§ 33. Жер ғаламшарында неге тіршілік бар?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 4 тарау: Жанды және жансыз табиғаттағы үдерістер. 6–11-беттер.

Нені үйренесің

• Ауаның Күннен тікелей емес, жер бетінен жылитынын түсіндіруді.
• Желдің қайдан пайда болатынын түсінуді: жылы ауа көтеріледі, суық ауа төмен түседі.
• Судың шеңбер бойымен қалай жүретінін айтуды: теңіз → бұлт → жаңбыр → өзен → теңіз.
• Зат айналымы дегенді және онда «асыраушылар», «қоректенушілер», «тазалықшылар» кім екенін түсіндіруді.
• Неге бәрімізді «Күннің балалары» деп атауға болатынын түсінуді.

Ой қозғау

• Жансыз табиғатта қандай үдерістер жүретінін білесің? Булану, еру, қату, бұлттардың пайда болуы, жаңбыр мен қар, жел, қызу және суу.
• Заттар қыздырғанда не болады? Олар ұлғаяды. Суығанда — кішірейеді.
• Қайсысы жеңіл: жылы ауа ма, суық ауа ма? Жылы ауа. Сондықтан ыстық ауа толтырылған әуе шары жоғары ұшады.
• Жер жарық пен жылуды қайдан алады? Күннен.

Тақырыпты талдаймыз

Неге әйнек салқын, ал терезе алды жылы

Күн ашық күні өзің тексеріп көр. Терезе әйнегін ұстап көр — ол салқын. Ал күн түсіп тұрған терезе алды жылы. Әйнек мөлдір: сәулелер одан өтіп кетеді де, оны дерлік жылытпайды. Терезе алды мөлдір емес: ол сәулелерді ұстап қалып, қызады.

Ауамен де сол сияқты. Ол мөлдір, Күн сәулелері одан өтіп кетеді. Жер беті қызады: топырақ, тастар, асфальт, су. Ал ауа одан жылиды, жылы батареяның үстіндегі қолың сияқты.

📌 Мөлдір ауа Күн сәулесінен тікелей емес, жер бетінен жылиды.

Таулардың басында жаз бойы неге қар жатады

Қаншалықты биікке көтерілсең, жылы жерден соншалықты алыстайсың. Демек, ол жерде ауа салқынырақ. Сондықтан биік таулардың шыңдары жыл он екі ай ақ болып тұрады.

🌟 Хантәңірі шыңы — Қазақстандағы ең биік нүкте, теңіз деңгейінен 6995 м. Төменде, алқаптарда жазда ыстық болса да, оның басын жыл бойы қар жауып жатады.

Жел қайдан шығады

Қызған ауа кеңейеді, жеңілдейді де, жоғары көтеріледі. Бұл — өрлеу қозғалысы. Суық ауа тығыз әрі ауыр, ол төмен түседі. Бұл — төмендеу қозғалысы. Жоғары кеткен жылы ауаның орнына жан-жақтан суық ауа ағып келеді — жел осылай туады.

📌 Ауа массасы — температурасы, ылғалдылығы, қысымы, шаңдануы сияқты өзіндік ерекше қасиеттері бар ауаның үлкен көлемі. Оның ең негізгі қасиеті — үнемі қозғалыста болуы.

Параграфтағы суретте Күн мен Жердің сызбасы бар. Экваторда сәулелер тік түседі де, ең қатты қыздырады, полюске жақындаған сайын сәулелер еңкейе түседі, әлсіз қыздырады. Экваторда көрсеткі жылы ауаның көтерілуін көрсетеді. Жоғарыда ауа екі жаққа тарап, суиды және тропик маңында төмен түседі, ал төменде экваторға қайтып оралады. Шеңбер шығады.

⚠️ Жиі кететін қате. «Күнге жақын болған сайын жылырақ, демек тауда ыстығырақ». Олай емес! Тау сені небәрі бірнеше шақырымға көтереді, бұл Күнге дейінгі 150 млн км қашықтықпен салыстырғанда ештеңе емес. Басты нәрсе — биікте сен жылы жерден алыссың.

Су тамшысының саяхаты

Су теңіздердің, өзендердің, көлдердің беткі қабатынан және тіпті өсімдік жапырақтарынан буланады. Бу көтеріліп, суиды да, бұлтқа жиналады. Жел бұлтты алысқа айдап апарады, су жаңбыр немесе қар болып жауады. Содан соң ол бұлақтармен өзендерге ағып барады, ал өзендер оны теңізге апарады. Судың бір бөлігі топыраққа сіңіп, жер астымен де теңізге ағады.

📌 Табиғаттағы су айналымы — Күн энергиясы мен ауырлық күшінің әсерінен атмосфера, гидросфера және литосферада судың үздіксіз айналым бойымен қозғалуы. Оның «қозғалтқыштары» — Күн энергиясы (суды жоғары көтереді) және ауырлық күші (оны төмен тартады).

🌟 Егер барлық су Жер бетіне біркелкі таралса, онда біздің ғаламшардың бетін қалыңдығы 4 км су жауып тұрар еді!

Біз бәріміз — «Күннің балаларымыз»

Жарықсыз өсімдіктер өспейді. Ал өсімдіктер — барлық қоректік тізбектің бастауы: оларды шөпқоректілер жейді, шөпқоректілерді жыртқыштар жейді. Демек, өсімдіктер «буып-түйген» Күн энергиясы дерлік әрбір тірі ағзада бар. Тіпті сенің ірімшік қосылған бутербродыңда да!

Зат айналымы

Табиғатта заттар жоғалмайды, олар біреуінен екіншісіне өтеді. Өсімдіктер топырақтан су мен тұздарды, ауадан көмірқышқыл газын алады. Жануарлар өсімдіктерді жейді. Өсімдіктер мен жануарлар өлгенде, бактериялар мен саңырауқұлақтар олардың қалдықтарын қайтадан тұздарға, суға және газға дейін ыдыратады. Және осыны өсімдіктер қайтадан пайдаланады.

📌 Зат айналымы — тірі организмдер сатылап пайдаланған кезде ерте ме, кеш пе, бастапқы заттың қайта қалпына келуіне, яғни айналымның түйықталуына алып келетін заттардың өзгерісі.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Балаға компост үйіндісін немесе ағаш түбіндегі шіріген жапырақтарды көрсетіңіз. «Жапырақтар жыл сайын қайда кетеді?» деп сұраңыз. Бұл — «тазалықшылардың» жұмысы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Ауа неге Күннен тікелей жылымайды? Ол мөлдір, сәулелерді өзі арқылы өткізіп жібереді.
• Ауаның өрлеу және төмендеу қозғалысы дегеніміз не? Жылы ауа жоғары көтеріледі, суық ауа төмен түседі.
• Суды шеңбер бойымен не қозғалтады? Күн энергиясы және ауырлық күші.
• Зат айналымын неге тұйық дейді? Соңында зат бастапқыдағы қалпына қайта оралады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ауа қалай қызады?

Қалай ойлаймыз. Әйнек пен терезе алдымен жасаған тәжірибені есіңе түсір.

Жауап үлгісі.

• Күн сәулелері мөлдір ауадан өтіп кетеді де, оны дерлік жылытпайды.
• Сәулелер мөлдір емес жер бетін: топырақты, тастарды, суды қыздырады.
• Жылы беттен ауаның төменгі қабаты қызады.

Жауабы: ауа Күн қыздырған жер бетінен жылиды.

№ 2

Жаз уақытында тау басындағы қар неге ерімейтінін түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Ауаға жылу қайдан келеді? Шың оған жақын ба?

Жауап үлгісі.

• Ауа жер бетінен жылиды.
• Қаншалықты биік болса, ауа қызған жерден соншалықты алыс, соншалықты суық болады.
• Шыңдарда үнемі суық, сондықтан қар еріп үлгермейді.

Жауабы: биікте ауа суық, өйткені ол Жердің қызған бетінен алыс.

№ 3

Неге ауа райын болжағанда желдің бағытын білу маңызды? Ойланып көрші.

Қалай ойлаймыз. Жел ауа массаларын тасиды, ал оларда өз қасиеттері бар: температура, ылғалдылық.

Жауап үлгісі.

• Жел басқа жерден ауаны өзінің жылуымен немесе суығымен бірге әкеледі.
• Солтүстіктен соққан жел көбіне суытады, оңтүстіктен соққаны жылытады.
• Теңізден немесе мұхиттан соққан жел ылғалды ауа әкеледі, жаңбыр жауып кетуі мүмкін.

Жауабы: желдің бағытына қарап, бізге қандай ауа — жылы немесе суық, құрғақ немесе ылғалды ауа келетінін, демек ауа райы қандай болатынын болжауға болады.

№ 4

Қандай жағдайда су сұйық күйінен қатты күйге айналады?

Қалай ойлаймыз. Су 0 °C-қа және одан төмен температураға дейін суығанда қатады.

Шешуі. Су 0 °C және одан төмен температурада қатты күйге өтеді. Мұны табиғатта өзен-көлдердің қатуынан, шалшықтардың мұзға айналуынан, қар жауғанда көруге болады.

Жауабы: 0 °C және одан төмен температурада.

№ 5

Сен тұратын аумақта осындай табиғат құбылысын жылдың қай мезгілінде бақылауға болады?

Қалай ойлаймыз. Алдыңғы жаттығуды есіңе түсір: су қашан қатады? Өз қалаңда немесе ауылыңда мұз қашан пайда болады?

Жауап үлгісі.

• Қазақстанның көп бөлігінде су күздің соңында, қыста және ерте көктемде қатады: шалшықтар, өзендер мен көлдер мұзға айналады, қар жауады.
• Таулы жерлерде (мысалы, Алматы маңындағы тауларда) мұз бен қарды жазда да көруге болады.

Жауабы: күздің соңында, қыста және ерте көктемде (тауда — жыл бойы).

№ 6

Сенің үйіңнің қасындағы үлкен су нысаны кішірейгенін байқадың ба? Оның суы толығымен булана ма? Егер буланса, онда ол неге қайтадан пайда болады? Қандай үдеріс арқылы нысанның суы қайта толады?

Қалай ойлаймыз. Су айналымын еске түсір: су қайда кетеді және қайдан келеді.

Жауап үлгісі (Іле өзені, Балқаш көлі немесе Қапшағай су қоймасы мысалында — өз су нысаныңды ал).

• Жазда су буланады, деңгейі аздап төмендеуі мүмкін.
• Су нысаны толығымен құрғамайды: оны қайтадан жаңбыр, еріген қар, бұлақтар, құятын өзендер және жер асты сулары толтырады.
• Бұл — табиғаттағы су айналымының жұмысы.

Жауабы: судың тек бір бөлігі буланады; су нысаны су айналымы арқылы, яғни жауын-шашын, өзен ағыны және жер асты сулары есебінен қайта толады.

№ 7

Жануарлар өз тіршілігіне қажетті химиялық заттарды қайдан алады?

Қалай ойлаймыз. Зат айналымы сызбасын еске түсір: топырақтағы заттарды кім алады?

Жауап үлгісі.

• Өсімдіктер топырақтан су мен минералды тұздарды сіңіреді, ал ауадан көмірқышқыл газын алады.
• Шөпқоректі жануарлар өсімдіктерді жеп, осы заттарды алады.
• Жыртқыштар осы заттарды шөпқоректілерді жеп алады. Сонымен қатар жануарлар су ішеді және оттегімен тыныс алады.

Жауабы: қоректен (өсімдіктерден немесе басқа жануарлардан), судан және ауадан.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Жансыз табиғатта қандай үдерістер жүріп жатқанын есіңе түсір…») Жансыз табиғатта қандай үдерістер жүріп жатқанын есіңе түсір. Оларды ата. Сипатта немесе сызба суретін сал. Сыныптастарыңа түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Тірі жандардың қатысуынсыз су, ауа және тастармен не болатынын еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Үдерістер: булану, конденсация (тамшылардың пайда болуы), қату және еру, қызу және суу, жел, жауын-шашын.
• Булануға арналған сызба: шалшық → күн қыздырады → су буға айналады → бу ауаға көтеріледі → шалшық кебеді.

Жауабы: булану, конденсация, еру, қату, жел, жауын-шашын — және солардың кез келгенінің сызбасы.

№ 9

(оқулықта нөмірсіз тапсырма) Параграфтың мәтінін және суретті пайдалана отырып, табиғаттағы ауа массасының айналуын сипатта. «Экватордан полюске дейін ауаның қозғалуы» сызбасын сыз: ауаның жылжуына әсер ететін түрткі-жайттарды символдармен белгіле.

Қалай ойлаймыз. Ең жылы жерден — экватордан баста. Күнді, жердің қызуын, ауаның көтерілуін және түсуін символдармен белгіле.

Шешуі.

1. Экваторда Күн дерлік тік жарқырайды, жер қатты қызады ☀️.
2. Жылы ауа жоғары көтеріледі ⬆️ — жер бетінде қысым төмендейді.
3. Жоғарыда ауа солтүстікке және оңтүстікке тарайды ➡️ және суиды.
4. Тропиктер маңында (шамамен 30° ендікте) суыған ауа төмен түседі ⬇️ — ол жерде қысым жоғары.
5. Жер бетінде ауа экваторға қайтып оралады ⬅️ — бұл тұрақты желдер, пассаттар.
6. Полюстерге жақын жерде де осындай «ұяшықтар» бар: ортаңғы ендіктерде батыс желдер басым, полюстерде суық ауа төмен түседі.

Факторлардың символдары: ☀️ Күн жылуы, 🌡 температура айырмашылығы, ⬆️⬇️ жеңіл жылы және ауыр суық ауа.

Жауабы: жылы ауа экваторда көтеріледі, полюстерге қарай тарайды, суиды, төмен түседі және жер бетімен экваторға оралады — ауа осылай шеңбер бойымен жүреді.

№ 10

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Берілген сызбаны мұқият қара…») Берілген сызбаны мұқият қара. Табиғатта бұл үдеріс қалай аталатынын есіңе түсір. Топта осы үдерістің үлгісін жаса. Үдерістің әрбір кезеңін түсіндіріп бер. Сыныпқа ұсын.

Қалай ойлаймыз. Сызбада су теңізден көтеріліп, бұлтқа айналады, жаңбыр болып жауады, өзенмен кері ағады. Бұл — су айналымы.

Шешуі. Үлгіні мөлдір ыдыста немесе банкіде жасауға болады: түбіне аздап жылы су құйып («теңіз»), бір жағына пластилиннен төбе жасап («құрлық»), үстін үлдірмен жауып, оның үстіне мұз кесектерін қою керек.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Ыстық суды өзіңіз құйыңыз. Кран суындағы жылы су да жеткілікті — бу бәрібір пайда болады.

Жауабы: бұл — табиғаттағы су айналымы: булану → бұлттар → желмен тасымалдану → жауын-шашын → өзендерге ағу → теңізге қайта оралу.

№ 11

(оқулықта нөмірсіз тапсырма) «Күннің балалары» сөзі неден шыққанын ойлан, түсіндір.

Жауап үлгісі.

• Күн Жерге жарық пен жылу береді, онсыз ғаламшар қатып қалар еді.
• Өсімдіктер тек жарықта өседі және Күн энергиясының көмегімен қоректік заттар жасайды.
• Жануарлар мен адамдар өсімдіктерді немесе өсімдік жейтіндерді жейді. Демек, Күн энергиясы дерлік әрбір тірі жанда бар.

Жауабы: өйткені Жердегі бүкіл тіршілік Күн жарығы мен жылуының арқасында бар.

№ 12

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Зат айналымы» сызбасына қара…) «Зат айналымы» сызбасына қара. Бұл сызбада Күн неге ортада орналасқанын түсіндір. Айналымның басын анықта. Осы айналымдағы заттар қозғалысының логикалық тізбегін құр, оны дәптерге жаз. Зат айналымы немен түйықталады?

Қалай ойлаймыз. Сызбада шеңбер бойымен: өсімдіктерді пайдалану → жануарлардың қорегі → өсімдіктер мен жануарлардың тіршілігін тоқтатуы → шіріндіге айналуы → тұздардың пайда болуы → қайтадан өсімдіктер.

Шешуі.

1. Күн ортада, өйткені оның энергиясы бүкіл айналымды «айналдырады»: жарықсыз өсімдіктер тағам жасамайды, шеңбер тоқтап қалады.
2. Басы — өсімдіктер: тек олар ғана жарықта тұздардан, судан және ауадан қоректік заттар жасай алады.
3. Тізбегі: өсімдіктер тұздар мен суды пайдаланады → жануарлар өсімдіктермен қоректенеді → өсімдіктер мен жануарлар өледі → қалдықтардан шірінді түзіледі → топырақта тұздар пайда болады → өсімдіктер оларды қайтадан пайдаланады.
4. Шеңбер тұздар шіріндіден қайтадан өсімдіктерге түскенде түйықталады.

Жауабы: Күн — бүкіл айналымның энергия көзі; басы — өсімдіктер; шеңбер өсімдіктер қайтадан алатын тұздардың пайда болуымен түйықталады.

№ 13

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: топпен жұмыс) Сызбадағы кейбір нысандарды «асыраушылар», кейбірін «қоректенушілер», ал үшіншісін «тазалықшылар» деп атайды. Зат айналымындағы олардың рөлін түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Сызбада ағаш топырақтан су мен минералды заттарды алады, оттегін бөледі. Піл өсімдікті жейді. Микробтар қалдықтарды ыдыратып, топыраққа минералды заттар мен таза суды қайтарады.

Шешуі.

Жауабы: асыраушылар бәрі үшін тағам жасайды, қоректенушілер оны пайдаланады, тазалықшылар заттарды топыраққа қайтарады — бәрі бірге айналымды түйықтайды.

№ 14

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Плюс-минус-қызық» рефлексиялық экран) Кестені толтыр: «П» — сабақта ұнағанның барлығы; «М» — не ұнамады, түсінбедің, өмірлік жағдайларда пайдасыз болып шыққан ақпарат; «Қ» — сабақта білген қызықты фактілер, осы мәселе бойынша тағы не білгің келер еді, мұғалімге қоятын сұрағың.

Қалай ойлаймыз. Мұнда дұрыс жауап жоқ — өзің туралы шын жаз.

Жауап үлгісі.

Жауабы: әркімнің өз кестесі.

Жадынама

• Ауа жерден жылиды, сондықтан биікте суық.
• Жылы ауа жоғары, суық ауа төмен — жел осылай туады.
• Су айналымы Күн мен ауырлық күші есебінен жұмыс істейді.
• Зат айналымында ештеңе жоғалмайды: қалдықтар қайтадан өсімдіктерге қорек болады.
• Бүкіл тірі жан Күн энергиясын өсімдіктер арқылы алады.

Шағын тест