§ 23. Қоспаны қалай бөлу керек?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар және материалдар. 128–133-беттер.

Нені үйренесің

• Қоспаның түрін сипаттауды: біркелкі және біркелкі емес қоспаларды ажыратуды.
• Қоспаны бөлу тәсілдерін атауды: тұндыру, елеу, сүзу, буландыру, магниттеу, мұздату.
• Қоспадағы заттардың қасиетіне қарай бөлу тәсілін таңдауды.
• Қағаздан сүзгіш жасап, сүзуді өз қолыңмен орындауды.

Ой қозғау

• Қоспа дегеніміз не? Бір-бірімен араласқан екі немесе одан көп зат.
• Қоспалар шығу тегі бойынша қандай болады? Табиғи (ауа, мұнай, сүт) және адам қолымен жасалған (шоколад, бетон).
• Суға қайсысы тезірек батады: қиыршық тас па, әлде ағаш жаңқасы ма? Қиыршық тас. Ал жаңқа мүлде батпай, судың бетінде жүзеді: ол сондай көлемдегі судан жеңіл.
• Су құбырынан ағатын суды буландырса, әйнектің бетінде не қалады? Еріген тұздардан қалған ақ іздер.

Тақырыпты талдаймыз

Көрінеді ме, көрінбей ме?

Бір стақан суға қант салып араластыр. Бір минуттан кейін су қайтадан мөлдір, түйіршіктер көрінбейді. Енді суға түйілген бор салып араластыр. Су лайланып, ағарып кетеді, ал біраз уақыттан кейін бор түбіне шөгеді.

📌 Біркелкі қоспа — заттардың бөлшектері көрінбейтін қоспа (тіпті микроскоппен де). Мысалы: тәттілеген шай, тұзды су, ауа, сірке суы.

Біркелкі емес қоспа — зат бөлшектері көзбен немесе микроскоппен көрінетін қоспа. Мысалы: борлы су, құмды су, сорпа, мюсли, сүт.

Айналаңдағы біркелкі қоспалар: қантты шай, жидексіз компот, газдалған су, бөлмедегі ауа, тамақты шаюға арналған тұзды ерітінді.

💡 Сүт біркелкі қоспа сияқты көрінеді, бірақ микроскоппен қарағанда оның ішінде май тамшылары көрінеді. Сондықтан сүт — біркелкі емес қоспа.

Бөлу — әрбір «қатысушыны» бөлек шығару

Тәтті су бір апта тұрса да өзгермейді. Ал сүт жылы жерде бірер күннен кейін өздігінен бөліне бастайды: жоғарғы жағында май жиналады, астында ақуыз құрт-құрт болып, сұйықтық пайда болады. Қаймақ, май және сүзбені бөлек алу үшін қоспаны бөлу керек.

📌 Қоспаны бөлу — компоненттерін жеке шығару.

Қоспаны бөлудің әр тәсілі заттар арасындағы қандай да бір айырмашылыққа сүйенеді. Тәсілді заттардың қандай жағынан ерекшеленетініне қарап таңда.

Тұндыру: ауыры төмен, жеңілі жоғары

Жаңадан сығылған апельсин шырыны мөлдір емес: оның ішінде жұмсақ ет жүзіп жүреді. Стақанды жарты сағатқа қалдыр. Апельсиннің жұмсақ бөлшектері судан тығыз, сондықтан түбіне түседі, ал үстіндегі шырын мөлдірленеді. Оны абайлап құйып алуға болады.

Майда керісінше: ол судан жеңіл, сондықтан бетіне шығады. Сондықтан суыған сорпаның үстінде май қабығы қатып қалады.

📌 Тұндыру — қоспаны тыныш қалдырады, ал компоненттері тығыздығының әртүрлілігіне байланысты қабаттарға бөлінеді.

Елеу және сүзу: ірісі өтпейді

Анаң ұнды елеуіштен елейді. Майда ұн елеуіштің тесігінен өтіп кетеді, ал кесектер мен қоқым қалып қояды.

📌 Елеу — әртүрлі көлемдегі қатты бөлшектер қоспасын бөлу.

Ал қоспада сұйықтық болса ше? Онда елеуіштің орнына сүзгіш қолданады — сұйықтық өтетін, бірақ қатты бөлшектер өтпейтін, ұсақ тесікті материал. Сүзгіш ретінде қағаз, мата, мақта, құм қабатын алуға болады.

Қағаздан сүзгіш былай жасалады: дөңгелек немесе шаршы қағазды екі бүктейді, тағы екі бүктейді, шетін доға бойымен қияды да, конус етіп ашады. Конусты құйғыға салады.

📌 Сүзу — қоспаны сүзгіш арқылы өткізеді, ал сүзгіш компоненттердің біреуінің бөлшектерін ұстап қалады.

Буландыру: сүзгі дәрменсіз болғанда

Тұзды су сүзгіден түгел өтіп кетеді: тұз ерігендіктен, оның бөлшектері өте ұсақ. Мұнда қыздыру көмектеседі. Су буға айналады, ал тұз табақшада қалады.

📌 Буландыру — қоспаның сұйық компонентін қыздыру арқылы шығару.

🌟 Қазақстандағы көлдерде тұзды негізінен табиғи булану арқылы алады. Жазғы күн суды буландырады, ал жағалау мен түбінде тұз қалады. Көлдердің аттары да соны айтады: Тұзкөл дегенде «тұзды көл» деген мағына бар.

Магнит және аяз

Егер қоспада темір болса, оны магнит бөліп алады: темір үгінділері жабысады, ал құм қалады. Бұл тәсілді магниттеу арқылы бөлу дейді.

Тағы бір жайт: заттар әртүрлі температурада қатады. Қоспаны салқындатсаң, бір зат қатты болады, ал екіншісі сұйық күйінде қалады. Бұл — мұздату.

Тәсілді таңдайық

⚠️ Жиі кететін қате. «Тұзды суды сүзуге болады». Жоқ! Еріген тұз кез келген қарапайым сүзгіден өтіп кетеді. Сүзгіш тек көзге көрінетінді ұстайды: құмды, борды, шай жапырақтарын.

Суды үйде қалай тазартуға болады

Таза су денсаулыққа да, дәмді тағамға да керек. Үйде суды әртүрлі тәсілмен тазартады: тұндырады (лай түбіне шөгеді), қайнатады (микробтар өледі), мұздатады (алдымен таза су қатады), белсендірілген көмірі бар сүзгіден өткізеді (ол зиянды заттар мен иістерді сіңіреді). Тізімдегі тағы бір тәсіл — ас тұзын қосу.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Балаға үйдегі сүзгі-құмыраны көрсетіңіз: картриджінің ішінде дәл белсендірілген көмір бар. Ал шәйнектегі қақ — судың «буланғаннан» кейін не қалдыратынының айқын мысалы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қандай қоспаларды біркелкі деп атайды? Заттардың бөлшектері микроскоппен де көрінбейтін қоспаларды.
• Қандай қоспаларды біркелкі емес деп атайды? Бөлшектері көзбен немесе микроскоппен көрінетін қоспаларды.
• Қоспаны бөлу дегеніміз не? Оның компоненттерін жеке шығару.
• Сүзгіш дегеніміз не? Сұйықтықты өткізіп, қатты бөлшектерді ұстап қалатын ұсақ тесікті материал: қағаз, мата, мақта, құм.
• Буландыру дегеніміз не? Қоспаның сұйық компонентін қыздыру арқылы шығару.
• Мұздату дегеніміз не? Заттар әртүрлі температурада қататынына негізделген, қоспаны бөлудің бір әдісі.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қоспаны бөлудің қандай тәсілдерін білесің?

Шешуі. Тұндыру, елеу, сүзу, буландыру, магниттеу (магнит арқылы бөлу), мұздату.

Жауабы: жоғарыда аталған алты тәсіл.

№ 2

Буландыру арқылы қандай қоспаны бөлуге болады: а) құм және темір үгіндісі; ә) су және ас содасы?

Қалай ойлаймыз. Буландыру сұйықтықты шығарады. а) қоспада сұйықтық бар ма?

Шешуі. а) қоспада сұйықтық жоқ — буландыратын ештеңе жоқ, мұнда магнит керек. ә) қоспада сода суда еріген: су буланып кетеді, сода қалады.

Жауабы: ә) су және ас содасы.

№ 3

Қандай қоспаны тұндыру арқылы бөлуге болады: а) жанармай және су; ә) қант және су?

Қалай ойлаймыз. Тұндыру арқылы қабаттарға бөлінетін қоспаны бөледі. Еріген қант ешқашан қабаттарға бөлінбейді.

Шешуі. Жанармай суда араласпайды және судан жеңіл. Ол үстіне қабат болып жиналады. Қант суда ериді, біркелкі қоспа шығады — оны тұндырудың пайдасы жоқ.

Жауабы: а) жанармай және су.

№ 4

Сөйлемді толықтыр: «Тұндыру арқылы бөліну … ерекшеліктеріне негізделген». «Қоспаның … арқылы бөлінуі бөлшектер көлемінің әртүрлілігіне негізделген».

Жауабы: «Тұндыру арқылы бөліну қоспа компоненттерінің тығыздығы ерекшеліктеріне негізделген». «Қоспаның елеу (сүзу) арқылы бөлінуі бөлшектер көлемінің әртүрлілігіне негізделген».

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Ойлан, суретін сал») Екі затты қосса, қандай қоспа шығады: қант + су және су + бор? Суретін сал. Венн диаграммасының көмегімен осы қоспалардың ортақ және ерекше қасиеттерін анықта. Осы қоспаларды біркелкі қоспа деп атауға бола ма? Неліктен?

Қалай ойлаймыз. Екі стақанды 10 минуттан кейін көз алдыңа елестет. Қайсысында бірдеңе шөкті?

Шешуі. 1-сурет: мөлдір стақан — қант шәрбаты. 2-сурет: лайлы ақ стақан, түбінде бор қабаты. Қант еріп кетті, оны көре алмаймыз. Бор ерімеді, оның бөлшектері көрінеді. Демек, тек бірінші қоспа біркелкі.

Жауабы: жоқ; қант пен су — біркелкі қоспа, бор мен су — біркелкі емес қоспа.

Күнделікті өмірдегі, айналаңдағы біркелкі қоспаларға мысал келтір. Мысалы: қантты шай, тұзды су, бөлмедегі ауа, сірке суы.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Қоспа» сызбасы) Сызбаны толтыр: қоспаларды қандай екі топқа бөледі?

Шешуі.

• Қоспа → біркелкі (қантты шай, тұзды су, ауа).
• Қоспа → біркелкі емес (құмды су, борлы су, мюсли).

Жауабы: біркелкі және біркелкі емес.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: тұндыру) Қызанақ шырынын біршама тұндырып қойса, ол компоненттерге бөлінеді. Сол компоненттерді атап бер. Неге солай болды? Түсіндір. Жауабын жаз. Сүтпен не болады?

Қалай ойлаймыз. Апельсин шырынын есіңе түсір. Қай бөлігі судан тығыз?

Шешуі.

1. Қызанақ шырыны: түбінде қою жұмсақ ет, үстінде ашығырақ мөлдір сұйықтық. Жұмсақ ет сұйықтықтан тығыз, сондықтан шөгеді.
2. Сүт: үстіне қаймақ жиналады (май судан жеңіл). Сүт жылы жерде ашып кетсе, астында ақ ақуыз кесектері (болашақ сүзбе) мен сұйық сарысу пайда болады.

Жауабы: шырын → түбінде жұмсақ ет, үстінде сұйықтық (тығыздығы әртүрлі); сүт → үстінде қаймақ, астында ақуыз бен сарысу.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Су мен құмның қоспасын бөлу» тәжірибесі) Ұстағышқа құйғыны бекіт, сүзгі жаса, су мен құмның қоспасын шыны таяқша арқылы құй. Не байқағаныңды айт және қорытынды жаса.

🧪 Тәжірибе «Лай суды сүземіз» Саған қажет заттар: су мен құмның қоспасы, ұстағыш, құйғы, сүзгіш қағаз, өлшеуіш стақан (колба), шыны таяқша.

⚠️ Қоспаны сүзгінің дәл ортасына құйма: қағаз жыртылып кетуі мүмкін. Сұйықтықтың деңгейі қағаздың шетінен төмен тұруы керек, әйтпесе лай қоспа сүзгіні айналып өтеді.

Шешуі. Су қағаздың тесіктерінен өтіп, колбаға таза әрі мөлдір болып ағады. Құм түйіршіктері тесіктен ірі, сондықтан сүзгіде қалады.

Жауабы: қорытынды — су мен құмның қоспасын сүзу арқылы бөлуге болады, себебі құм түйіршіктері сүзгінің тесіктерінен ірі.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бұл тәжірибені үйде оңай қайталауға болады: құйғы, қағаз майлық немесе кофе сүзгісі, құты. Құмның орнына гүл құмырасындағы топырақ та жарайды.

№ 9

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: бейнетәжірибе) Буландыру тәсілімен ас тұзын тазарту бейнетәжірибесін қара. Жоспар түрінде тәжірибенің негізгі кезеңдерін жазып, қорытынды жаса.

Қалай ойлаймыз. Тас тұздың ішінде кір мен құм болады. Ерімейтінді де, суды да шығару керек.

Жауап үлгісі. Тәжірибенің жоспары:

1. Кірлі тұзды суға салып, таяқшамен араластыр.
2. Ерітіндіні сүз: құм мен кір сүзгіде қалады.
3. Мөлдір ерітіндіні фарфор табақшаға құй.
4. Су буланып біткенше табақшаны қыздыр.
5. Түбінде таза тұздың ақ кристалдары қалады.

Қорытынды: тұзды қатарынан екі тәсілмен тазартады — сүзумен (ерімейтін қоспаларды шығарамыз) және буландырумен (суды шығарамыз).

Жауабы: 5 қадамнан тұратын жоспар; тұзды ерітіп, сүзіп, буландыру арқылы тазартады.

⚠️ Буландыруды тек мұғаліммен бірге жүргізеді: ыстық ерітінді шашырап кетуі мүмкін. Су өте аз қалғанда қыздыруды тоқтатады — қалғаны өздігінен буланып кетеді.

№ 10

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: жағдайды топта талқылаңдар және мәселені шешу жолын табыңдар) Асқар шыны ыдыста құм, саз және ағаш үгіндісінен қоспа жасады. Ол Әселге ыдыстағы таза зат па немесе қоспа ма — соны анықтап беруді ұсынды. Әсел тапсырманы орындады. Ол не істеді? Қалай?

Қалай ойлаймыз. Таза зат бүкіл көлемінде бірдей көрінеді және бірдей әрекет етеді. Компоненттерді бір-бірінен «ажыратып» көр.

Жауап үлгісі.

1. Ол ыдыстың ішіндегісін лупамен қарады: әртүрлі бөлшектер көрінеді — ашық түсті құм түйіршіктері, қара ағаш үгіндісі, саз кесектері.
2. Ыдысқа су құйып араластырды. Ағаш үгінділері жоғары жүзді, құм тез түбіне шөкті, ал саз ұзақ уақыт лай болып тұрып, кейінірек шөкті.
3. Компоненттер бөлінді — демек, ыдыста бірнеше зат бар.

Жауабы: ол ыдыстағыны сумен толтырып, тұндырды: үгінділер жоғары жүзді, құм мен саз бөлек-бөлек шөкті — бұл қоспа.

№ 11

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: топта тәжірибені талқылап, пікіріңді айт) Ыдысқа өсімдік майы (тығыздығы 0,92 кг/л) мен спирт (0,79 кг/л) құйылды, жақсылап араластырылды және тұндырылды. Біршама уақыттан кейін не болды: өсімдік майы спирттің астында қалды ма, әлде бетіне шықты ма? Жауабыңды дәлелде.

Қалай ойлаймыз. Тұндырғанда тығыздығы жоғары сұйықтық төмен түседі, ал тығыздығы аз сұйықтық жоғары көтеріледі.

Шешуі. Салыстырамыз: $0{,}92 > 0{,}79$. Бір литр май бір литр спирттен ауыр. Демек, май төмен түседі, ал спирт үстінде болады.

Жауабы: өсімдік майы спирттің астында қалды, себебі оның тығыздығы көп.

№ 12

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Ғылыми мәтінді оқып шығып, талқыла») Зәйтүн майы — екі компоненттің қосындысы. Біреуінің қату температурасы −6 °C, екіншісінікі +10 °C. Бөтелкені тоңазытқышқа қойды (ауаның температурасы 0 °C-тан +4 °C-қа дейін). Мәтінге ат қой. Неліктен тоңазытқышта температурасы +10 °C сұйықтық қатады, түсіндір. Егер зәйтүн майын температурасы −10 °C-та тоңазытқыштың камерасына қойса, оны компоненттерге бөлуге бола ма?

Қалай ойлаймыз. Айналадағы температура заттың қату температурасынан төмен болса, зат қатады.

Шешуі.

1. Атауы: «Зәйтүн майын суықпен қалай бөлуге болады».
2. Тоңазытқышта температура 0 °C-тан +4 °C-қа дейін. Бұл +10 °C-тан төмен, сондықтан сол компонент қатады. Ал тоңазытқыш −6 °C-қа дейін салқындатпайды — екінші компонент сұйық күйінде қалады. Сұйық бөлігін құйып алуға болады.
3. Тоңазытқыштың камерасында −10 °C. Бұл +10 °C-тан да, −6 °C-тан да төмен. Екі компонент те қатады — бөлу мүмкін болмайды.

Жауабы: тоңазытқышта температура +10 °C-тан төмен, сондықтан бір компонент қатты; −10 °C-та екеуі де қатады, қоспа бөлінбейді.

💡 Сабақтың соңында «Сабақтағы өзіңді бағалау» парағы бар: теорияны қалай түсіндің, тәжірибені қалай жүргіздің, топта қалай жұмыс істедің. Шынайы белгіле — сонда нені қайталау керегі көрінеді.

Жадынама

• Қоспаны бөлу — әрбір компонентті жеке шығару.
• Тәсілді айырмашылыққа қарап таңдаймыз: тығыздық → тұндыру; бөлшек көлемі → елеуіш немесе сүзгіш; суда еріген → буландыру; темір → магнит; қату температурасы → мұздату.
• Еріген зат сүзгіден өтіп кетеді.
• Сүзгіш: қағаз, мата, мақта, құм қабаты.

Шағын тест