§ 37. Құпияны ашатын құрал қандай?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 4 тарау: Жанды және жансыз табиғаттағы үдерістер. 31–35-беттер.

Нені үйренесің

• Мектеп микроскопының бөліктерін атауды және әрқайсысының не үшін керек екенін түсіндіруді.
• Микроскоптың нысанды қанша есе ұлғайтатынын есептеуді.
• Микроскопты ережелер бойынша жұмысқа дайындауды және оны бүлдірмеуді.
• Суреттен өсімдік жасушасының бөліктерін танып білуді.

Ой қозғау

Алдымен ойша жауап бер, содан кейін жауабын аш.

• Барлық тірі организм неден тұрады? Жасушалардан. Мұны алдыңғы сабақтардан білеміз.
• Қандай ұлғайтқыш құралдарды білесің? Лупа, микроскоп, дүрбі, телескоп, көзілдірік, тіпті телефонның үлкейтетін камерасы да.
• Жасушаны жай көзбен көруге бола ма? Әдетте болмайды: жасушалар тым кішкентай. Тек ең ірілері, мысалы, қарбыз бен қызанақтың жұмсағындағы жасушалар жылтыраған түйіршіктер болып көрінеді.

Тақырыпты талдаймыз

Түйіршіктерден тұратын алма

Піскен алманы екіге бөліп, сынған жерін қарашы. Жұмсағы майда түйіршіктерден тұратын борпылдақ ботқаға ұқсайды. Әр түйіршік — жасуша. Лупамен оларды жақсырақ көруге болады, ал микроскоппен — өте жақсы көрінеді.

💡 Үйде қарбызбен немесе қызанақпен байқап көр: сынған жерінде жұмсағы қант сияқты жылтырайды. Бұл «қант түйіршіктері» де — жасушалар.

Микроскопты кім ойлап тапты

Лупаны адамдар баяғыда-ақ білген: оның туралы алғашқы мәліметтер б.з.д. 444 жылы пайда болған. Ал алғашқы нағыз микроскоп бір трубканың ішіне екі линзаны орналастыруды ойлап тапқанда пайда болды. Міне, осы тарихтың басты есімдері:

🌟 Роберт Гук микроскоппен тығынның жұқа кесіндісін қарады. Ол ұя тәрізді ұяшықтарды көріп, оларды «жасушалар» деп атады. Ғылымға осылай осы сөз енді.

Қазіргі кезде жақсы оптикалық микроскоптар 3500 есеге дейін ұлғайтады. Ал өте күшті ультрамикроскоптар одан да көбірек ұлғайтады. Электронды микроскоптар затты 20 мың есе және одан да көбірек ұлғайтады. Онда әйнекті линзалардың орнына электрмагниттік линзалар жұмыс істейді, ал жарық сәулелерінің орнына ұсақ бөлшектердің — электрондардың легі қолданылады.

💡 Микроскоп қазір «ғалымның көзіне» айналып кетті. Оны ғылымның кез келген саласында пайдаланады. Себебі ол заттың құрылысын көрсетеді, оның құпиясын ашады.

Мектеп микроскопы неден тұрады

Суретте — жарық мектеп микроскопы, 1-ден 7-ге дейін жазулары бар. Оны жоғарыдан төмен қарай аралайық.

• Окуляр — жоғарғы әйнек, оған көзбен қарайды. Объективтен келген бейнені ұлғайтады.
• Тубус — окуляр мен объективті қосатын түтік.
• Объектив — айналмалы дискідегі төменгі линзалар. Нысанды алғаш ұлғайтатын солар.
• Зат үстелі — ортасында тесігі бар алаң, оған препаратты қояды. Зерттеу нысаны осында қойылады.
• Айна — төменде, жарықты ұстап, оны үстелдің тесігіне бағыттайды.
• Бұранда — бүйірдегі дөңгелекшелер, бейне анық болу үшін тубусты (немесе зат үстелін) көтереді және түсіреді.
• Штатив — микроскоптың «қаңқасы», барлық бөлшектерін ұстап тұрады және оның орналасуын реттейді.

Ұлғаюды қалай білеміз

Окуляр мен объективте сандар жазылған, мысалы, «10×» және «40×». Әрқайсысы сол линзаның нысанды қанша есе ұлғайтатынын көрсетеді. Жалпы ұлғаюды білу үшін сандарды көбейту керек:

$\text{ұлғаю} = \text{окулярдағы сан} \cdot \text{объективтегі сан}$

Мысалы, окуляр $10\times$ және объектив $40\times$: $10 \cdot 40 = 400$. Нысан 400 есе үлкен көрінеді.

⚠️ Жиі кететін қате. Сандарды қосады: $10 + 40 = 50$. Бұл дұрыс емес! Окуляр объектив ұлғайтып қойған бейнені тағы ұлғайтады. «Ұлғаюдың ұлғаюы» шығады — сондықтан көбейтеміз.

📕 33-беттегі қызыл жақтаулы анықтамада «Нысанның ұлғаюы = окулярда көрсетілген сан + объективте көрсетілген сан» деп басылған. Бұл — қате: сандарды қосуға емес, көбейтуге болады.

Өсімдік жасушасында не көрінеді

Микроскоптың жанында қорапқа ұқсас үлкен жасыл өсімдік жасушасы салынған. Міне, оның бөліктері:

• Жасуша қабығы — сырттағы тығыз қабырға, пішінін сақтайды. Онда саңылаулар — кішкентай терезелер бар.
• Цитоплазма — ішіндегі түссіз «желе тәрізді сұйықтық».
• Ядро — жасушаның «басқару пульті» болатын дөңгелек денешік. Ядроның ішінде ядрошық бар.
• Вакуоль — жасуша шырынына толы үлкен көпіршік.
• Хлоропластар — жасыл түйіршіктер, жарықта өсімдіктің қоректенуі солардың ішінде жүреді.

📌 Микроскоп — бейнені жүздеген және мыңдаған есе ұлғайтатын құрал.

📌 Есіңе сақта! Микроскоп — нәзік және қымбат құрал: онымен жұмыс істегенде ережені қатаң сақтап, ұқыпты болу керек.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Микроскоп дегеніміз не? Бейнені жүздеген және мыңдаған есе ұлғайтатын құрал.
• Окулярдың объективтен айырмашылығы неде? Окулярға көзбен қарайды, ол жоғарыда. Объектив төменде, препараттың дәл қасында.
• Микроскоптың ұлғаюын қалай табады? Окулярдағы және объективтегі сандарды көбейтеді.
• Неге микроскоппен ұқыпты жұмыс істейді? Ол нәзік және қымбат, линзаларын оңай сызып алуға болады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Сараманды жұмыс: суретті пайдаланып, микроскоптың бөлшектерімен таныс. Мектептегі микроскоптың суретте берілген бөлшектерін тап.

Қалай ойлаймыз. Суретті жоғарыдан төмен қарай аралап, дәл сол бөлікті нағыз құралдан саусағыңмен көрсет.

Шешуі. Суретте солда: 1 — окуляр, 2 — тубус, 3 — объектив, 4 — зат үстелі. Оңда: 5 — бұранда, 6 — штатив, 7 — айна. Мектеп микроскопында окуляр жоғарыда тұр, объективтер — дөңгелек айналмалы дискіде, үстел — тесігі бар қара алаң, айна — төменгі дөңгелек, бұранда — штативтің бүйіріндегі дөңгелекшелер.

Жауабы: окуляр, тубус, объектив, зат үстелі, бұранда, штатив, айна.

№ 2

Кестемен таныс және микроскоптың қызметі туралы қорытынды жаса.

Қалай ойлаймыз. Қай бөліктер ұлғайтатынын, қайсысы көмектесетінін қара. Бәрі бірге бір мақсатқа қызмет етеді.

Шешуі.

Жауабы: Қорытынды үлгісі: микроскоп көзге көрінбейтін өте ұсақ нысандарды — жасушаларды, микробтарды, заттардың түйіршіктерін — қарау үшін керек. Оның барлық бөлігі ұлғайтылған және анық бейне беру үшін бірге жұмыс істейді.

№ 3

Мұқият қарап, нысанның суреттегі бөліктерінің атауын ретімен жаз. «Өсімдік жасушасының құрылысы» сызбасын пайдалан. Микропрепаратты ата: 1) … 2) … 3) …

Алдымен пияз қабығы микропрепаратының жасушасын дайындаймыз.

Препаратты дайындау.

1. Зат қоятын үстелді дәкемен сүрт.
2. Тамшуырмен зат қоятын үстелге 1–2 тамшы су тамыз.
3. Пияздың ішкі жұқа қабатының кішігірім жерін (препаратты) инемен жайлап іліп ал. Оны үстелдегі судың тамшысына салып, инемен дұрыстап жайып қой.
4. Қабыршақты қалың әйнекпен жауып қой, сосын препаратты йод еріткішімен боя.
5. Боялған препаратты қарастырып, қорытынды жаса.

⚠️ Жиі кететін қате. Тубусты окулярға қарап түсіру. Олай істесең, препараттың шынысын оңай басып сындырасың. Түсіргенде бүйірден қара, ал көтергенде окулярға қара.

Қалай ойлаймыз. Тек көргеніңді жаз, кітаптағы бүкіл жасушаны емес. Жазуларды бүйірге қойып, бөліктерге сызықтар жүргіз.

Шешуі. Микроскоп астында пияз қабығы ұзынша «кірпіштерден» тұратын қабырғаға ұқсайды. Әр кірпіш — жасуша. 3–4 көрші жасушаны сыз. Былай жаз:

1. Жасуша қабығы — әр «кірпіштің» жұқа контуры.
2. Цитоплазма — жасушаның ашық түсті ішкі заты.
3. Ядро — ішіндегі кішкентай шеңбер немесе сопақша. Препаратқа йод тамызсаң, ядро айқынырақ көрінеді.

Жауабы: микропрепараттың атауы — «Пияз қабығының жасушалары»; жазулар: 1) қабық, 2) цитоплазма, 3) ядро (көрінсе — 4) вакуоль).

💡 Пияз қабығында жасыл хлоропластар жоқ: ол пияздың ішінде, жарықсыз өседі. Сондықтан жасушалары мөлдір.

№ 4

Микроскоптың негізгі бөлшектерін ата және көрсет. Олардың неге арналғанын түсіндір. Микроскоптың астында зерттелетін зат қалай аталады? Ғалымдар микроскопты қандай мақсатқа пайдаланады? Болашақ микроскоп қандай болады? Оның қандай қасиеттері болады? Суретін сал.

Қалай ойлаймыз. Бірінші бөлік — кестені қайталау. Соңғысы — қиял, бірақ микроскоптар қазірдің өзінде қолынан келетін нәрсеге сүйенеді.

Шешуі.

1. Бөліктері: окуляр мен объектив ұлғайтады, тубус оларды қосады, зат үстелі препаратты ұстайды, айна жарық береді, бұранда анықтықты реттейді, штатив бәрін ұстап тұрады.
2. Микроскоп астындағы затты микропрепарат (препарат) деп атайды.
3. Ғалымдар микроскопты жасушалардың құрылысын зерттеу, микробтарды іздеу, дәрілердің, металдардың, азық-түліктің сапасын тексеру үшін пайдаланады.
4. Болашақ микроскоп туралы жауап үлгісі: телефондай кішкентай; анықтықты өзі реттейді; экранда көлемді бейне көрсетеді; жасуша бөліктерін бірден жазып көрсетеді; тірі жасушалардың бейнежазбасын түсіре алады.

Жауабы: бөліктері — жоғарыда; зат микропрепарат деп аталады; микроскоп ең ұсақ нысандарды зерттеу үшін керек; болашақ микроскоп — өзіңнің идеяң мен суретің.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Сен қандай ұлғайтқыш құралдарын білесің?») Өзің білетін ұлғайтқыш құралдарды ата және оларды қашан қолданатынын айт.

Қалай ойлаймыз. Ұсақ немесе алыс нәрсені көру үшін адамдардың неге қарайтынын есіңе түсір.

Шешуі.

• Лупа — ұсақ жазуды оқу, жәндіктерді, маркаларды, тиындарды қарау үшін.
• Микроскоп — жасушаларды және микробтарды қарау үшін.
• Дүрбі және қашықтан қарайтын құбыр — алыстағы нәрселерді, далада құстарды қарау үшін.
• Телескоп — Ай мен планеталарды бақылау үшін.
• Көзілдірік — көзі нашар көретін адамдарға көмектеседі.

Жауабы: лупа, микроскоп, дүрбі, телескоп, көзілдірік және т.б.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Менің білім қорым») Мәтінді берілген сөздермен толықтыр: құрылысын, құралмен, бөліктерін, нысанның, қарау, микроскоп, дәлдеу, күрделі, ядро, цитоплазма, қабықтан.

Шешуі.

1. Күрделі құрал; ішкі құрылысын.
2. Құралмен; дәлдеу; қарау.
3. Нысанның.
4. Қабықтан, цитоплазма, ядро.
5. Бөліктерін.
6. Микроскоп.

Жауабы: күрделі, құрылысын; құралмен, дәлдеу, қарау; нысанның; қабықтан, цитоплазма, ядро; бөліктерін; микроскоп.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Филворд») Сабақта жиі кездескен сөздерді көбірек тап. (Кестеде 9 жол және 11 бағана.)

Қалай ойлаймыз. Сөздер жолдармен және бағандармен жүреді, кейбірі бұрылыстарда «сынады». Алдымен ұзын сөздерді ізде: «микроскоп», «цитоплазма».

Шешуі. Мына сөздерді таптық:

1. МИКРОСКОП — 1-жол.
2. ОБЪЕКТИВ — 2-жол.
3. ЛУПА — 3-жол.
4. ПИЯЗ — 7-жол.
5. АЙНА — 8-жол.
6. ЦИТОПЛАЗМА — соңғы, 9-жол.
7. НЫСАН — 1-баған, жоғарыдан төмен қарай.
8. ОКУЛЯР — 2-баған, жоғарыдан төмен қарай.
9. ВИНТ — 4-баған, жоғарыдан төмен қарай.
10. ТУБУС — 7-баған, жоғарыдан төмен қарай.
11. ШТАТИВ — 10-баған, жоғарыдан төмен қарай.
12. ЗАТ — 1-баған, төменгі үш әріп.
13. ГУК — 5-баған, жоғарыдан үшінші әріптен бастап.
14. ЛЕВЕНГУК және КЛЕТКИ — бұрылыстармен, «жыланша» жүреді.

Жауабы: микроскоп, объектив, окуляр, тубус, штатив, винт, айна, лупа, цитоплазма, пияз, нысан, зат, Гук, Левенгук.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Ақпарат тап») Қазақстан Республикасының ұлттық порталынан Қазақстанда ғылымның дамуы туралы ақпарат тап.

Қалай ойлаймыз. «Қазақстан Республикасының ұлттық ғылыми порталы» деп іздеуден баста. Өзіңе қызықты бір бағытты таңда, мысалы, биология немесе ғарыш.

Шешуі. Хабарлама жоспары:

1. Қайдан іздейміз: ҚР ғылыми порталы, университеттердің сайттары, Ғылым академиясы.
2. Қандай ғылымдар дамып келеді: биология, медицина, химия, ғарыш, ауыл шаруашылығы.
3. Ашылған жаңалық немесе жобаның бір мысалы.
4. Бұл микроскоппен және жасушалармен қалай байланысты.

Жауап үлгісі: Қазақстанда Ұлттық ғылым академиясы және көптеген ғылыми институттар жұмыс істейді. Ғалымдар дала өсімдіктері мен жануарларын зерттейді, бидайдың жаңа сорттарын шығарады, дәрілер мен вакциналар жасайды. Биологтардың зертханаларында қазіргі заманғы микроскоптар, соның ішінде электронды микроскоптар тұр. Байқоңыр ғарыш айлағынан зымырандар ұшырылады, ал қазақстандық спутниктер ауа райы мен егістікті бақылайды. Көптеген ғалымдар сен бүгін жұмыс істеген қарапайым мектеп микроскопынан бастаған.

Жауабы: жоспар бойынша хабарлама; деректерді дереккөзден тексер.

🌟 «Қазіргі уақыт — дарынды, қажымайтын, өзіне сенімді, ойлай білетін, армандайтын және өздерінің армандарын іске асыра алатын адамдардың уақыты». Н.Ә. Назарбаев.

Жадынама

• Микроскоп: окуляр, тубус, объектив, зат үстелі, айна, бұранда, штатив.
• Ұлғаю = окуляр · объектив, мысалы, $10 \cdot 40 = 400$.
• Тубусты түсіргенде бүйірден қара; көтергенде окулярға қара.
• «Жасуша» деген сөзді бірінші болып Роберт Гук айтты.
• Электронды микроскоп (Руска, 1931) ондаған мың есе ұлғайтады.

Шағын тест