§ 24. Қоспаны қалай бөлу керек? (№3 сараманды жұмыс)

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар және материалдар. 134-беттер.

Нені үйренесің

• Қоспаларды дайындап, оларды іс жүзінде бөлуді.
• Заттардың қасиетіне қарай бөлу тәсілін таңдауды.
• Құйғымен, сүзгімен және магнитпен жұмыс істеуді.
• Тәжірибе нәтижесін кестеге толтырып, қорытынды жасауды.

Ой қозғау

• Тұндыру заттардың қандай айырмашылығына негізделген? Заттардың тығыздығы әртүрлі болуына: ауыры түбіне шөгеді, жеңілі бетіне шығады.
• Елеу мен сүзу қандай айырмашылыққа негізделген? Бөлшектердің көлемі әртүрлі болуына.
• Магнит нені тартады: темірді ме, ағашты ма, құмды ма? Тек темірді.
• Қағаз сүзгіні қалай жасайды? Дөңгелек қағазды төрт бүктеп, конус етіп ашады да, құйғыға салады.

Тақырыпты талдаймыз

Үстелде не бар

Жұмыс үшін мыналар керек: құйғы, сүзгіш қағаз, өлшеуіш ыдыс, химиялық стақандар, қатты сусымалы заттарға арналған қасық, шыны таяқша, су, құм, ағаш үгіндісі, темір үгіндісі және магнит.

Мақсаты қарапайым: қоспалар мен таза заттар туралы білімдеріңді бекіту және үш қоспаны өз қолыңмен бөлу.

Зертханашының басты ережесі

Бірдеңе істемес бұрын өзіңнен сұра: қоспадағы заттар немен ерекшеленеді? Жауабы тәсілді айтып береді.

Көрдің бе? Мұнда магнит көмектеспейді: құм да, ағаш та оған жабыспайды. Ал су көмектеседі — үгінділер оның бетінде жүзеді, ал құм батады.

Қауіпсіздік ережелері

⚠️ Заттардың дәмін татып көрме. Темір үгінділерін дымқыл қолмен ұстама және көзіңді ысқылама. Магнитті қағазға немесе пакетке орап ал: сонда үгінділерді оңай алуға болады. Жұмыстан кейін қолыңды жу.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үш тәжірибені де үйде қайталауға болады: құмсалғыштағы құм, қарындаштың үгіндісі немесе ұсақ жаңқасы, темір үгінділерінің орнына қыстырғыш, тоңазытқыштағы магнит, құйғы және қағаз майлық.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қоспаны бөлу дегеніміз не? Оның әрбір компонентін бөлек шығару.
• Құрамында темір бар қоспаға қандай тәсіл сәйкес келеді? Магнит (магниттеу).
• Ерімейтін бөлшектері бар суға қандай тәсіл сәйкес келеді? Тұндыру және сүзу.
• Қоспаны неге шыны таяқша бойымен құяды? Ағын сүзгіні жыртып, шашырап кетпесін деп.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Тәжірибе жүргізу үшін қоспаның қандай түрлері ұсынылды?

Қалай ойлаймыз. Қоспалардағы зат бөлшектері көрінеді ме?

Шешуі. Үш қоспа да — біркелкі емес: құм, үгінді, темір көзге көрінеді. Екі қоспа қатты (құм + үгінді, құм + темір), біреуі — құрамында қатты бөлшектері бар сұйық (су + құм). Бәрін адам тура сабақта өзі жасады.

Жауабы: біркелкі емес қоспалар: екеуі қатты, біреуі сұйық.

№ 2

Қоспа компоненттерінің қандай қасиеттері таңдалған бөлу әдісін қолдануға мүмкіндік берді?

Шешуі.

1. Құм және үгінді: тығыздығы әртүрлі — үгінді судан жеңіл, жүзеді, құм батады.
2. Темір және құм: магниттік қасиеттері — темір магнитке тартылады, құм тартылмайды.
3. Су және құм: бөлшектердің көлемі әртүрлі — су сүзгі тесігінен өтеді, құм өтпейді; сонымен қатар құм судан ауыр, шөгеді.

Жауабы: тығыздығы, магнитке тартылу қабілеті, бөлшектердің көлемі.

№ 3

Бөлудің басқа да әдістерін қолдануға бола ма?

Қалай ойлаймыз. Білетін барлық тәсілді қарап шығып, әрқайсысын тексер.

Жауап үлгісі.

• Құм және үгінді: егер үгінділер ірі, ал құм майда болса, оларды елеуге болады — құм елеуіштен өтеді, үгінділер қалады.
• Құм және темір: бәрін суға салуға болар еді, бірақ құм да, темір де батады. Сондықтан магнит — ең жақсы тәсіл.
• Су және құм: тұндырып, суды абайлап құйып алуға болады. Бірақ аздап лай қалады — сүзгі тазалау нәтиже береді.

Жауабы: иә, кейбір жағдайда: құм мен үгінді үшін елеу, су мен құм үшін тұндыру.

№ 4

Қандай тәжірибелік машықтарды игердің?

Жауап үлгісі.

• Қағаз сүзгіш жасап, қоспаны шыны таяқша бойымен сүзуді үйрендім.
• Бөлу тәсілін заттардың қасиетінің айырмашылығына қарай таңдайтынын түсіндім.
• Темірді бөлу үшін магнитті қалай пайдалану керегін білдім.
• Үйде де керек болады: шайды сүзу, жарманы жуу, төгіліп қалған жармадан инені магнитпен табу.

Жауабы: әрқайсының тізімі өз алдына; басты нәрсе — машықтарды атап, оларды қайда қолдануға болатынын көрсету.

№ 5

(оқулықта — 1-тәжірибе) Құм мен ағаш үгіндісінің қоспасы берілген. Оларды бөліп ажырат. Олардың бөлінуі үшін құм мен ағаштың қандай қасиеттері пайдаланылады?

🧪 1-тәжірибе. Құм және ағаш үгіндісі

Қалай ойлаймыз. Ағаш судан жеңіл — өзенде бөренелердің қалай жүзетінін есіңе түсір.

Шешуі. Тығыздықтың әртүрлілігін пайдаланамыз: ағаш судан тығыздығы аз, сондықтан жүзіп шығады; құм судан тығыз, сондықтан батады.

Жауабы: су арқылы тұндырып бөлдік (үгінділер жүзіп шығады, құм шөгеді); заттардың тығыздығы әртүрлі екенін пайдаландық.

№ 6

(оқулықта — 2-тәжірибе) Темір үгіндісі мен құм қоспасы берілген. Осы қоспадан темірді ажыратып бөліп ал.

🧪 2-тәжірибе. Темір және құм

Қалай ойлаймыз. Темір құмнан немен ерекшеленеді? Тек темір магнитке тартылады.

Шешуі. Магнит темір үгінділерін тартады, құм орнында қалады.

Жауабы: темірді магнитпен бөліп алдық — бұл тәсіл магниттеу (магнитпен бөлу) деп аталады.

№ 7

(оқулықта — 3-тәжірибе) Су мен өзен құмының қоспасы берілген. Құмнан суды бөліп ал.

🧪 3-тәжірибе. Лай су

Қалай ойлаймыз. Құм суда ерімейді, оның бөлшектері қағаздың тесіктерінен ірі.

Шешуі. Алдымен тұндырамыз (ірі құм шөгеді), содан кейін сүземіз (ұсақ құм түйіршіктері ұсталады).

Жауабы: суды тұндыру және сүзу арқылы алдық.

№ 8

(оқулықта — қорытынды кесте) Жүргізілген тәжірибе қорытындысы бойынша кестені толтыр (қоспа — бөлу тәсілі — бөлу әдісінің атауы), тәжірибелердің суретін сал. Қорытынды жаз.

Шешуі.

Суреттер: 1) стақанда су, үстінде үгінділер жүзіп тұр, түбінде құм; 2) қағазға оралған магнит, оған үгінділер жабысқан, төменде — құм үйіндісі; 3) ұстағыш, сүзгісі бар құйғы, шыны таяқша және таза суы бар стақан.

Қорытынды үлгісі: заттардың қандай да бір қасиеті әртүрлі болса, қоспаны бөлуге болады. Тығыздығы әртүрлі болса — тұндыру, темір болса — магнит, бөлшектері әртүрлі көлемді болса — сүзгі жарайды.

Жауабы: кесте жоғарыда толтырылған.

Жадынама

• Тығыздығы әртүрлі → тұндыру.
• Темір бар → магнит.
• Бөлшектердің көлемі әртүрлі → елеуіш немесе сүзгіш.
• Зат еріген → буландыру.
• Қауіпсіздік: дәмін татпау, магнит — қағазда, қолды жуу.

Шағын тест