§ 22. Таза зат пен қоспаның айырмашылығы неде?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар және материалдар. 122–127-беттер.

Нені үйренесің

• Таза зат пен қоспа деген не екенін түсіндіруді.
• Табиғи қоспаларды адам әрекетінен пайда болған қоспалардан ажыратуды.
• Қатты, сұйық және газ тәрізді қоспаларға мысал келтіруді.
• Өнім қаптамасындағы құрамды оқып, оның қоспа екенін түсінуді.

Ой қозғау

• Тәтті шай құрамында қандай заттар бар? Су, қант және шай жапырағындағы заттар: олар түс, дәм және иіс береді.
• Тәтті шайды таза зат деп атауға бола ма? Жоқ. Онда бірнеше зат бар, демек, бұл — қоспа.
• Су қандай температурада қайнайды? 100 °C-та, ал 0 °C-та қатады. Бірақ су таза болғанда ғана!
• Шайдағы қантқа не болады: физикалық па, әлде химиялық құбылыс па? Физикалық: қант ерді, бірақ қант күйінде қалды — шай тәтті болды.

Тақырыпты талдаймыз

Таза зат — бір «тұқымдас» бөлшектер

Ішінде тек қызыл шарлар жатқан қорапты елестет. Бұл — таза зат: оның барлық бөлшектері бірдей.

📌 Бір ғана заттың бөлшегінен құралған және тұрақты физикалық қасиеті бар зат таза зат деп аталады.

Таза заттың қасиеттері тұрақты. Тек қана таза су 100 °C температурада қайнайды және 0 °C температурада қатады. Егер оған тұзды ерітсе, онда қайнау температурасы 100 °C-тан көтеріледі, ал қату температурасы төмендейді. Сондықтан да көктайғақ кезінде жаяужолға ас тұзын себеді. Таза бор — ақ түсті зат, дәмі және иісі жоқ, өзіне ылғалды сіңіреді, суда аз ериді, ұнтаққа жеңіл айналады.

Қандай жолмен алынса да, таза заттың қасиеттері бірдей болады. Алматының зертханасындағы таза су мен Токиодағы зертханада алынған су — соңғы бөлшегіне дейін бірдей. Таза заттарды көбінесе арнайы зертханада олардың қасиетін зерттеу үшін алады.

Заттың қайдан алынғаны және табиғатта қай жерде кездесуіне қарамастан, таза заттың құрамы тұрақты болады.

🌟 Саф алтын — таза табиғи зат болып табылады. Қазақстан алтынның барланған қоры бойынша дүниежүзінде 10-орында және ТМД бойынша 3-орында тұр. Алтын шығарудан (13,4 т) — дүниежүзінде 25-орында және ТМД бойынша 4-орында. Алтынның кен орны Қазақстанның барлық өңірлерінде кездеседі. Алтын қоры бойынша Шығыс, Солтүстік және Орталық Қазақстан алда келеді.

📕 Оқулықта: «Табиғатта және күнделікті өмірде заттар таза түрінде мүлдем кездеспейді». Бірақ сол бетте саф алтын «таза табиғи зат» деп көрсетілген. Дұрысы — «өте сирек кездеседі».

Қоспа — «ассорти»

Енді қорапқа қызыл, көк және сары шарларды сал. Бұл — қоспа.

📌 Қоспа — өзара араласқан екі және одан да көп заттар. Қоспаның қатты, сұйық, газ тәрізді түрлері бар.

Сондықтан қоспа басқаша «жүреді». Көптеген жағдайда адамдар заттардың қоспасын қолданады. Мысал ретінде құбырдағы суға тәжірибе жасау арқылы көз жеткізуге болады.

Қоспалар қайдан шығады

Ауа, табиғи газ, мұнай, сүт, теңіз суы, гранит, тау жыныстары, жеміс шырыны — табиғи қоспа. Көбінесе біздің айналамызда адам әрекетімен дайындалған қоспалар кездеседі: шоколад (какао, сүт, қант), бетон, тіс пастасы, таблеткалар, шампунь, палау, қамыр. Бір қоспаны дайындау үшін бір немесе бірнеше зат болуы қажет.

Ауа — ең маңызды табиғи қоспа. Оның неден тұратынына қарашы.

Енді таза затты қоспадан өзің ажыратып көр.

⚠️ Жиі кететін қате. «Сүт ақ және біркелкі, демек, таза зат». Олай емес! Сүтте су, май, ақуыздар, қант (лактоза) бар. Біркелкі көрінуі әлі «бір зат» дегенді білдірмейді.

Салыстырайық

Қоспалар зиян болуы мүмкін

Барлық қоспа зиянсыз емес. Күнделікті өмірде қолданылатын жуу заттары, тұрмыстық химия, түтін газдары да — қоспалар. Мұндай қоспа топыраққа немесе өзенге түссе, өсімдіктер мен жануарлар зардап шегеді. Көптеген қоспа адамға және қоршаған ортаға зиян болады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Сүйікті печенье немесе шырын қаптамасындағы құрамды бірге оқыңыздар. Бала қоспада қанша зат бар екенін санасын. Әдетте он данадан көп — балалар таң қалады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қандай заттарды таза деп атайды? Бір ғана заттың бөлшегінен құралған және тұрақты қасиеті бар заттарды.
• Қоспа дегеніміз не? Өзара араласқан екі және одан да көп зат.
• Қоспалар күйі бойынша қандай болады? Қатты, сұйық, газ тәрізді.
• Табиғи қоспаларға мысал келтір. Ауа, мұнай, табиғи газ, сүт, теңіз суы, гранит.
• Таза заттың қасиеті оны алу жолына байланысты ма? Жоқ, қасиеттері әрқашан бірдей.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қандай заттар табиғатта таза күйінде кездеседі?

Қалай ойлаймыз. Алтын кесегінің суретін еске түсір.

Жауап үлгісі. Табиғатта таза күйінде кездесетін заттар аз: саф алтын, саф платина мен күміс, табиғи күкірт. Мұздықтардың тереңіндегі мұз бен ас тұзының кристалдары да дерлік таза болады. Бірақ олардың құрамында да кем дегенде аздаған қоспа болады.

Жауабы: саф алтын және басқа табиғи металдар, күкірт; мүлде таза заттар табиғатта дерлік жоқ.

№ 2

Сүтті таза зат қатарына жатқызуға бола ма? Неліктен?

Қалай ойлаймыз. Сүтте қанша түрлі зат бар?

Шешуі. Сүтте су, май, ақуыздар, сүт қанты, дәрумендер бар. Сүтті тыныш қалдырсаң, үстіне қаймақ жиналады — май бөлініп шығады. Демек, сүт — қоспа, оның үстіне табиғи қоспа.

Жауабы: жоқ, сүт — көптеген заттың табиғи қоспасы.

№ 3

Ауаның компоненттерін атап бер.

Қалай ойлаймыз. Ауаның дөңгелек диаграммасын еске түсір.

Шешуі. Азот — шамамен 78 %, оттегі — шамамен 21 %, қалғаны (шамамен 1 %) — аргон, көмірқышқыл газы, су буы және басқа газдар.

Жауабы: азот, оттегі, аргон, көмірқышқыл газы, су буы және т.б.

№ 4

Таза заттың қоспадан айырмашылығы неде?

Жауап үлгісі.

• Таза зат бір заттан тұрады, қоспа — екі және одан да көп заттан.
• Таза заттың қасиеттері тұрақты (мысалы, нақты қайнау температурасы). Қоспаның қасиеттері оның құрамында не және қаншасы араласқанына байланысты.
• Таза заттар табиғатта сирек кездеседі, қоспалар — барлық жерде.

Жауабы: құрамымен (бір зат па, бірнеше зат па) және қасиеттерінің тұрақтылығымен.

№ 5

Қатты және сұйық қоспаға мысал келтір.

Жауап үлгісі.

• Қатты: гранит, топырақ, құм мен саз, бетон, мюсли, құрғақ құймақ қоспасы, кір жуғыш ұнтақ.
• Сұйық: теңіз суы, сүт, шырын, шай, компот, шампунь, мұнай.

Жауабы: мысалдар жоғарыда.

№ 6

Шай демдейтін шәйнекте сүзгіш қолданылады. Не үшін? Алған білімдеріңді пайдаланып осыны түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Шәйнектегі шай демі — қоспа. Неден тұрады?

Шешуі. Шәйнекте шай заттары ерітілген су мен қатты шай жапырақтары бар. Сүзгіш сұйықты өткізіп, ірі жапырақтарды ұстап қалады. Осылайша қоспаны бөліктерге бөлеміз.

Жауабы: шай жапырағын сұйық шайдан бөлу үшін — сүзгіш қоспаны бөледі.

№ 7

Адамдар күнделікті өмірде таза заттарды емес, қоспаны көп пайдаланады. Неліктен?

Жауап үлгісі.

• Табиғатта заттар әдетте араласқан: су тұздарды ерітеді, ауа — газдар қоспасы.
• Таза затты алу қиын әрі қымбат, оны зертханада жасайды.
• Қоспалар көбіне пайдалырақ: оларда әртүрлі заттардың қасиеттері қосылады. Шоколад таза какаодан дәмдірек, ал бетон құмнан беріктеу.

Жауабы: себебі табиғатта заттар араласқан, таза заттарды алу күрделі, ал қоспалар ыңғайлы және пайдалы.

№ 8

(жазбаша тапсырма 1) Өзіңе белгілі қатты, сұйық, газ тәрізді қоспаларға 2–3 мысал келтіріп, дәптеріңе жаз.

Шешуі.

Жауабы: кестеде.

№ 9

(жазбаша тапсырма 2) Тізбектегі артық сөзді тап: а) су – сахароза – компот; ә) сүт – газдалған су – оттегі. Өз таңдауыңды түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Сөздерді таза заттар мен қоспаларға бөл. Өз тобында жалғыз қалғаны артық болады.

Шешуі. а) Су мен сахароза — таза заттар, компот — қоспа. ә) Сүт пен газдалған су — қоспалар, оттегі — таза зат.

Жауабы: а) компот; ә) оттегі.

№ 10

(жазбаша тапсырма 3) Ұсынылған тізіммен алдымен табиғи қоспаларды, сосын адам әрекетінен пайда болған қоспаларды бөліп алып, дәптеріңе жаз: ауа, мұнай, қызанақ шырыны, өзен суы, соус, бетон, мюсли, шоколад, сүт, топырақ.

Қалай ойлаймыз. Өзіңнен сұра: бұл қоспаны біреу әдейі әртүрлі заттардан араластырды ма? Шырынды қызанақтан сығады, бірақ ондағы заттар қоспасын табиғат жасаған — жеміс шырындарындағыдай.

Шешуі.

• Табиғи: ауа, мұнай, қызанақ шырыны, өзен суы, сүт, топырақ.
• Адам жасаған: соус, бетон, мюсли, шоколад.

Жауабы: табиғи — ауа, мұнай, қызанақ шырыны, өзен суы, сүт, топырақ; адам жасаған — соус, бетон, мюсли, шоколад.

№ 11

(жазбаша тапсырма 4) Қоспалар қатарындағы «артық» сөзді тап: а) ауа, түтін, оттегі, тұман; ә) мұнай, спирт, су, ацетон; б) құм, қант, темір кені, цемент.

Қалай ойлаймыз. а) және б) қатарларында дерлік бәрі — қоспа, таза затты ізде. ә) қатарында керісінше: дерлік бәрі — таза зат, қоспаны ізде.

Шешуі.

1. а) Ауа, түтін, тұман — қоспалар. Оттегі — таза зат. Артық — оттегі.
2. ә) Спирт, су, ацетон — таза заттар. Мұнай — табиғи қоспа. Артық — мұнай.
3. б) Құм, темір кені, цемент — қоспалар. Қант — таза зат. Артық — қант.

Жауабы: а) оттегі; ә) мұнай; б) қант.

⚠️ Жиі кететін қате. ә) қатарында спирт пен ацетонды «химиялық» деп белгілеу. Атына емес, құрамына қара: бір зат па, көп зат па.

№ 12

(нөмірсіз тапсырма: құбыр суымен тәжірибе) Шыныға судың бірнеше тамшысын тамыз және осы шыныны спирт отына ұстап қыздыр. Су буланып кеткенше шыныны спирт шам үстінде ұста. Шыны бетіндегі судан қалған ақшыл жолаққа назар аудар. Сенің болжамың бойынша неге судан ақ жолақ қалды? Қорытынды жаса. Дәптерге қорытындыны жаз.

🧪 Тәжірибе «Ақ іздер» Саған керек заттар: құбыр суы, спирт шам, шыны, тамшуыр, тұтқыш.

⚠️ Спирт шаммен тек мұғалімнің бақылауымен жұмыс істе. Шыныны саусақпен емес, тұтқышпен ұста: ол қатты қызады. Ыстық шыныны бірден суық суға салуға болмайды — жарылып кетеді. Спирт шамды қалпақшамен сөндіреді, үріп сөндірмейді.

Қалай ойлаймыз. Таза су із қалдырмай буланар еді. Егер бірдеңе қалса — суда басқа зат болған.

Шешуі. Қыздырғанда су буға айналып ұшып кетті. Ал ондағы ерітілген тұздар буланбайды — олар ақ дақ болып қалды. Тәжірибе үшін алынған суда ерітілген заттың аз мөлшері болды.

Жауабы: қорытынды — құбыр суы таза зат емес, ерітілген тұздары бар су қоспасы.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйде қауіпсіз нұсқасы: құбыр суы құйылған тәрелкені терезе алдында 2–3 күнге қалдырыңыз. Су кепкенде түбінде ақ қақ қалады. Шәйнектегі қақ — дәл сол.

№ 13

(сараманды жұмыс «Азық-түлік өнімдерінің құрамын оқу») 1. Өзің дайындаған йогурттың заттаңбасына мұқият қара. Аталған өнім қандай заттардан тұратынын анықта. Оларды дәптеріңе жаз. 2. Екі бағаннан тұратын кесте құрастыр: біріншісіне — өзің таңдаған өнімнің құрамындағы саған белгілі заттарды жаз, екіншісіне — өзіңе белгісіз барлық заттарды жаз. 3. «Маған белгісіз заттар» бағанындағы мәліметтер нені білдіретінін ғаламтор құралдарын пайдаланып анықта. Тамаққа таза затты немесе қоспаны пайдаландың ба, қорытынды жаса. Ол сенің денсаулығың үшін пайдалы ма? Неліктен?

Қалай ойлаймыз. Қаптамадағы құрам — қоспадағы заттардың тізімі. Тізім неғұрлым ұзын болса, қоспа соғұрлым күрделі.

Шешуі. Мысал ретінде оқулықтағы «Қаймақ пен пияз дәмі бар ирек қытырлақ картоп» қаптамасының құрамын алайық.

Қорытынды: қытырлақ картоп — 15-тен астам заттан тұратын қоспа. Оның құрамында тұз, май және дәм күшейткіштер көп. Кейде болады, бірақ күнде жесең — зиян.

Жауабы: азық-түлік өнімдері — қоспалар; тұз, май және қоспалар көп болғандықтан, қытырлақ картоптың денсаулыққа пайдалы екенін айту қиын.

№ 14

(нөмірсіз тапсырма: «Ұсынылған қоспалардың құрамдас заттарын анықта») Суреттердегі қоспалар неден тұрады: көбікті бір кесе кофе және бір кесек қамыр? Әрқайсысында төрт заттан бар.

Қалай ойлаймыз. Кофе қайнатқанда және қамыр илегенде не салатыныңды есіңе түсір.

Шешуі.

• Кофе = су + кофе + сүт + қант.
• Қамыр = ұн + су + тұз + ашытқы (жұмыртқа немесе қант та болуы мүмкін).

Жауабы: кофе — су, кофе, сүт, қант; қамыр — ұн, су, тұз, ашытқы.

№ 15

(нөмірсіз тапсырма: нанотехнологиялар туралы мәтінмен жұмыс) Мәтінді оқы. Оны топта талқыла. Қалай ойлайсың, аталған мәтіннің сабақтың тақырыбына қатысы бар ма? Мәтінге тақырып ойла. Оны бөлімдерге бөл. Мәтінге сұрақ-жоспар құр.

Қалай ойлаймыз. Мәтінде былай делінген: бастапқы қоспаға түрлі заттардың аздаған нанобөлшектерін енгізсе, оның бұйым қасиеті айтарлықтай өзгереді. Сабақпен байланыс — осы.

Жауап үлгісі.

• Тақырыппен байланысы: жаңа материалдарды бастапқы қоспаларға басқа заттардың ұсақ бөлшектерін қосу арқылы жасайды.
• Тақырыбы: «Өз-өзін емдейтін материалдар».

Сұрақ-жоспар:

1. Нанотехнология ғылыми-техникалық прогресс үшін неге маңызды?
2. Аздаған нанобөлшектер қоспаның қасиетін қалай өзгертеді?
3. АҚШ және Жапония ғалымдары қандай бояу ойлап тапты?
4. Қазақстандық ғалымдар не жасап шығарды?

Жауабы: қоспаларға нанобөлшектер қосу арқылы жаңа материал жасау туралы мәтін; жоғарыдағы 4 сұрақтан тұратын жоспар.

№ 16

(нөмірсіз тапсырма: «Табиғатты қорға») Мәшинені жуғанда сумен бірге арнайы жуу қоспасы қолданылады. Үйде үлкендер көлік жуу кезінде осы арнайы қоспаның қайда кетіп жатқанын қадағаламайтын жағдай да кездеседі. Үлкендерге көлікті ағаш пен бұталардан, суқоймадан аулақ жерде жууға кеңес бер. Ал қоспа дайындау кезінде жууға арналған қоспаны артық қоспау керек. Егер қоспаны судан екі есе аз араластырса, оның қауіпті әсерін 6–8 есе азайтуға болатынын есіңде сақта. Көлік жуу кезіндегі зиянды заттарды пайдаланудан, топырақтың ластануынан қорғау жайлы логотип ойлап тап, оны көпшілікке ұсын. Мысалы, көлікті рұқсат етілмеген орында жиі жуатын жерлерге іліп қой. Орындалған жұмыс жайлы фотоесеп құрастыр. Оны сыныптастарыңа ұсын.

Қалай ойлаймыз. Логотип сөзсіз, 2 секундта түсінікті болуы керек: сурет + 3–5 сөз.

Жоспар.

1. Бейнесін ойла: көлік, көбік тамшылары, қасында сызылған шөп немесе балық.
2. Қысқа үндеу қос: «Көлікті өзен жағасында жума!» немесе «Көбік шөпті өлтіреді».
3. Тығыз қағазға жарқын бояумен сыз, жаңбырдан қорғау үшін файлға сал.
4. Ата-анаңмен бірге көлік жуатын жердің (өзен жағасы, аула) қасына іл.
5. Суретке түсіріп, сыныпта көрсет.

Жауап үлгісі. Дөңгелек логотип: көк өзен, ішінде мұңайған балық, жоғарыда көбікті көлік, бәрі қызыл сызықпен сызылған. Жазуы: «Көлікті жуу орнында жу — өзенді сақта!»

Жауабы: логотип және фотоесеп; басты нәрсе — түсінікті бейне мен үндеу.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Логотипті бірге іліңіз және тек рұқсат етілген жерде. Егер сіз өзіңіз көлікті аулада жусаңыз, бұл судың қайда ағатыны туралы әңгімелесуге себеп.

№ 17

(нөмірсіз тапсырма: шағын топтағы жоба) Шағын топта талқылаңдар, отбасында күнделікті өмірде қандай заттар мен қоспаларды пайдаланады? «Адамдар күнделікті өмірде қолданатын заттар мен қоспалар» тақырыбындағы жобаны орында. Соның ішінде сенің отбасың және өзің олардың қандай түрін және не үшін пайдаланасың? Осы заттардың бірі немесе қоспа жайлы хабарлама дайында. Осы қоспаны пайдаланудың барлық пайдалы және кері әсері жайлы ашып көрсет. Жобаның орындалу нәтижелерін қызықты және көрнекі түрде ұсын.

Қалай ойлаймыз. Үйді аралап шық: асүй, ванна, қойма. Ондағы дерлік бәрі — қоспа.

Хабарлама жоспары.

1. Қандай қоспаны таңдадың және ол неден тұрады.
2. Отбасың оны қалай және не үшін қолданады.
3. Артықшылықтары.
4. Кемшіліктері мен қауіптері.
5. Қауіпсіз қолдану жолдары.

Жауап үлгісі (тіс пастасы туралы хабарлама). Тіс пастасы — адам жасаған қоспа. Оның құрамында бор немесе соған ұқсас ұнтақ, су, көбік беретін заттар, хош иістендіргіштер, жиі фтор бар. Біз онымен тісімізді күніне екі рет тазалаймыз. Ұнтақ қақты тазалайды, ал фтор эмальды нығайтады. Кемшіліктері: пастаны жұтуға болмайды, ал тым қатты ұнтақ эмальды тоздыруы мүмкін. Балаларға фторы аз балалар пастасы керек. Сондықтан щеткаға бұршақтай ғана паста қысамыз.

Жауабы: 5 тармақтан тұратын жоспар бойынша хабарлама.

№ 18

(нөмірсіз тапсырма: «Судағы шеңберлер» техникасы) Бағанда кілт сөз жазылған (ТЕХНОЛОГИЯ). Төменде жауап беруге тиіс сұрақ берілген. Бағандағы әрбір әріпке сабақтың тақырыбына байланысты сөз, сөз тіркесі немесе сөйлем табу керек. Бағандағы әрбір әріп таңдап алынған сөздің ішінде болуы тиіс. Болашақта қоспалар қалай қолданылады деп ойлайсың?

Қалай ойлаймыз. Әріп сөздің басында, ортасында немесе соңында болуы мүмкін — негізгісі, ол сөздің ішінде болсын.

Жауап үлгісі.

• Т — өздігінен жазылатын жасанды тері
• Е — жараны емдейтін қоспалар
• Х — химия материалдар жасауға көмектеседі
• Н — қоспалардағы нанобөлшектер
• О — жарылмайтын бетон
• Л — бір таблеткадағы дәрілер
• О — түтінсіз отын
• Г — зиянды қоспасыз газ
• И — иілгіш жасанды тері
• Я — аязда қатпайтын қоспа

Жауабы: әркімнің өз бағаны болады; негізгісі — сөздер болашақ қоспалары туралы болсын.

💡 Сабақ соңында «Өсу ағашы» — өзін-өзі бағалау тапсырмасы бар. Ағаштан өзіңе сай келетін адамды бояй: басында — бәрін түсіндім, жолда — сұрақтарым бар, жерде — қайталау керек. Сосын «Бүгін менде қиын сұрақтар туындады, мен оларға жауап бере алмадым … . Үйде маған … керек» деген сөйлемді аяқта.

Жадынама

• Таза зат — бір түрлі бөлшек, тұрақты қасиеттер.
• Қоспа — екі және одан да көп зат; қатты, сұйық, газ тәрізді болады.
• Қоспалар табиғи және адам жасаған болады.
• Табиғатта таза заттар сирек; оларды зертханада алады.
• Зиянды қоспаларды (жуу заттары, түтін газдары) топыраққа және өзенге ағызуға болмайды.

Шағын тест