§ 32. «Заттар және материалдар» тарауы бойынша қорытынды тапсырмалар

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар және материалдар. 164–165-беттер.

Нені үйренесің

• Дене мен заттың не екенін анық түсіндіруді.
• Бөлшектердің суретіне қарап, қатты, сұйық және газ күйін тануды.
• Сызбада таза затты қоспадан ажыратуды.
• Қоспаны бөлу тәсілін таңдап, агрегаттық күй өзгерістерін атауды.

Нені қайталаймыз

• Денелер мен заттар, бөлшектер және диффузия — § 17.
• Қатты денелер, сұйықтар мен газдар, бөлшектердің қозғалысы — § 18.
• Заттардың физикалық қасиеттері: балқу, тығыздық, электр өткізгіштік — § 19–20.
• Табиғат құбылыстары — § 21.
• Таза заттар мен қоспалар — § 22.
• Қоспаны бөлу тәсілдері: тұндыру, сүзу, буландыру, магнит — § 23–24.
• Ерітінділер және массалық үлес — § 25–28.
• Металдар мен бейметалдар — § 29; жасанды заттар — § 30; зертханалық жұмыстар — § 31.

Ой қозғау

• Шеге — дене ме, зат па? Дене. Ал ол жасалған темір — зат.
• Барлық зат неден тұрады? Үнемі қозғалып тұратын ұсақ бөлшектерден.
• Қоспа дегеніміз не? Бірнеше заттың бірге тұруы, мысалы, тәтті шай.
• Сүзгі магниттен немен ерекшеленеді? Сүзгі ірі бөлшектерді ұстап қалады, магнит темірді тартады.

Тақырыпты талдаймыз

Үш күй — бөлшектердің үш «биі»

Сыныпты сабақ кезінде және үзілісте елестетші. Сабақта бәрі қатарымен отырады да, дерлік қозғалмайды — бұл қатты дене. Үзілісте бәрі қатар тұрады, бірақ итеріседі, орындарын ауыстырады — бұл сұйықтық. Ал мектеп ауласында балалар бір-бірінен алыс жүгіріп кетті — бұл газ.

📌 Қатты зат: бөлшектер тығыз, қатаң ретпен орналасады, тек орнында тербеледі. Сұйық зат: бөлшектер жақын, бірақ ретсіз және орын ауыстырып тұрады. Газ: бөлшектер бір-бірінен алыс және төрт тарапқа жүгіріп жүреді.

Таза зат немесе қоспа

Егер барлық бөлшектер бірдей болса, бұл — таза зат. Бөлшек түрлі түсті бірнеше «шариктен» тұруы мүмкін, бастысы — барлық бөлшек бір-біріне ұқсас болуы керек. Егер бөлшектер әртүрлі болса, бұл — қоспа.

Қоспаны қалай бөлеміз

Тәсілді заттардың бір-бірінен немен ерекшеленетініне қарай таңдаймыз:

Агрегаттық күйдің өзгеруі

Мұз ериді — бұл балқу. Су қатады — бұл қатаю (кристалдану). Шалшық кебеді — бұл булану. Суық әйнектегі тамшылар — конденсация. Сұйық күйден өтпей-ақ, қатты зат бірден газға айналатыны да, кері өзгерісі де болады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бұл — қорытынды сабақ. Баладан әр жауабын «бөлшектер арқылы» түсіндіртіңіз: «шар ыстықтан жарылды» деп қана емес, «газ бөлшектері жылдамырақ қозғалып, қабырғаға күштірек соқты» деп айтсын.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Барлық заттың ортақ қасиеті не? Олардың бәрі бөлшектерден тұрады, бөлшектер қозғалады және бір-бірін тартады.
• Қыздырғанда денелер неге ұлғаяды? Бөлшектер жылдамырақ қозғалып, бір-бірінен алыстайды.
• Таза зат қоспадан немен ерекшеленеді? Таза затта барлық бөлшек бірдей, қоспада әртүрлі.
• Қоспаны бөлу тәсілдері неге негізделген? Заттардың физикалық қасиеттерінің айырмашылығына: тығыздығына, бөлшектерінің мөлшеріне, ерігіштігіне, магнитке тартылуына.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ұғымдарға анықтама бер: дене — …; зат — … .

Қалай ойлаймыз. Дене — «не», зат — «неден жасалған».

Шешуі.

• Дене — бізді қоршаған кез келген нәрсе. Дененің пішіні, өлшемі, массасы болады. Мысалы: қасық, доп, шеге, тамшы.
• Зат — дене жасалған материал. Мысалы: алюминий, резеңке, темір, су. Әр заттың өзіндік физикалық және химиялық қасиеттері бар.

Жауабы: дене — зат, яғни нәрсе; зат — сол нәрсе жасалған материал.

⚠️ Жиі кететін қате. «Су — дене» деп айту. Су — зат, ал тамшы немесе мұз сүңгі — дене.

№ 2

Өзен құмы және ас тұзы қоспасы берілген. Қоспаны жеке заттарға бөл. Қоспаны бөлу бойынша сенің істейтін жұмысыңның реті қандай болады? Сен неге осы реттілікті таңдадың? Түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Тұз бен құмның екеуі де қатты, құрғақ күйінде оларды бөлуге болмайды. Бірақ тұз суда ериді, ал құм ерімейді. Дәл осы айырмашылықты пайдаланамыз.

Шешуі. Реті: еріту → сүзу → буландыру.

1. Алдымен ерітеміз, өйткені олай істемесек, сүзгі тұзды да, құмды да ұстап қалады.
2. Содан кейін сүземіз: сүзгі ерітіндіні өткізеді, ал құмның ірі бөлшектерін ұстап қалады.
3. Соңында буландырамыз, өйткені тұзды судан тек осылай «алуға» болады.

Жауабы: суда ерітіп, құмды сүзіп алу, тұз ерітіндісін буландыру.

⚠️ Буландыруды тек ересек адаммен немесе мұғаліммен бірге жүргізеді: табақша мен ерітінді өте ыстық, шашыраған тамшылар күйдіріп алады.

№ 3

Төмендегі суреттердің қайсысында сұйық зат берілгені анық. Өзіңнің таңдауыңды бөлшектердің теориясын қолдана отырып түсіндір. Суреттерде стақандағы бөлшектер: а) тығыз, тұп-тура қатарлармен; ә) сирек, бір-бірінен алыс; б) жақын, бірақ ретсіз орналасқан.

Шешуі.

• а) Бөлшектер тығыз және қатаң қатарлармен орналасқан — бұл қатты зат.
• ә) Бөлшектер аз, олар бір-бірінен алыс — бұл газ.
• б) Бөлшектер бір-біріне дерлік тиіп тұр, бірақ ретсіз орналасқан — бұл сұйықтық. Олар орын ауыстыра алады, сондықтан сұйықтық ағады және ыдыстың пішінін қабылдайды, бірақ көлемін сақтайды.

Жауабы: сұйықтық — б) суретте.

№ 4

Майраның туған күніне шар сыйлады. Ол шарды өте қатты үрледі және шар күн астында ұзақ болғандықтан жарылып қалды. Бөлшектердің теориясын қолдана отырып, неге солай болғанын түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Есіңе түсір: температура жоғары болған сайын, бөлшектер жылдамырақ қозғалады.

Шешуі.

1. Күн шарды да, оның ішіндегі ауаны да қыздырды.
2. Газ бөлшектері жылдамырақ қозғалып, шардың қабырғасына ішінен күштірек соқты.
3. Газ ұлғайып, резеңкені одан сайын қатты керді.
4. Шар онсыз да шегіне дейін үрленген еді, резеңке төтеп бере алмай, шар жарылып кетті.

Жауабы: қыздырғанда ауа бөлшектері жылдамырақ қозғалады, газ ұлғаяды және қабырғаны күштірек қысады; тым керілген резеңке жыртылады.

🌟 Қыста керісінше болады: үрленген шарды аязға шығарсаң, ол байқаулы түрде «сөнеді». Бөлшектер баяулайды да, газ аз орын алады.

№ 5

Сызба суретте әртүрлі заттар берілген. Түрлі элементтердің бөлшектері әртүрлі түске боялған. Таза зат бейнеленген суреттің әріптік белгісін анықтап көрсет. Суреттерде: а) ақ шариктердің алты бірдей жұбы; ә) қара қошқыл шариктердің бес бірдей жұбы; б) ақ жұптар мен қара жұптар араласқан; в) төрт бірдей бөлшек «бір ақ + екі қара»; г) үш «бір ақ + екі қара» бөлшек және бір қара жұп.

Қалай ойлаймыз. Бір бөлшекте қанша шарик бар және олар қандай түсті болғаны маңызды емес. Маңыздысы — барлық бөлшек бірдей ме.

Шешуі.

• а) Барлық бөлшек — бірдей ақ жұптар → таза зат.
• ә) Барлық бөлшек — бірдей қара жұптар → таза зат.
• б) Ақ жұптар да, қара жұптар да бар → екі заттың қоспасы.
• в) Барлық бөлшек бірдей, шариктері әртүрлі болса да → таза зат.
• г) Үш бөлшек бір түрлі, біреуі басқа түрлі → қоспа.

Жауабы: а, ә, в.

⚠️ Жиі кететін қате. в) суретті екі түсі бар деп қоспа санау. Бірақ әртүрлі «шариктер» бір бөлшекке біріккен және барлық бөлшек бірдей — демек, зат таза.

№ 6

Қоспаны ажырату үшін қоспа компоненттерінің физикалық ерекшеліктері қолданылады. Төмендегі суреттегі қоспаны ажырату үшін қолданылған тәсілді жаз: а) спиртовка үстіндегі фарфор табақшада ерітінді; ә) штативке бекітілген тар түтік, ішінде түсті сұйықтық, астында стақан; б) қоспа үстінде тұрған магнит; в) штативтегі воронкада сүзгі, оған сұйықтық құйылып жатыр.

Қалай ойлаймыз. Әр суреттен басты құралды тап: от, түтік, магнит немесе сүзгі.

Шешуі.

• а) Табақшадағы ерітіндіні қыздыру — буландыру. Су буланады, еріген зат қалады.
• ә) Тар түтіктен өтіп, стақанға тамып жатқан сұйықтық — бөлгіш түтікті (воронканы) қолданып бөлу: ауыр, тығыз қабатты төменнен ағызады.
• б) Магнит темір бөлшектерді тартып алады — магнитпен бөлу.
• в) Сұйықтық қағаз сүзгіден өтеді — сүзу.

Жауабы: а) буландыру; ә) тұндыру (бөлгіш воронка); б) магнитпен әсер ету; в) сүзу.

№ 7

Суретте заттардың агрегаттық күйінің өзгеруі берілген: а) бір-бірінен алыс орналасқан бірнеше бөлшек; ә) қатарласқан көптеген бөлшек; б) бөлшектер шашыраңқы, бірақ жақынырақ. Бөлшектер арасындағы көрсеткілер: 1-үдеріс — а-дан ә-ге, 2-үдеріс — ә-ден б-ға, 3-үдеріс — б-дан ә-ге, 4-үдеріс — ә-ден а-ға. Анықтаңдар: а, ә, б заттың агрегаттық күйін. Заттардың агрегаттық күйінің өзгеруі үдерісін ата: 1-, 2-, 3-, 4-үдеріс.

Қалай ойлаймыз. Алдымен бөлшектерге қарап күйді тап (№ 3-тегідей), содан кейін көрсеткі қайдан қайда бағытталғанын қара.

Шешуі.

1. а) Бөлшектер бір-бірінен алыс — газ.
2. ә) Бөлшектер тығыз, тұп-тура қатарлармен — қатты күй.
3. б) Бөлшектер ретсіз, бірақ газдағыдан жақынырақ — сұйық күй.

Енді үдерістер:

• 1-үдеріс (газ → қатты) — десублимация: газ бірден қатты затқа айналады. Суық терезеде су буынан осылай аяз өрнегі мен қырау пайда болады.
• 2-үдеріс (қатты → сұйық) — балқу: мұз ериді, парафин балқиды.
• 3-үдеріс (сұйық → қатты) — қатаю (кристалдану): су қатады.
• 4-үдеріс (қатты → газ) — сублимация: қатты зат бірден газға айналады. Қыста аязда сүлгі осылай кебеді, ал «құрғақ мұз» түтіндеп тұрады.

Жауабы: а) газ, ә) қатты, б) сұйық. 1 — десублимация; 2 — балқу; 3 — қатаю (кристалдану); 4 — сублимация.

💡 Шатастырма: сұйық → газ өту — булану (қайнау), ал газ → сұйық — конденсация. Бұл сызбада а) мен б) арасында көрсеткі жоқ.

Жадынама

• Қатты күй: бөлшектер тығыз және ретпен. Сұйық: жақын, бірақ ретсіз. Газ: бір-бірінен алыс.
• Қыздырғанда бөлшектер жылдамырақ қозғалады, дене ұлғаяды.
• Таза зат — барлық бөлшек бірдей; қоспа — әртүрлі.
• Тұз + құм: ерітіп → сүзу → буландыру.
• Бөлу тәсілін заттардың қасиеттеріндегі айырмашылыққа қарай таңдайды.

Шағын тест