөл. «Салыстыру сызығы» кестесін әр топтың сипатты ерекшеліктеріне мән бере отырып толтыр (басым шаш түсі, басым көз түсі, басым көз қиығы). Терісінің түсі әртүрлі адам түрінің ерекшеліктері туралы қорытынды жаса.

Қалай ойлаймыз. Дөңгелек диаграмма үшін әр топ сыныптың қандай бөлігін құрайтынын санап ал: топтағы балалар санын барлық балалар санына бөл.

Шешуі (25 адамнан тұратын сыныптың мысалы).

1. Сұрау: қазақтар — 15, орыстар — 5, өзбектер — 2, татар — 1, корей — 1, ұйғыр — 1.

2. Үлестері: қазақтар $\frac{15}{25}$ — бұл 60%, орыстар $\frac{5}{25}$ = 20%, өзбектер 8%, қалғандары 4%-дан.

3. Салыстыру кестесі (мысал): терісі ақшыл балалардың шашы ақшылдан қараға дейін болады, көзі сұр, көк, қоңыр, көз қиығы кең; терісі қараторы балалардың шашы көбіне қара, көзі қоңыр, көз қиығы жиі тарлау.

Қорытынды үлгісі. Сырт келбет ата-бабалардың шығу тегімен байланысты. Бірақ әр топтың ішінде де бәріміз әртүрлімізбіз, топтар арасында айқын шекара жоқ.

Жауабы: әр сыныптың диаграммасы өзінше болады; қорытынды — адамдар сырттай ерекшеленеді, бірақ топтар арасындағы шекара бұлыңғыр.

№ 2

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Есепте») Еліміздегі қазақтар саны қанша пайыз екенін өзің есептеп шығар, егер орыстар 20,61%, украиндер 1,64%, өзбектер 3,11%, татарлар 1,15%, ұйғырлар 1,45%, немістер 1,1%, басқа ұлттар өкілдері 4,4% болса. Қазақстан Республикасындағы ұлттық құрамның пайыздық үлесін бағандық диаграмма түрінде көрсет. Еліміз аумағында тұратын халықтар қандай нәсілге жататынын анықта. Бұл нәсілдерге тән белгілерді сипатта.

Қалай ойлаймыз. Бүкіл халық — 100%. Қазақтар — өзге халықтардан кейін қалғанның бәрі.

Қазақстандағы нәсілдер. Орыстар, украиндер, немістер, татарлар — негізінен еуропалық нәсіл: терісі ақшыл, шашы мен көзі әртүрлі реңді. Корейлер — моңғолоидтық: тік қара шаш, тар көз қиығы. Қазақтар, өзбектер, ұйғырлар, қырғыздарда еуропалық және моңғолоидтық нәсілдердің аралас белгілері бар: терісі қараторы, шашы қара, көз қиығы әртүрлі.

Жауабы: қазақтар — 66,54%; Қазақстанда еуропалық, моңғолоидтық нәсіл және аралас топтардың адамдары тұрады.

№ 3

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Блиц-сауалнама») Сенің сыныптастарың қандай нәсілге жатады? «Біздің сыныптың нәсілдік құрамы» деген тақырыпта блиц-сауалнама жүргіз. Нәтижесін дөңгелек диаграммаға түсір. Қалай ойлайсың, республикамыздағы этностық және нәсілдік құрамның әртүрлі болуы қандай тарихи үдерістерге байланысты?

Қалай ойлаймыз. Әртүрлі халықтар біздің жерге қалай келгенін ойланып көр.

Жауап үлгісі.

1. Қазақстан арқылы Ұлы Жібек жолы өткен — мұнда ғасырлар бойы Еуропа мен Азиядан келген саудагерлер мен саяхатшылар кездескен.
2. XIX ғасырдың және XX ғасырдың басында Қазақстанға Ресей мен Украинадан шаруалар қоныс аударған.
3. 1930–1940 жылдары мұнда көптеген халықты күштеп көшірген: корейлерді, немістерді, шешендерді және т.б.
4. Ұлы Отан соғысы кезінде Қазақстанға адамдар мен зауыттарды көшірген.
5. 1950 жылдары тың игеруге бүкіл Кеңес Одағынан адамдар келген.

Жауабы: сауда жолдары, қоныс аударулар, күштеп көшірулер, эвакуация, тың игеру.

№ 4

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Кестені толтыр») Түрлі нәсіл өкілдерінің фотосуретін мұқият қара. Дәптеріңе кестені толтыр.

Қалай ойлаймыз. Бірінші фотосуретте — шашы ақшыл қыз бала (еуропалық нәсіл), екіншісінде — терісі қара ер бала (экваторлық), үшіншісінде — шашы қара, тік, өрілген қыз бала (моңғолоидтық).

Шешуі.

Жауабы: жоғарыдағы кесте.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Ойлан») «Нәсілшілдік» деген не, сен қалай түсінесің?

Жауап үлгісі. Нәсілшілдік — бір нәсілдің адамдары басқаларынан жақсы, ақылды немесе күшті деген қате пікір. Одан әділетсіздік, масқараттау, тіпті құлдық туындайды. Ғылым мұның өтірік екенін дәлелдеген.

Жауабы: нәсілдердің теңсіздігі туралы, адамдарға әділетсіз қарауға әкелетін идея.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Әртүрлі дереккөздерді пайдалан») Әртүрлі дереккөздерден Н.Н. Миклухо-Маклайдың Жаңа Гвинея және басқа да аралдарда болғаны жайлы көбірек біл. Ғалым зерттеулерінің мәні қандай?

Хабарлама жоспары.

1. Ол кім: орыс ғалымы, саяхатшы, XIX ғасыр.
2. Жаңа Гвинеяға қалай барды.
3. Папуастардың арасында қалай өмір сүрді.
4. Нені дәлелдеді.
5. Оны қалай еске алады.

Үлгі. Николай Миклухо-Маклай 1871 жылы «Витязь» кемесімен Жаңа Гвинеяның солтүстік-шығыс жағалауына келді. Алғашында папуастар одан қорықты, бірақ ол қарусыз келіп, адамдарды емдеді, оларға ым-ишара мен сөз тілін үйретті. Бірте-бірте оны дос санайтын болды. Ғалым папуастардың тұрмысын, тұрғын үйлерін, салт-дәстүрін және тілін сипаттады. Кейін ол Мұхит аралдарында, Аустралияда және Малай түбегінде болды. Оның басты қорытындысы: Жердегі барлық халық қабілеті жағынан тең. Қазір Жаңа Гвинея жағалауының бір бөлігін Маклай жағалауы деп атайды.

Қайдан іздейміз: энциклопедиялар, Орыс географиялық қоғамының сайты, ғылыми-көпшілік кітаптар.

Жауабы: Миклухо-Маклай нәсілдердің теңдігін дәлелдеді және Мұхит халықтарының өмірін сипаттады.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Сыныпта хабарлама жаса») Қосымша ақпарат дереккөздерін пайдаланып, Қазақстан халқы Ассамблеясының негізгі мақсаттарын белгіле. Сыныпта хабарлама жаса.

Хабарлама жоспары.

1. Ассамблея қашан және не үшін құрылды.
2. Басты мақсаттары.
3. Іс жүзінде не істейді.
4. Қазақстанды басқа елдерге неге үлгі етеді.

Үлгі. Қазақстан халқы Ассамблеясы 1995 жылы 1 наурызда құрылды. Оның басты мақсаты — ұлтына, тіліне, дініне қарамастан, барлық азаматтардың тең құқығы мен еркіндігі. Ассамблея елдегі барлық халықтың тілі мен мәдениетін сақтауға көмектеседі. Оның жанында этномәдени орталықтар, ана тілін үйрететін жексенбілік мектептер жұмыс істейді, мерекелер мен фестивальдер өтеді. Жыл сайын 1 наурызда біз Ризашылық күнін атап өтеміз: бір-бірімізге достығы мен көмегі үшін алғыс айтамыз. Қазақстанды көбіне халықтар арасындағы бейбітшілік пен келісімнің үлгісі деп атайды.

Қайдан іздейміз: Қазақстан халқы Ассамблеясының ресми сайты, БҰҰ сайты, мектеп кітапханасы.

Жауабы: басты мақсаты — барлық азаматтардың құқықтарының теңдігі және Қазақстан халықтарының достығы.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Синквейн жаз») «Нәсілдер» тақырыбына синквейн жаз.

Қалай ойлаймыз. Синквейн — бес жолдан тұратын өлең: 1-жолда 1 сөз (тақырып, зат есім), 2-жолда 2 сөз (сын есім), 3-жолда 3 сөз (етістіктер), 4-жолда тақырыпқа қатысты сөйлем, 5-жолда 1 сөз (синоним).

Жауап үлгісі.

1. Нәсілдер.
2. Әртүрлі, тең.
3. Ерекшеленеді, қорғайды, достасады.
4. Адамдардың сырты басқа болғанымен, бәрінің жүрегі бір.
5. Адамзат.

Жауабы: синквейн жоғарыдағыдай (сенікі басқаша болуы мүмкін).

Жадынама

• Адамдардың сыртқы айырмашылықтары табиғаттың әсерінен қалыптасқан.
• Зияткерлік және физикалық қабілет жағынан барлық нәсіл тең.
• Нәсіл — сырт келбет туралы, ұлт — тіл мен мәдениет туралы.
• Қазақстанда жүзден астам ұлт өкілдері тұрады, жергілікті халық — қазақтар.

Шағын тест