§ 21. Қандай табиғат құбылыстары бар?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар және материалдар. 116–121-беттер.

Нені үйренесің

• Табиғат құбылысы дегеніміз не екенін түсіндіруді.
• Физикалық, химиялық және биологиялық құбылыстарды ажыратуды.
• Физикалық құбылыстардың түрлерін атауды: жылу, механикалық, жарық, электр құбылыстары.
• Химиялық құбылысты басты белгісі бойынша — жаңа заттың пайда болуы бойынша — танып білуді.

Ой қозғау

• Зат қандай агрегаттық күйде болады? Қатты, сұйық және газ тәрізді күйде. Су мұз, су және бу болып кездеседі.
• Мұз еріген кезде не өзгереді: зат па, әлде оның күйі ме? Тек күйі. Мұз бен су — бір зат.
• Пластилиннің пішінін зат өзгермей-ақ өзгертуге бола ма? Болады. Алдымен шар жасап, сосын шұжық жасап көр: пластилин пластилин күйінде қалды.
• Қыздырған кезде зат бөлшектеріне не болады? Олар жылдамырақ қозғалады да, бір-бірінен сәл алыстайды.

💡 Сабақтың төрт «кілтін» есіңде сақта: заттың агрегаттық күйі, пішіні, көлемі және бөлшектерінің қозғалуы. Егер тек осылар өзгерсе — зат бұрынғысынша қалады.

Тақырыпты талдаймыз

Үнемі өзгеріп тұратын әлем

Терезеден қарашы. Қар ериді, күн шуағын шашады, жел бұлттарды айдайды, бір жерде найзағай жарқылдайды. Осы өзгерістердің бәрін табиғат құбылыстары деп атайды.

📌 Құбылыс — бұл денеде болатын өзгерістер.

Құбылыстар тек табиғатта ғана болмайды. Автобус жүреді, үтік қызады, телефонда музыка ойнайды, шәйнек қайнайды — бұлар да құбылыстар, тек адам жасаған денелерде болатын құбылыстар.

Ғалымдар құбылыстарды үш үлкен топқа бөледі: биологиялық, физикалық және химиялық.

Биологиялық: тірі организмде болатындар

Егер құбылыс тірі организмде болса, ол биологиялық құбылыс. Тұқым өніп шығады, өрік гүлдейді, күзде жапырақтар түседі, суыр қысқы ұйқыға кетеді, тырналар оңтүстікке ұшады — бұлардың бәрі биологиялық құбылыстар.

📌 Барлық тірі табиғи денелерде, яғни организмде болатын құбылыстарды биологиялық құбылыс деп атайды.

Физикалық: зат сол күйінде қалады

Аққала ерді — шалшық пайда болды. Бірақ шалшық — сол су ғой! Тек агрегаттық күйі өзгерді. Мұндай құбылыстарды физикалық құбылыстар дейді.

📌 Физикалық құбылыстарда жаңа заттар пайда болмайды, бірақ зат пен дененің көлемі, пішіні, орналасуы, агрегаттық күйі өзгереді.

Физикалық құбылыстар өте көп. Міне, төрт негізгі түрі:

• Жылу құбылыстары — дененің жылынуы мен салқындауына байланысты. Жылыту кезінде дененің ұзындығы мен көлемі ұлғаяды, ал салқындату кезінде азаяды. Бұл құбылысты құрылыста және өндірістік салада ескеру қажет.
• Механикалық құбылыстар — заттар пішіндерінің өзгеруі, мысалы, серіппенің серпілуі мен жиналуы. Доп домалап кетеді.
• Жарық құбылыстары — жарық сәулесінің ерекшеліктеріне байланысты. Ең әдемісі — кемпірқосақ: жаңбыр тамшыларында күн сәулесі түстерге жіктеледі.
• Электр құбылыстары — электр зарядының болуына және олардың қозғалысы мен өзара әсеріне негізделеді. Мысалы, кейбір денелер (янтарь) үйкеліс нәтижесінде электрленеді де, жеңіл денелерді (матаны, жүнді) өзіне тартады.

Бұл физикалық құбылыстың бірнеше ғана мысалы. Құбылыстардың негізгі белгісі — заттардың сақталуы.

Химиялық: жаңа зат пайда болады

Бір парақ қағазды өртеп көр. Күл мен түтін қалды, ал қағаз жоқ. Күлден оны қайта жинай алмайсың! Жаңа заттар пайда болды, олардың қасиеттері басқа. Бұл — химиялық құбылыс.

📌 Химиялық құбылыс — бұл құбылыс кезінде бір заттан екінші заттың пайда болуы.

Химиялық құбылыстарды басқаша химиялық ауысу немесе химиялық реакция деп атайды. Мұндай реакция нәтижесінде бастапқы заттан бірқатар белгілері бойынша ерекшеленетін жаңа заттар пайда болады.

Химиялық реакциялар өте жылдам өтуі мүмкін: сіріңкенің жануы, салютың атылуы, автокөлік қозғалтқышында жанармайдың жанып кетуі. Жану кезінде көп жылу мен жарық бөлінеді.

Ал кейбіреулері өте баяу өтеді, оларды біз байқамаймыз, себебі миллиардтаған жылдарға созылады. Мысалы, әктас су мен көмірқышқыл газының әрекетінен бұзылып, басқа жаңа затқа айналады. Оларды су шаяды. Осылайша тауларда үңгір пайда болады.

🌟 Қазақстанда да карст үңгірлері бар, мысалы, елдің оңтүстігіндегі Қаратау тауларында. Оларды су химиялық реакцияның көмегімен тамшылап «қазған».

Химиялық құбылыстардың қолданылу аясы өте кең. Олардың көмегімен адамдар металл өндіреді, жеке тазалық заттарын, материалдар, дәрі-дәрмек, түрлі тағамдар дайындайды. Анаң бауырсақ пісіргенде де, қамырда химиялық реакциялар жүріп жатады.

Айналаңа қарасаң, құбылыстарды барлық жерден табасың. Өзің бөліп көр.

⚠️ Жиі кететін қате. «Су қайнайды, демек, химиялық реакция жүріп жатыр». Олай емес! Бу — сол су. Басты сұрақ әрқашан біреу: жаңа зат пайда болды ма, жоқ па?

Екі түрлі құбылысты салыстырайық

Химиялық реакцияны «жүзінен» қалай танимыз? Белгілері мыналар: түсі өзгерді, иіс пайда болды, газ бөлінді, тұнба түсті, жарық шықты, жылу бөлінді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Асүйде мысал өте көп. Баладан сұраңыз: «Шайда қант ерісе — бұл химия ма?» (жоқ, физика: қант қант күйінде қалды, шай тәтті болды). «Ал қант күйіп, карамельге айналса ше?» (иә, химия: жаңа зат, басқа түс пен дәм).

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Құбылыс дегеніміз не? Денеде болатын кез келген өзгеріс.
• Табиғат құбылыстары қандай топтарға бөлінеді? Биологиялық, физикалық, химиялық.
• Қандай құбылыстарды физикалық деп атайды? Жаңа заттар пайда болмайтын, тек дененің көлемі, пішіні, орны немесе агрегаттық күйі өзгеретін құбылыстарды.
• Қандай құбылыстарды химиялық деп атайды? Бір заттардан басқа заттар пайда болатындарды.
• Химиялық құбылыстарды басқаша қалай атайды? Химиялық ауысу немесе химиялық реакция.
• Физикалық құбылыстардың қандай түрлері бар? Жылу, механикалық, жарық және электр құбылыстары.
• Үңгірдің пайда болуы неге химиялық құбылыс? Су мен көмірқышқыл газы әктасты басқа заттарға айналдырып, шайып әкетеді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қандай табиғат құбылыстары саған таныс?

Қалай ойлаймыз. Құбылыстардың үш тобын еске түсіріп, әрқайсысына 2–3 мысал тап.

Жауап үлгісі.

1. Физикалық: мұздың еруі, жел, күн күркіреуі, кемпірқосақ, судың булануы, тастың түсуі.
2. Химиялық: отынның жануы, темірдің тот басуы, жапырақтың шіруі, үңгірлердің пайда болуы.
3. Биологиялық: ағаштың өсуі, гүлдеу, жапырақтың түсуі, аюдың қысқы ұйқысы, құстардың ұшып кетуі.

Жауабы: физикалық, химиялық және биологиялық құбылыстар (мысалдар жоғарыда).

№ 2

Физикалық құбылыстардың химиялық құбылыстардан айырмашылығы неде?

Қалай ойлаймыз. Заттың өзіне не болатынын салыстыр.

Жауап үлгісі.

• Физикалық құбылыс кезінде зат сол күйінде қалады. Тек пішіні, көлемі, орны немесе агрегаттық күйі өзгереді.
• Химиялық құбылыс кезінде зат басқа затқа айналады, оның жаңа қасиеттері болады.
• Химиялық құбылыстың белгілері: жаңа түс, иіс, газ, тұнба, жарық немесе жылу.

Жауабы: химиялық құбылыстарда жаңа заттар пайда болады, ал физикалық құбылыстарда пайда болмайды.

№ 3

Мақал-мәтелдерде қандай құбылыс жайлы айтылған: а) «Тамшы тасты да теседі»; ә) «Көсеу оттан қорықпайды»; б) «Алып емен бармақтай дәннен өседі»?

Қалай ойлаймыз. Өзіңнен сұра: мұнда тірі организм қатысып тұр ма? Жаңа зат пайда бола ма?

Шешуі.

1. а) Су тамшылап тасты тоздырады. Тас пішіні мен көлемін өзгертеді — бұл физикалық (механикалық) құбылыс.
2. ә) Темір көсеу отта қызады, бірақ жанбайды және басқа затқа айналмайды — физикалық (жылу) құбылысы.
3. б) Бармақтай дәннен алып емен өседі. Бұл тірі организмнің өсуі — биологиялық құбылыс.

Жауабы: а) физикалық; ә) физикалық; б) биологиялық.

💡 Тереңірек қарасақ, су тасты химиялық жолмен де ерітуі мүмкін, үңгірлердегідей. Бірақ мақалда тамшының тасты біртіндеп тозаңдататыны айтылған — бұл физика.

№ 4

Күнделікті өмірде сен қандай химиялық және физикалық құбылыстармен кездесесің?

Қалай ойлаймыз. Өз күніңді ойша аралап шық: таң, асүй, мектеп, көше.

Жауап үлгісі.

• Физикалық: шәйнек қайнайды, балмұздақ ериді, кір кеседі, ваннадағы айна терлейді, шам жанады, телефон шырылдайды.
• Химиялық: плитада газ жанады, қуырылған жұмыртқа пісіп жатыр, нан күйіп кетеді, кесілген алма қарайады, аулада орындық тот басады.

Жауабы: мысалдар жоғарыда; әркімде өзінікі болады.

№ 5

1-тәжірибе. Тәжірибені суретке қарап анықта. Бұл физикалық құбылысты түсіндір. Аққала қандай заттардан жасалған? Температура режімі өзгергеннен кейін оған не болды? Заттың қасиеті өзгерді ме? Заттың бір күйінен басқа күйіне ауысуы кезінде өз қасиетін өзгертпейтіні туралы тәжірибе ойлап тап.

🧪 Тәжірибе «Аққала және шалшық» Үш суретке қараймыз. Алдымен аяз, аққала бүтін тұр. Сосын термометр жылы көрсетеді — аққала еріп, отырып қалды. Соңында күн шуақ шашады, бәйшешектер өсіп тұр, ал аққаладан тек шалшық пен шелек қалды.

Қалай ойлаймыз. Қар — қатты күйдегі су. Жылынғанда суға не болды?

Шешуі.

1. Аққала қардан, яғни қатып қалған судан жасалған.
2. Температура 0 °C-тан жоғары көтерілді. Қар еріп, сұйық суға айналды.
3. Заттың қасиеттері өзгерген жоқ: бұл сол су. Қайта аяз болса, шалшық мұзға айналады.
4. Бұл физикалық (жылу) құбылысы: тек агрегаттық күй өзгерді.

Өз тәжірибең: бір кесек мұзды тәрелкеге салып, бөлмеде қалдыр. Бір сағаттан кейін ол су болады. Тәрелкені мұздатқышқа қойсаң — қайтадан мұз. Немесе шәйнектің буына суық қасықты ұстап көр: қасықтағы бу су тамшыларына айналады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бумен жасалатын тәжірибені өзіңіз жасаңыз немесе қасықты ұзын қолғаппен ұстатыңыз: бу қайнаған судан да қатты күйдіреді.

Жауабы: аққала қатты күйдегі судан жасалған; жылынғанда қар еріді; заттың қасиеттері өзгермеді — бұл физикалық құбылыс.

№ 6

2-тәжірибе. Қағазды бүктеп, отқа төзімді бетке қой. Қағазды жағып, оның толық жанып кетуін күт. Жанып болған соң қағаз қалай өзгерді? Заттың қасиеті өзгерді ме? Тәжірибе нәтижесі бойынша кестені толтыр.

🧪 Тәжірибе «Жанған парақ» Саған қажет: қағаз және сіріңке, сондай-ақ жанбайтын бет — металл науа немесе керамика тәрелке.

⚠️ Отпен жұмыс жасауда техникалық қауіпсіздік ережесін ұмытпа! Тәжірибені тек үлкен адаммен бірге жаса. Шашыңды жина, қасында перде мен қағаз болмасын. Жанында бір стақан су ұста. Жанып тұрған қағазды қолмен ұстама.

Қалай ойлаймыз. Күлден қайтадан қағаз жасауға бола ма? Болмаса — зат басқа затқа айналған.

Шешуі. Қағаз жанып кетті. Күл, түтін және газдар пайда болды. Күлдің қасиеттері мүлде басқа: ол сұр, үгітіледі, жазуға жарамайды. Демек, жаңа заттар пайда болған.

Жауабы: қағаз күл мен түтінге айналды, қасиеттері өзгерді — химиялық құбылыс; 1-тәжірибе — физикалық.

№ 7

Мәтінді оқы. Физикалық құбылыстар қандай түрге бөлінетінін анықта. Дәптеріңе сызбаны толтыр. Бұл құбылыстың қайда қолданылатынына мысал келтір.

Қалай ойлаймыз. Мәтінде төрт сөз қалың әріппен берілген: жылу, механикалық, жарық, электр құбылыстары.

Шешуі.

Жауабы: физикалық құбылыстар — жылу, механикалық, жарық және электр құбылыстары.

№ 8

Суреттерді екі топқа бөл: физикалық құбылыстардың мысалы, химиялық құбылыстардың мысалы. Неліктен екенін түсіндір: 1 — қала үстіндегі найзағай; 2 — жанып тұрған шам; 3 — сарғайған күзгі жапырақтар; 4 — тот басқан шегелер; 5 — сүңгілері бар мұздық; 6 — жанып тұрған сіріңке.

Қалай ойлаймыз. Жаңа затты іздеп көр. Тот — темір емес. Күл — ағаш емес. Ал мұз — сол су.

Шешуі.

• Физикалық (1, 2, 5). Найзағай — қуатты электр ұшқыны, жарық пен дыбыс. Шам жарқырайды, бірақ оның жіпшесі жанып кетпейді. Сүңгілер — қатқан су.
• Химиялық (3, 4, 6). Жапырақта жасыл зат бұзылып, сары заттар көріне бастайды. Шегенің темірі тотқа айналды. Сіріңке жанғанда түтін мен күл пайда болады.

Жауабы: физикалық — 1, 2, 5; химиялық — 3, 4, 6.

№ 9

Қандай да бір табиғат құбылысын бақылап, оны жоспар бойынша сипатта: 1) құбылыстың болған уақыты (күні, жылы, мезгілі); 2) құбылыстың болған орны; 3) құбылыста әрекет еткен табиғи денелер; 4) денелердің өлшемі, пішіні, орналасу орны, түсіндегі өзгерістер; 5) құбылыс кезінде заттардың өзгеруі.

Қалай ойлаймыз. Көзге оңай көрінетінін таңда: жаңбыр, қырау, еріп жатқан қар, күннің батуы, терезедегі үрмебұршақтың өсуі.

Жауап үлгісі. Бақылау «Терезедегі қырау».

1. Уақыты: 2027 жылғы 15 қаңтар, таңғы сағат 7:30.
2. Орны: менің бөлмемнің терезесі, Астана.
3. Денелер: терезе әйнегі, бөлме ауасындағы су буы.
4. Өзгерістер: әйнекте қауырсынға ұқсас ақ өрнектер пайда болды. Күндіз күн әйнекті жылытқанда олар жоғалып, әйнекте тамшылар қалды.
5. Заттардың өзгеруі: жаңа заттар пайда болған жоқ. Бу мұзға, мұз суға айналды.

Қорытынды: бұл физикалық құбылыс.

Жауабы: 5 тармақтан тұратын жоспар бойынша сипаттама; әркімнің құбылысы өзінше.

№ 10

Кестені берілген құбылыс мысалдарымен толтырып жаз: құбырды тот басты, терезе әйнегі сынды, автомобиль қозғалтқышында жанармай жанады, қайық жүзеді. (Кесте бағандары: химиялық, биологиялық, физикалық құбылыстар.)

Қалай ойлаймыз. Алдымен тірі нәрсенің бәрін тап — бұл биология. Қалғандарынан жаңа зат пайда болғанын таңда.

Шешуі.

Биологиялық баған бос қалады: берілген төрт мысалдың ешқайсысында тірі организм жоқ. Өз мысалыңды жаз, мысалы: «қияқ өседі» немесе «бақашаяқ бақаға айналды».

Жауабы: химиялық — құбырдың тот басуы, жанармайдың жануы; физикалық — әйнектің сынуы, қайықтың жүзуі; биологиялық бағанға өз мысалыңды қос.

№ 11

(нөмірсіз тапсырма: «Қорытынды жаса») Сен бақылаған құбылыстарды қандай топқа жатқызуға болады? Жоспарға сәйкес бақылау нәтижелеріне тұсаукесер дайында. Оны қалай жақсы безендіруге болатынын отбасыңмен ақылдас.

Қалай ойлаймыз. № 9 тапсырмадағы бақылауыңды ал. Жоспардың әр тармағы — бір слайд.

Тұсаукесер жоспары.

1. Титулдық слайд: құбылыстың атауы, сенің атың, сыныбың.
2. Қашан және қайда бақыладың (орынның суреті).
3. Қандай денелер қатысты.
4. Не өзгерді: «дейін» және «кейін» суреттері.
5. Қорытынды: физикалық, химиялық немесе биологиялық құбылыс және неге.

Жауап үлгісі (қорытынды слайдына арналған мәтін). Мен терезеде қыраудың пайда болғанын бақыладым. Ауадағы су буы суық әйнекте қатып қалды. Күндіз қырау ери бастады. Жаңа заттар пайда болған жоқ: бу, мұз және су — бір зат. Демек, бұл физикалық құбылыс. Өрнектердің әр жолы басқаша болатыны маған ұнады.

Жауабы: 4–6 слайдтан тұратын, құбылыс түрі туралы қорытындысы бар тұсаукесер.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. «Дейін» және «кейін» суреттерін телефонға түсіруге көмектесіңіз. Слайдтарды қағазға да жасауға болады: альбом парағы — бір слайд.

№ 12

(нөмірсіз тапсырма: жұптық жұмыс) Оқушылар мерекеге арналған шарларды үрледі. Бір топ мұның химиялық құбылыс екенін айтты, екінші топ физикалық құбылыс деді. Қай топ дұрыс айтты? Жауабыңды дәлелде.

Қалай ойлаймыз. Шардың ішіне не түседі? Резеңке немесе ауа басқа затқа айнала ма?

Жауап үлгісі.

• Шардың ішіне өкпеден ауа түседі. Ол ауа күйінде қалады.
• Резеңке созылады: оның пішіні мен көлемі өзгереді, бірақ ол резеңке болып қалады.
• Жаңа заттар пайда болмайды. Ауаны шығарып жіберсең, шар қайта кішірейеді.

Жауабы: құбылысты физикалық (механикалық) деп атаған топ дұрыс айтты.

№ 13

(нөмірсіз тапсырма: «Иә-жоқ» ойыны) Әрбір тұжырымның жанына егер сен келіссең, «иә» деген, ал келіспейтін болсаң, «жоқ» деген жауапты белгіле: 1) сүттің ашуы химиялық құбылысқа жатады; 2) жанартау химиялық реакциялардың әсерінен атқылайды; 3) физикалық құбылысқа көмірдің жануы жатады.

Қалай ойлаймыз. Жану — әрқашан химия. Ашу да солай: дәмі мен иісі басқаша болды.

Шешуі. 1) Иә. 2) Иә. 3) Жоқ, көмірдің жануы — химиялық құбылыс.

Жауабы: иә; иә; жоқ.

💡 Сабақ соңында «Адам» — сабақтағы өзінің жетістігін бағалау тапсырмасы бар: тақырыпты игерсең, адамды толық бояй; жартылай игерсең, адамның жартысын бояй; жеткіліксіз игерсең, тек аяғын бояй. Содан кейін «Бүгін менде қиын сұрақтар туындады. Мен оларға жауап бере алмадым… Ол үшін үйде маған … керек» деген сөйлемді аяқта. Үйде нені қайталау керегін шынайы белгіле.

Жадынама

• Табиғат құбылыстары: биологиялық, физикалық, химиялық.
• Физикалық: жылу, механикалық, жарық, электр құбылыстары. Зат өзгермейді.
• Химиялық (реакциялар): жаңа зат пайда болады.
• Жылдам реакциялар (жану, атылу) және баяу реакциялар (үңгірдің пайда болуы) бар.
• Басты сұрақ: жаңа зат пайда болды ма, жоқ па?

Шағын тест