§ 25. Ерітінділер не үшін қажет?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар және материалдар. 135–138-беттер.

Нені үйренесің

• Ерітінді, еріткіш және еритін зат деген не екенін түсіндіруді.
• Ерітіндіні жүзгіннен ажыратуды.
• Ерітінді мысалдарын келтіруді: сұйықтық + қатты зат, сұйықтық + сұйықтық, сұйықтық + газ.
• Белгілі құрам бойынша қарапайым ерітінді дайындап, нәтиже оның құрамына тәуелді екенін көруді.

Ой қозғау

• Қоспа дегеніміз не? Бір-бірімен араласқан бірнеше зат.
• Шайға қант салып араластырғанда, қант қайда кетеді? Ол ешқайда кетпейді: шай тәтті болды. Қант көзге көрінбейтін кішкентай бөлшектерге ыдырады.
• Бір стақан судағы құмды бірден көруге бола ма? Иә, құм түйіршіктері көрінеді және тез түбіне шөгеді.
• Жер бетінде сұйық күйде ең жиі кездесетін зат қандай? Су.

💡 Шайдағы қант көрінбей кетеді, ал судағы құм көрінеді. Ерітінді мен ерітінді емес қоспаның айырмашылығы дәл осында. Қазір түсінеміз.

Тақырыпты талдаймыз

Ерітінді — шекарасыз қоспа

Бір стақан суға бір қасық тұз салып араластыр. Бір минуттан кейін су қайтадан мөлдір, түйіршіктер көрінбейді. Тұз қай жерде аяқталып, су қай жерде басталады? Шекара жоқ: тұз бүкіл суға біркелкі таралды.

📌 Ерітінді — кем дегенде екі, бөліну шегарасы байқалмайтын компоненттен тұратын біртектес қоспа.

Кез келген ерітіндінің екі бөлігі бар:

• еріткіш — онда еріту жүретін зат. Көбіне сұйықтық: су, спирт;
• еритін зат — ерітілетін зат: тұз, қант, бояу.

Тұзды суда еріткіш — су, еритін зат — тұз.

Су — еріткіштердің чемпионы

Параграфтың басындағы суретте сары, жасыл, қызыл және күлгін сұйықтығы бар колбалар мен цилиндрлер бар. Түстері әртүрлі, ал еріткіш бәрінде біреу — су. Су өте көп затты ерітеді: қатты, сұйық, тіпті газтәріздес заттарды да. Сондықтан оны планетадағы ең кең таралған еріткіш дейді.

🌟 Балықтар суда еріген оттегімен дем алады. Оны көзбен көре алмаймыз, су мен оттегінің арасында шекара жоқ. Сондықтан жазда тоғандағы су қатты қызғанда, оттегі азайып, балықтар «дем алу» үшін беткі қабатқа көтеріледі.

Ерітінді неден тұрады

Біздің еріткішіміз сұйық, ал оған кез келген күйдегі затты ерітуге болады:

⚠️ Жиі кететін қате. Барлық сұйықтық араласа бермейді. Ацетон мен су ерітінді түзеді, ал бензин мен су — түзбейді: бензин су бетінде қабыршақ болып жүзеді, шекара көрінеді. Демек, бұл ерітінді емес.

Жүзгін — лайлы қоспа

Суға саз араластырсаң, су лайланады. Саздың бөлшектері көрінеді және уақыт өте шөгеді. Бұл ерітінді емес, жүзгін.

📌 Жүзгін — сұйық заттың ішінде қатты заттың түйіршіктері біркелкі орналасқан қоспа. Ол лайлы, ал бөлшектері біртіндеп шөгеді.

Ерітіндіні жүзгіннен қалай ажыратады? Ерітінді мөлдір (түсті болуы мүмкін, бірақ мөлдір), тұнбайды, сүзгіден түгел өтеді. Жүзгін лайлы, уақыт өте шөгеді, сүзгіш оның бөлшектерін ұстап қалады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бірге екі стақан жасаңыз: біреуіне тұз, екіншісіне бір қасық ұн салыңыз. 15 минут күтіп, жарыққа қараңыз. Бала өзі көреді: «ұнды» стақанда тұнба мен лай, ал тұзды стақанда мөлдір су.

Адамдарға ерітінділер не үшін керек

Ерітінділер барлық жерде бар. Біз шай мен компот ішеміз, тамшылармен және шәрбаттармен емделеміз, ыдысты сабынды ерітіндімен жуамыз, өсімдіктерді тыңайтқыш ерітіндісімен суарамыз. Тіпті шүмектегі су да — ерітінді: онда тұздар мен газдар еріген.

Таза су әркімге керек. Өзендер мен көлдерде зиянды қоспалар мен микробтар көп, сондықтан қалаларға арналған суды тазартады. Ал егістікке одан да көп су кетеді:

🌟 Ғалымдардың есептеуінше, адамның тәуліктік қажетін өтеу үшін 6 м³ су керек. Бұл шамамен 40 толы ванна!

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Ерітінді дегеніміз не? Кем дегенде екі, бөліну шегарасы байқалмайтын компоненттен тұратын біртектес қоспа.
• Ол қандай бөліктерден тұрады? Еріткіш пен еритін заттан.
• Ең кең таралған еріткіш қандай? Су.
• Жүзгін ерітіндіден немен ерекшеленеді? Жүзгін лайлы, оның бөлшектері көрінеді және шөгеді. Ерітінді мөлдір және тұнбайды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Суреттегі ерітінділерге қара. Осы ерітінділерді не біріктіреді? Ерітінділерде қандай ортақ зат бар?

Қалай ойлаймыз. Зертханада және үйде заттарды көбіне неде ерітетінін ойлан.

Шешуі. Сұйықтықтар әртүрлі түсті, себебі әртүрлі заттар еріген. Бірақ барлық колбада еріткіш бір — су.

Жауабы: бәрі ерітінділер; ортақ зат — су (еріткіш).

№ 2

«Ерітінді = сұйық зат + …» сызбасына қара. Ерітінді қандай компоненттерден тұратынын анықта. Барлық ерітінді түрлеріне мысал келтір.

Қалай ойлаймыз. Еріткіш — сұйықтық. Ал еритін зат қатты, сұйық немесе газтәріздес болуы мүмкін.

Жауап үлгісі.

1. Сұйықтық + қатты зат: судағы тұз, шайдағы қант, судағы марганцовка.
2. Сұйықтық + сұйық зат: сірке суы (суда еріген сірке қышқылы), судағы спирт, судағы ацетон.
3. Сұйықтық + газтәріздес зат: газдалған су, өзен немесе аквариум суындағы оттегі.

Жауабы: ерітінді = сұйық еріткіш + қатты, сұйық немесе газтәріздес зат; мысалдар жоғарыда.

№ 3

Үйінде ата-анаң немесе өзің жасаған ерітіндіге мысал келтір. Кез келген ерітіндінің негізгі компоненті не болып табылады?

Жауап үлгісі.

• Анам макаронға арналған суға тұз салады — тұздың ерітіндісі.
• Әжем қиярды тұздықпен құяды.
• Біз жөтелге арналған шәрбатты немесе тамақты шаюға арналған ұнтақты ерітеміз.
• Әкем көшетке тыңайтқыш ерітеді, ал мен акварель бояуын езіп аламын.

Жауабы: иә, дайындаймыз; кез келген ерітіндіде міндетті түрде еріткіш және еритін зат болады.

№ 4

Тәжірибе: «Сабынды көпіршіктер». 25 мл ыдыс жуатын сұйықтық пен 100 мл жылы судан ерітінді дайында, 10 сабын көпіршігін шығар. Содан кейін 0,5 шайқасық құмшекер (немесе 1 шайқасық глицерин) қосып, тағы 10 көпіршік үрле. Салыстырып, қорытынды жаса.

🧪 Тәжірибе. Саған қажетті заттар: өлшеуіш стақан, ерітіндіге арналған сұйықтық, жылы су, ыдыс жууға арналған сұйықтық, құмшекер немесе глицерин, түбі кесілген пластик бөтелке, ұялы телефон немесе фотоаппарат.

Қалай ойлаймыз. Біз тек бір нәрсені өзгерттік — құмшекер немесе глицерин қостық. Демек, көпіршіктердегі айырмашылық дәл осы қоспаға байланысты.

Шешуі. Құмшекер немесе глицерині бар ерітіндіде көпіршіктер үлкенірек болады, ұзағырақ тұрады және оңай үрленеді. Бұл заттар сабын қабықшасын мықтырақ етеді және одан судың булануын баяулатады.

Жауабы: екінші ерітіндіде көпіршіктер жақсырақ; ерітіндінің қасиеттері оның құрамына тәуелді.

⚠️ Ерітіндіні жұтпа: тек сыртқа, бөтелкенің мойны арқылы үрле. Сабын көзіңе тисе, суға шай. Ерітіндіні ішпе.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Тәжірибе үйде қауіпсіз. Оны сыртта немесе ваннада жасаған жөн: сабын тамшыларынан еден тайғақ болады.

№ 5

Сен қалай ойлайсың, егер осы суға барлық қоспалардан тазартылған су (дистилденген су) қоссақ, көпіршік сапасы өзгере ме? Неліктен?

Қалай ойлаймыз. Біз тек су қосамыз. Сабын мен глицерин көбеймейді, ал ерітіндінің көлемі артады.

Жауап үлгісі.

• Ерітінді сұйылады: әр тамшыда сабын мен глицерин аз болады.
• Қабықша жұқарып, әлсірейді, көпіршіктер кішірек болып, тезірек жарылады.
• Ал ерітіндіні бірден дистилденген суға дайындасаң, көпіршіктер су құбырындағыдан да жақсы болуы мүмкін: шүмектегі судың тұздары сабынның көбіктенуіне кедергі жасайды.

Жауабы: иә, өзгереді: артық судан ерітінді сұйылады және көпіршіктер нашарлайды.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Төмендегі мәтіннің сабақ тақырыбымен қандай байланысы барын ойлан. Қосымша дереккөздерді пайдаланып, еліміздегі суды пайдалануға байланысты ақпараттарды тап. Өз шешіміңді ұсын. Постер түрінде безендір»)

Қазақстандағы ауыз су сапасы туралы мәтінді оқы. Оның ерітінділермен қандай байланысы бар? Елде қанша су жұмсалатыны туралы мәліметтерді тап, идеяларыңды ұсын және постер жаса.

Қалай ойлаймыз. Өзендер мен көлдердің суы — ерітінді: онда тұздар, қоспалар еріген, микробтар болуы мүмкін. Оны ішу үшін тазартады.

Жауап үлгісі. Постер жоспары:

1. Тақырып: «Әр тамшы есепте».
2. Дерек: табиғи су — ерітінді, онда артық заттар көп, сондықтан үйлерге бермес бұрын оны тазартады.
3. Сандар: суды ең көп ауыл шаруашылығы жұмсайды (1 т күріш үшін — 7 мың тоннадан астам су).
4. Мәселе: ауылдардың бір бөлігінде әлі сапалы ауыз су жоқ, кейбір су қоймалары ластанған. Мәтінде Қызылорда облысында ластану көрсеткіші ең жоғары екені айтылған (95,8%).
5. Идеялар: егістікке тамшылатып суару, ағып тұрған шүмектерді жөндеу, зауыттарда тазарту құрылғылары, көлігі өзен жағасында жумау.

Мәтін үлгісі: «Өзендегі су таза көрінеді, бірақ ол — ерітінді. Онда тұздар мен зиянды қоспалар еріген, микробтар болуы мүмкін. Сондықтан су шүмекке жетпес бұрын оны тазартады. Суды ең көп егістік алады: бір тонна күрішке жеті мың тоннадан астам су кетеді. Егістікті су басып суарудың орнына тамшылатып суарса, су бірнеше есе аз кетеді. Үйде де суды үнемдеуге болады: тіс тазалағанда шүмекті жап, ағып тұрғанын жөнде».

Қайдан іздеу: ҚР Су ресурстары министрлігінің және Ұлттық статистика бюросының сайттары, энциклопедиялар, ауылдарды сумен қамтамасыз ету бағдарламасы туралы жаңалықтар.

Жауабы: мәтін тақырыппен байланысты, себебі табиғи су — ерітінді, оны тазарту керек; постер жоғарыдағы жоспар бойынша.

№ 7

Салыстыру сызығын толтыр: су ерітінділері мен жүзгін алты белгі бойынша.

Шешуі.

Жауабы: кестеде.

№ 8

Тақырып бойынша 3 «жеңіл» және 2 «күрделі» сұрақ құрастырып, оларды сыныптастарыңа ұсын.

Қалай ойлаймыз. «Жеңіл» сұрақ — бір сөзден тұратын жауабы бар: кім? не? қалай аталады? «Күрделі» сұрақ ойлануды талап етеді: неге? егер … болса, не болады? айырмашылығы неде?

Жауап үлгісі.

• Жеңіл: «Ерітетін зат қалай аталады?» (еріткіш); «Ең кең таралған еріткіш қандай?» (су); «Саз бен судың лайлы қоспасы қалай аталады?» (жүзгін).
• Күрделі: «Бензин мен су қоспасын неге ерітінді деп есептемейді?»; «Судағы еріген оттегі кетіп қалса, балықтарға не болады?»

Жауабы: жоғарыда үлгілер бар; өз сұрақтарың да есепке алынады.

№ 9

«Судағы шеңберлер» әдісі: бағанда кілт сөз жазылған. Бағандағы әрбір әріпке сабақтың тақырыбына байланысты сөз, сөз тіркесі немесе сөйлем тап. Әріп таңдалған сөздің ішінде болуы тиіс. Сұрақ: болашақта қоспаларды қалай пайдаланады деп ойлайсың?

Қалай ойлаймыз. Әріп сөздің кез келген жерінде тұра алады. Болашақ туралы сұраққа жауап беретін сөздерді ізде. Кілт сөз — ЕРІТІНДІ.

Жауап үлгісі.

Жауабы: әркімнің өз сөздері болады; басты нәрсе — әрқайсысы ерітінділер мен қоспаларға байланысты болуы.

Жадынама

• Ерітінді = еріткіш + еритін зат.
• Ерітінді мөлдір және біртектес, заттар арасындағы шекара көрінбейді.
• Қатты, сұйық және газтәріздес зат ерітуге болады.
• Жүзгін лайлы, бөлшектері көрінеді және шөгеді.
• Ерітіндінің қасиеттері оның құрамына тәуелді.

Шағын тест