§ 38. Зерттеуге уақытша микропрепараттарды қалай дайындау керек? (№5 сараманды жұмыс)
Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 4 тарау: Жанды және жансыз табиғаттағы үдерістер. 36–38-беттер.
Нені үйренесің
- Уақытша микропрепарат дайындауды: төсеніш шыны, су тамшысы, нысан, қақпақ шыны.
- Микроскоптан ауа көпіршігін тірі жасушадан ажыратуды.
- Ұлғайтуды есептеп, көргеніңді суретпен салыстыруды.
- Сараманды жұмыс бойынша қорытынды жазуды.
Ой қозғау
Өткен сабақты еске түсір. Алдымен ойша жауап бер, содан кейін жауабын аш.
- Микроскоптың қай бөлігіне қарайды? Окулярға.
- Препарат қайда жатады? Зат үстелінде.
- Сәулені не бағыттайды? Айна.
- Ұлғайтуды қалай табады? Окуляр мен объективтегі сандарды көбейтеді, мысалы $10 \cdot 40 = 400$.
Тақырыпты талдаймыз
Микропрепарат дегеніміз не
Микропрепарат — микроскоптың астына қоятын нәрсе: шынының үстіндегі нысанның жұқа кесіндісі. Жарық нысанның арасынан төменнен жоғары қарай өтуі керек. Сондықтан нысанды өте жұқа, дерлік мөлдір етіп алады.
Тұрақты препараттар бар — оларды ұзақ сақтауға арналып жасайды, мектептің жинағында қорапта жатады. Ал уақытша препаратты сабақта, бірнеше минутта дайындайды. Бір сағаттан кейін тамшы кеуіп қалады да, препарат жойылады.
💡 Су тамшысы не үшін керек? Ол нысанды кеуіп, жиырылып кетуден сақтайды. Сонымен қатар суда жасушалар тірідей әрі тегіс көрінеді.
Екі шыны: төсеніш және қақпақ
- Төсеніш шыны — ұзын, қалың пластинка, препараттың негізі.
- Қақпақ шыны — кішкентай, жұқа төртбұрыш, оны тамшының үстінен жабады.
Қақпақ шыны өте сынғыш. Оны жиегінен ұстайды, ал еңкейтіп түсіреді — сонда астынан ауа шығып кетеді.
⚠️ Шынымен жұмыс істеу ережесі. Шыныны тек жиегінен ұста. Сынған шыныны қолданба, бірден мұғалімге айт. Инені және қысқышты ұшын өзіңнен де, көршіңнен де аулақ ұстап жүр. Сынықтарды қолмен жинама.
Көпіршік пе, жасуша ма?
Қақпақ шыныңның астына жиі ауа кіріп кетеді. Микроскоптан көпіршік — қалың қара жиегі бар және ортасы ашық дөңгелек. Жаңадан үйреніп жүргендер оны «тірі ағза» деп қателеседі.
Жасуша басқаша көрінеді: оның жұқа қабығы бар, пішіні жиі бұрышты, ішінде түйіршіктер, ядро, жасыл хлоропластар болады. Жасушалар еденге төселген плиткадай қатар жатады.
👨👩👧 Ата-анаға. Бала «жасушалар» деп қара жиекті дәл дөңгелектердің суретін әкелсе, бұл — ауа көпіршіктері болуы әбден мүмкін. Одан сұраңыз: «Ішінде бірдеңе болды ма?»
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Уақытша препарат тұрақты препараттан несімен ерекшеленеді? Уақытшаны сабақта бірнеше минутта дайындайды, ол тез кеуіп қалады. Тұрақты препарат жылдар бойы сақталады.
- Нысан неге жұқа болуы керек? Жарық оның арасынан өтуі қажет, әйтпесе тек қара дақ көресің.
- Көпіршікті жасушадан қалай ажыратады? Көпіршіктің жиегі қалың әрі қара, іші бос; жасушаның қабығы жұқа, ішінде заттар бар.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Кроссвордты шеш») Кроссвордты шеш: көлденеңінен 5 сөз, тігінен 5 сөз.
Қалай ойлаймыз. Алдымен ең «ұзын» сөзді тап — мысалы, тігінен 9 әріптен тұратын ұлғайтқыш құрал. Содан кейін қиылыстарды тексер: ортақ әріптер сәйкес келуі керек.
Шешуі.
| № | сұрақ | жауабы |
|---|---|---|
| көлденеңінен 1 | Ұлғайтушы құралдың көзбен қарайтын оптикалық бөлігі | ОКУЛЯР |
| көлденеңінен 2 | Тубус пен зат үстелін бекітетін зат | БҰРАНДА |
| көлденеңінен 3 | Тубустың төменгі жағында тұратын ұлғайтушы құралдың оптикалық бөлігі | ОБЪЕКТИВ |
| көлденеңінен 4 | Микроскоппен ғана көрінетін тіршіліктің ең ұсақ бірлігі | ЖАСУША |
| көлденеңінен 5 | Микроскоппен қарайтын зат | ПРЕПАРАТ |
| тігінен 1 | Ұлғайтқыш құрал | МИКРОСКОП |
| тігінен 2 | Сәулені бағыттауға көмектеседі | АЙНА |
| тігінен 3 | Микроскоптың барлық бөлшектерін ұстап тұрады және реттейді | ШТАТИВ |
| тігінен 4 | Окуляр мен объективті қосады | ТУБУС |
| тігінен 5 | Зерттеу нысанын қоятын жер | ҮСТЕЛ |
Қиылыстар сәйкес келеді: К — МИКРОСКОП пен ОКУЛЯР; Л — ОКУЛЯР мен ҮСТЕЛ; П — МИКРОСКОП пен ПРЕПАРАТ; С — ТУБУС пен ЖАСУША; А — АЙНА мен ЖАСУША; Ш — ШТАТИВ пен ЖАСУША; А — ШТАТИВ пен БҰРАНДА; И — ШТАТИВ пен ОБЪЕКТИВ.
Жауабы: көлденеңінен: окуляр, бұранда, объектив, жасуша, препарат; тігінен: микроскоп, айна, штатив, тубус, үстел.
№ 2
(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Микроскоп бөліктерін ата») Суретте 1–7 цифрларымен белгіленген микроскоп бөліктерін ата.
Қалай ойлаймыз. 1 және 2 цифрлары жоғарыда, түтікте. 3 — оң жақтағы дөңгелек тұтқа. 5 — айналмалы дискідегі линзалар, 7 — төмендегі дөңгелек бөлшек.
Шешуі. 1 — окуляр; 2 — тубус; 3 — бұранда; 4 — штатив; 5 — объективтер; 6 — зат үстелі; 7 — айна.
Жауабы: окуляр, тубус, бұранда, штатив, объективтер, зат үстелі, айна.
№ 3
1-микропрепарат дайындау: микропрепаратты су тамшысымен дайында, микроскоптан ауа көпіршігін тауып, оның суретін сал, ұлғайтуды есепте және көпіршіктер суретімен салыстыр.
🧪 Тәжірибе. Қажет болады: микроскоп, төсеніш және қақпақ шыны, тамшуыр, су, дәке.
Қалай ойлаймыз. Мұнда нысан жоқ — тек су. Демек, қара жиекті дөңгелектің бәрі — ауа, тірі зат емес.
Шешуі.
- Төсеніш шыныны дәкемен сүрт, 1–2 тамшы су тамыз, қақпақ шынымен жап. Көпіршіктер дерлік міндетті түрде пайда болады.
- Препаратты зат үстеліне қой, айқындықты келтір.
- Суретін сал: әртүрлі өлшемді бірнеше дөңгелек. Әрқайсысының қалың қара жиегі және ашық ортасы бар. «Ауа көпіршіктері» деп жаз.
- Ұлғайтуды есепте. Мысалы, окуляр $10\times$, объектив $8\times$: $10 \cdot 8 = 80$ есе.
- Оқулықтағы суретпен салыстыр: онда да көпіршіктер дөңгелек, жылтыр, жиегі ашық. Ұқсас!
Жауабы: көпіршіктер — қара жиекті, ортасы бос дөңгелектер; ұлғайту — окуляр мен объективтегі сандардың көбейтіндісі (мысалы, 80 есе).
№ 4
2-микропрепарат дайындау: шыны және инемен жұмыс істегенде қауіпсіздік техникасы ережесін сақтап отырып, жапырақ жасушасының микропрепаратын дайында, жапырақты мұқият қара, көргеніңнің суретін дәптерге салып, оған атау бер, микроскоптың ұлғаюын анықта, зерттеуіңнің нәтижесін суретпен салыстыр, алынған нәтижелерді салыстырып, қорытынды жаса және оларды дәптерге жаз.
🧪 Тәжірибе. Қажет болады: жұқа жапырақ (аквариумдағы элодея, мүк, жұқа қабықты жапырақ, мысалы, герань), қысқыш, препарат инесі, шыны, су.
Қалай ойлаймыз. Жапырақ қалың болса, жарық одан өтпейді. Өте жұқа жапырақша немесе оның бетінен алынған мөлдір жұқа қабықша керек.
Шешуі.
- Шыныға су тамызып, қысқышпен жұқа жапырақша сал (немесе инемен жапырақтың қабығын сыдырып ал).
- Қақпақ шынымен жауып, алдымен аз ұлғайтуда, содан кейін көбірек ұлғайтуда қара.
- Суретін сал: жасушалар көпбұрышты плиткаларға ұқсайды, бір-біріне тығыз жанасып тұрады. Ішінде көптеген жасыл дөңгелек түйіршіктер — хлоропластар бар. Жазып қой: қабық, цитоплазма, хлоропластар.
- Ұлғайту: мысалы, $10 \cdot 40 = 400$ есе.
- Оқулықтағы суретпен салыстыр: онда да түйіршіктері бар дәл осындай жасыл «ұялар» көрінеді.
- Қорытынды үлгісі: Мен уақытша микропрепараттар дайындауды үйрендім. Ауа көпіршігі — дөңгелек, қалың қара жиекті, іші бос: ол — жансыз. Жапырақ жасушалары — бұрышты, жұқа қабықты, ішінде жасыл хлоропластары бар: ол — тірі. Микроскоппен қарағанда тірі мен жансыз зат құрылысымен ерекшеленеді — тірі зат жасушалардан тұрады.
Жауабы: жапырақ жасушаларының атаулары жазылған суреті; ұлғайту — сандардың көбейтіндісі; қорытынды — тірі зат жасушалардан тұрады, ал көпіршік олай емес.
№ 5
(оқулықта нөмірсіз тапсырма: үй тапсырмасы) Лупа арқылы күн сәулесін бір жерге жинап, жорықта от жағуға болатынын сен білесің. Ал мұзда лупаның қасиеті бола ма?
Қалай ойлаймыз. Лупа сәулені жинайды, өйткені ол дөңес әрі мөлдір. Мұзды да осындай етсе, ол да жарықты жинайды.
Шешуі. Жауап үлгісі. Иә, мөлдір дөңес мұз бөлігі линза сияқты жұмыс істейді. Сәулелер одан өтіп, кішкентай жарқын нүктеге жиналады. Ішінде көпіршіктері бар лайлы мұз жарықты шашыратады да, дерлік жұмыс істемейді.
Жауабы: иә, егер мұз мөлдір әрі дөңес болса.
№ 6
(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Тәжірибе») Кесеге су құйып, тоңазытқыш камерасына қой. Су қатқаннан кейін кеседен мұзды ал. Ақ қағаз алып, далаға шық. Күн сәулесі түсетіндей етіп ақ қағазға мұзды қой. Мұзда лупаның қасиеті бар ма екен? Мұз күн сәулесін бір жерге жинай ма әлде жинамай ма? Бақылап көр. Осы қасиетті ғылымда қалай қолдануға болатынын ойлан. Өз ұсынысыңды айт.
🧪 Тәжірибе. Қажет болады: кесе, су, тоңазытқыш, ақ қағаз парағы, күн ашық күн.
Қалай ойлаймыз. Кесенің түбі дөңгелек, сондықтан мұз дөңес болып шығады — лупаның линзасы сияқты.
Шешуі. Қағазда жарық дақ пайда болады: мұз сәулелерді жинайды. Қағаз сол нүктеде тіпті қызып кетуі мүмкін. Қайда қолданылады: қыста жорықта сіріңкесіз от жағуға; сабақта кез келген линзаның — лупаның, көзілдіріктің, микроскоптың — қалай жұмыс істейтінін көрсетуге.
⚠️ Күнге қарай лупаның да, мұздың да арасынан қарама — көзіңе зиян келуі мүмкін. Жарық дақты теріге, құрғақ шөпке, адамдар мен жануарларға бағыттама. Тәжірибені тек ересек адаммен бірге жаса.
👨👩👧 Ата-анаға. Бұл — аязды, шуақты демалыс күніне ыңғайлы тәжірибе. Мұз лайлы болса, дақ пайда болмайды — ауа көпіршіктері жарықты шашыратып жіберетінін түсіндіріңіз.
Жауабы: иә, мөлдір дөңес мұз күн сәулесін бір жерге жинайды; осылай сіріңкесіз от алуға немесе линзалардың қасиеттерін зерттеуге болады.
Жадынама
- Реті: шыныны сүрту → су тамшысы → нысан → қақпақ шыны еңкейтіп.
- Нысан жұқа болуы керек, сонда жарық оның арасынан өтеді.
- Көпіршік ≠ жасуша: қалың қара жиек және бостық.
- Шыныны жиегінен ұста.
- Мөлдір дөңес мұз лупа сияқты жұмыс істейді.