§ 49. Қозғалыссыз өмір жоқ па?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 5 тарау: Энергия және қозғалыс. 90–96-беттер.

Нені үйренесің

• Механикалық қозғалыс дегеніміз не екенін түсіндіруді.
• Қозғалыстың салыстырмалы екенін түсінуді: бір дене неге салыстыруға байланысты қозғалады да, тыныштықта да болады.
• Жанды және жансыз табиғаттағы қозғалысқа мысал келтіруді.
• Күн жүйесіндегі ғаламшарлардың қалай қозғалатынын айтып беруді.
• Қозғалыс жануарларға, өсімдіктерге және бүкіл табиғатқа не үшін керек екенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Жанды табиғат денелеріне не жатады? Өсетін, қоректенетін, тыныс алатын және көбейетін барлық нәрсе: өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар, адамдар.
• Ал жансыз табиғат денелеріне ше? Тастар, су, бұлттар, сонымен қатар адам жасаған заттар: парта, көлік, доп.
• Тікұшақ, құс, автобус және бұлттың ортақ нені бар? Бәрі де қозғала алады — бір жерден екінші жерге орын ауыстырады.
• Сен партада отырсың. Қозғаласың ба? «Жоқ» деген жауап анық сияқты. Бірақ сабақ соңына қарай басқаша жауап бересің!

Тақырыпты талдаймыз

Механикалық қозғалыс дегеніміз не

Футболшы қақпаға жүгіріп барады, доп торға ұшады, аспанда бұлт жүзіп барады. Мұның бәрі — қозғалыс. Бірақ дененің қозғалатынын не қозғалмайтынын қалай білеміз? Оның айналасындағы басқа денелермен салыстырғанда орны өзгере ме, соған қарау керек.

📌 Механикалық қозғалыс — кеңістіктегі денелердің бір-бірімен салыстырғандағы орналасуының өзгеруі.

Демек, «қозғалады» деп айту үшін әрқашан сұраққа жауап беру керек: неге салыстырғанда? Жолға, ағашқа, сынып қабырғасына, Күнге салыстырғанда.

Қозғалғысы келген Тас туралы ертегі

Параграфта И. Г. Рогозинаның ертегісі бар. Қысқаша: ертеде бір Тас болыпты, ол қаладан шығатын жолдың бойында жатыпты. Жолаушылар Тасты жақсы көріп, қасына тоқтап демалыпты, жануарлар оның тасасына жасырынып, жан сақтапты. Бірақ Тас арманшыл екен: ол саяхат жасауды, қозғалуды армандап, айналасына қараған кезде қатты қамығады екен. Бірде бір жолаушы Тастың қасына келіп, ағашқа арқасын сүйеп отырады. Тас оған өзінің қозғалғысы келетінін айтады. Жолаушы күліп жауап береді: «Сен қозғаласың ғой, бірақ өзің оны білмейсің». Қоян саған қарай жүгіріп келгенде, ол саған қатысты қозғалды, ал сен де оған қарсы қозғалдың. Жаңбыр жауғанда, тамшылар саған жақындайды, ал сен оларға, аспанға қарай қозғалып бара жатқан сияқтысың. Айналаңдағының бәрі өзгеріс үстінде: адамдар, табиғат, тарих та. Соңында Тас күлімдеп: «Мен қозғалыс үстіндемін…» — дейді.

💡 Ертегінің басты ойы: қозғалыс салыстырмалы. Тас жолға қатысты қозғалмайды, бірақ қоянға, жаңбыр тамшыларына, өтіп бара жатқан жолаушыларға қатысты қозғалады.

Қозғалыстың салыстырмалылығы: бәрі неге салыстыруға байланысты

Алматыдағы Абай даңғылымен автобуспен келе жатырсың деп елестет. Көрші отырғаныңа салыстырғанда сен тыныштықта боласың: араларыңдағы қашықтық өзгермейді. Ал аялдамаға, ағаштарға және үйлерге салыстырғанда сен қозғаласың.

Бір дене бір уақытта қозғалуы да, тыныштықта болуы да мүмкін. Мұны қозғалыстың салыстырмалылығы дейді. Біз салыстыратын денені ғалымдар санақ денесі деп атайды.

⚠️ Жиі кететін қате. «Үй қозғалмайды, тамам». Бұл тек Жерге қатысты дұрыс. Күнге қатысты үй Жермен бірге орбита бойымен зымырап барады. «Неге қатысты» деп қосып айтуды ұмытпа.

Жер мен ғаламшарлар да қозғалыста

Біздің Жер — Күн жүйесінің сегіз ғаламшарының бірі. Олардың бәрі Күнді айналады, әрқайсысы өз жолымен — орбитасымен. Күннен бастап ретімен: Меркурий, Шолпан (Венера), Жер, Марс (Қызыл жұлдыз), Юпитер (Есекқырған), Сатурн (Қоңыркай), Уран, Нептун.

Оқулықтағы суретте үлкен сары Күн сол жақ бұрышта, ал ғаламшарлар оның айналасындағы орбита-доғаларда орналасқан. Ең жақын — кішкентай Меркурий, ең алыс — Нептун.

Қазақтарда ғаламшарлардың ежелден өз атаулары болған:

Көзбен телескопсыз бес ғаламшарды көруге болады: Меркурий, Шолпан, Марс, Юпитер және Сатурн.

📕 Оқулықтағы суретте Уран мен Нептунның жазулары ауысып кеткен сияқты: көк түсті ғаламшардың астына «Уран», ақшыл сақиналы ғаламшардың астына «Нептун» деп жазылған. Шын мәнінде көк ғаламшар — Нептун, ал ақшыл түсті — Уран.

🌟 Шолпан — кешкі және таңертеңгі аспандағы ең жарық «жұлдыз». Сондықтан оны Шолпан деп атаған, халық «таң жұлдызы» деп те айтқан. Шындығында бұл жұлдыз емес, ғаламшар: ол Күн сәулесін шағылыстырып жарқырайды.

Табиғатқа қозғалыс не үшін керек

Айналаңа қара: дерлік бәрі қозғалады. Жанды табиғатта қозғалыс мыналарға көмектеседі:

• қорек табуға — қарға шүмектен су ішеді, су құсы балық аулау үшін суға сүңгиді, тиін қарағай бүрін алады, жыртқыш шыбын олжасын аулайды;
• жылы жаққа ұшып кетуге және қоныс аударуға — құс тобы оңтүстікке ұшады, антилопа табындары жаңа жайылымға барады;
• жауынан қорғануға — гну антилопасы арыстаннан қашады.

Өсімдіктер де қозғалады: күнбағыс себетін күнге бұрады, тамыр тереңге өседі, шырмауық тіреуді орайды.

Жансыз табиғатта да қозғалыс өте маңызды:

• жел бұлттар мен тозаңды ауыстырады, тұқымдарды тарайды;
• өзендер су, құм және малта тас әкеледі, жағаларды шайып кетеді;
• жаңбыр мен қар жерді суарады;
• Жер айналады — сондықтан күн мен түн болады; Жер Күнді айналады — сондықтан жыл мезгілдері ауысады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Сапар кезінде сұраңыз: «Біз қазір қозғаламыз ба, әлде тұрмыз ба?» Бала екі жолмен жауап берсін: көлікке қатысты және жолға қатысты. Салыстырмалылық идеясы осылай тез есте қалады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Механикалық қозғалыс деп нені айтады? Дененің кеңістікте басқа денелерге қатысты орнының өзгеруін.
• «Дене қозғалады» деп неге жай ғана айтуға болмайды? Неге қатысты екенін көрсету керек. Онсыз жауап толық емес.
• Жер қозғала ма? Иә: өз білігін айналады және Күнді айналады.
• Телескопсыз қай ғаламшарларды көруге болады? Меркурий, Шолпан, Марс, Юпитер және Сатурнды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «Есіңе түсір, жанды және жансыз табиғат денелеріне не жатады? Төмендегі суреттерді екі топқа бөл: «Жанды табиғат денелері», «Жансыз табиғат денелері») Қарағай бұтағындағы бүр, парта мен орындық, спорттық көлік, жартастағы бүркіт, шөптегі антилопа, көбелек.

Қалай ойлаймыз. Тірі өседі, қоректенеді, көбейеді. Қарағайдың бүрі — тірі қарағайдың бөлігі, онда тұқым пісіп жетіледі. Парта мен көлікті адам жасаған, олар өспейді және тыныс алмайды.

Жауабы: жанды табиғат — қарағай бүрі, бүркіт, антилопа, көбелек; жансыз — парта мен орындық, көлік.

№ 2

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «Төмендегі суретке қарап, жауап бер: осы денелердің қандай ортақ қасиеттері бар?») Тікұшақ, алма ағашындағы алмалар, ұшып бара жатқан құс, жолдағы автобус, бұлттар.

Қалай ойлаймыз. Тікұшақ ұшады, құс қанатын қағады, автобус жүреді, бұлттар жүзеді. Ал алмалар ше? Олар өседі, желде тербеледі, піскенде түседі.

Жауабы: бұл денелердің бәрі қозғалады — басқа денелерге қатысты орнын өзгертеді.

№ 3

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: ертегіні талқылау, 7 сұрақ) Тас туралы ертегі бойынша сұрақтарға жауап бер.

Қалай ойлаймыз. Басты ойды еске түсір: қозғалыс әрқашан «бір нәрсеге қатысты».

Жауап үлгісі.

1. Тас нені армандады? Қозғалуды және алыс жақтарға саяхат жасауды.
2. Тас қалай қозғалады? Басқа денелерге қатысты: қоянға, жаңбыр тамшыларына, жолаушыларға. Олар оған жақындайды және алыстайды, демек, ол да оларға қатысты қозғалады. Сонымен қатар ол Жермен бірге Күнді айналады.
3. «Салыстырмалы» деген сөзді қалай түсінесің? «Бір нәрсемен салыстырғанда». Қозғалысты әрқашан басқа денемен салыстырып сипаттайды.
4. Тас тағы қалай қозғалуы мүмкін? Оны су тасқыны, сел немесе көшкін жылжытып не алып кетуі мүмкін; трактор домалатып жіберуі мүмкін; майда тасты жел ұшырады; адам көтеріп, ауыстыруы мүмкін.
5. Ертегідегі қозғалыстың басқа мысалдары: балықтар жүзеді, құстар ұшады, аңдар жүгіреді, ағаштар тербеледі, тамырлар жерде өседі, жел соғады, тамшылар түседі, жолаушы келіп, кетеді.
6. Екі топ — жоғарыдағы виджетте.
7. Ертегіге тақырып ойлап жаз. Мысалы: «Қозғалуды үйренген Тас», «Мен қозғалыс үстіндемін!», «Бәрі салыстырмалы».

Жауабы: Тас қозғалуды армандады; ол басқа денелерге қатысты қозғалады; «салыстырмалы» — «басқа денемен салыстырғанда» дегенді білдіреді.

№ 4

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «Механикалық қозғалысқа жанды табиғаттан мысал келтір. Өзіңнің жаздағы зерттеулеріңді пайдалан») Жанды табиғаттағы механикалық қозғалыстың мысалдарын келтір.

Жауап үлгісі.

• Қарлығаштар өзен үстінде зымырап, маса-шыбын аулайды.
• Шегіртке шөпте секіреді.
• Балық көлде жүзеді.
• Кесіртке тастың астына қашады.
• Күнбағыс себетін күнге қарай бұрады.
• Сен өзің жағалауда жүгіресің немесе велосипед тебесің.

Жауабы: жанды дене басқа денелерге қатысты орнын өзгертетін кез келген мысал.

№ 5

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: есікпен тәжірибе) Есіктің тұтқасын ұстап, бірнеше рет ашып-жап. Бұл жерде механикалық қозғалыс туралы айтуға бола ма? Неге? Сыныптастарыңмен жауабыңды талқыла.

💡 Тәжірибе. Құрал-жабдық: бөлмедегі кез келген есік. Есікті аш та, тұтқаның ауада қалай доға «сызатынына» қара.

Қалай ойлаймыз. Есіктің қабырғаға, жақтауға, еденге қатысты орнын алдында және одан кейін салыстыр.

Шешуі. Есік топсада бұрылады. Оның жиегі мен тұтқасы қабырғаға және еденге қатысты орнын өзгертеді. Сенің қолың да орнын өзгертеді. Демек, бұл — механикалық қозғалыс. Есік «кетіп қалмайды», топсаны айнала бұрылады — бұл да қозғалыс.

Жауабы: иә. Есік пен қол қабырғаға, еденге және жақтауға қатысты орнын өзгертеді.

⚠️ Есікті тарс жаппа және саусағыңды топсаның жанында ұстама: қатты қысып алуың мүмкін.

№ 6

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: сыныптағы бақылау — 7-сұраққа қатысты зерттеулер) Бір оқушы партада тыныш, мұғалімнің түсіндіргенін тыңдап отыр, екінші оқушы дәптерге жоспарды жазып отыр, үшіншісі сұраққа жауап беру үшін тақтаға шықты. Денелердің қозғалысын атап бер. Олар қандай денелерге салыстырмалы қозғалады?

Қалай ойлаймыз. Кімнің нені орнын ауыстырып жатқанын іздеп, бірден сұра: неге қатысты?

Шешуі.

1. Бірінші оқушы отыр. Партаға және сыныпқа қатысты ол тыныштықта. (Бірақ оның көздері, тыныс алғандағы кеудесі және жүрегі қозғалады!)
2. Екіншісінде қол мен қалам қозғалады — дәптерге және партаға қатысты.
3. Үшінші оқушы тақтаға барады — ол парталарға, қабырғаларға, еденге және отырған балаларға қатысты қозғалады.
4. Ал үшеуі де мектеппен бірге Күнге қатысты қозғалады.

Жауабы: екінші оқушының қолы мен қаламы (дәптерге қатысты), үшінші оқушы (парталарға және тақтаға қатысты) қозғалады; бірінші оқушы партаға қатысты тыныштықта.

№ 7

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «Ойланып жауап бер!») Жер бетінде орналасқан мектеп қозғалады деп айтуға бола ма? Жауабыңды түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Екі түрлі санақ денесін таңда: көше мен Күн.

Жауап үлгісі.

• Көшеге, ағаштарға және көрші үйлерге қатысты мектеп тыныштықта.
• Күнге қатысты мектеп қозғалады: ол Жермен бірге Күнді айналады.
• Сонымен қатар Жермен бірге жер өсін айналады, сондықтан тәулік ішінде орасан зор шеңбер жасайды.

Жауабы: болады: Күнге қатысты мектеп Жермен бірге қозғалады, ал көшеге қатысты тыныштықта.

№ 8

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: «Күн жүйесіндегі ең жылдам қозғалатын және ең баяу қозғалатын ғаламшарларды ата») Күн жүйесінің қай ғаламшары орбита бойымен ең жылдам, ал қайсысы ең баяу қозғалады? Мәліметті интернеттен тап.

Қалай ойлаймыз. Ғаламшар Күнге неғұрлым жақын болса, Күн оны соғұрлым күшті тартады, сондықтан ол Күнге құлап кетпеу үшін жылдамырақ ұшуы керек.

Шешуі. Анықтамалық деректер бойынша (дереккөзден тексер): Меркурий секундына шамамен 47 км, Нептун — секундына шамамен 5 км жүреді. Жер — шамамен 30 км/с.

Жауабы: ең жылдам — Меркурий (шамамен 47 км/с), ең баяу — Нептун (шамамен 5,4 км/с).

🌟 Меркурийде жыл бар болғаны 88 жер тәулігіне созылады, ал Нептунда — 165 жер жылына жуық. Нептун 1846 жылы ашылғаннан бері Күнді айнала тек бір рет қана үлгерді!

№ 9

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: шығармашылық) Жансыз табиғатта қозғалыстың маңыздылығы қандай? Ойланып көр. Сурет сал немесе бірнеше сөйлем құрап жаз.

Қалай ойлаймыз. Параграфтағы сызбада жанды табиғат үшін жазулар дайын: «қорек табу», «қоныс ауыстыру», «жауынан қорғану». Жансыз табиғат үшін үлкен сұрақ белгісі тұр — оны толтыру керек.

Жауап үлгісі.

• күн мен түннің ауысуы — Жер айналады;
• жыл мезгілдерінің ауысуы — Жер Күнді айналады;
• суды тасымалдау — өзендер ағады, бұлттар жүзеді, жаңбыр жауады;
• тұқым мен тозаңды тарату — жел соғады;
• жер бедерінің өзгеруі — өзендер мен жел жартастарды бұзады, құмды ауыстырады, құмды төбелер жасайды;
• ауаны араластыру — жел түтінді әкетіп, таза ауа әкеледі.

Жауабы: жансыз табиғаттағы қозғалыс күн мен түнді, жыл мезгілдерін, су айналымын жасайды, тұқымдарды таратады және Жердің бейнесін өзгертеді.

№ 10

«Механикалық қозғалыс» түсінігіне анықтама бер.

Жауабы: механикалық қозғалыс — дененің кеңістікте басқа денелерге қатысты орнының өзгеруі.

№ 11

Салыстырмалы қозғалысқа сыныптан мысал келтір.

Жауап үлгісі.

1. Мұғалім тақта алдында тұрғанда, ол тақтаға қатысты тыныштықта, ал партаға қатысты жүріп бара жатса, қозғалады.
2. Сыныптағы оқушы өз орындығына қатысты тыныштықта, бірақ мектеп ауласындағы ағаштарға қатысты Жермен бірге қозғалады.
3. Қозғалып бара жатқан қолың дәптерге қатысты қозғалады, ал қаламмен салыстырғанда тыныштықта.
4. Сыныптағы парта Жерге қатысты тыныштықта, ал Күнге қатысты қозғалады.

Сыныптан тыс мысалдар: автобустағы жолаушы орындыққа қатысты тыныштықта, ал аялдамаға қатысты қозғалады; эскалатордағы адам баспалдаққа қатысты тыныштықта; салт атты ерге қатысты қозғалмайды, ал далаға қатысты шауып барады.

Жауабы: бір дене кейбір денелерге қатысты қозғалады, ал басқаларына қатысты тыныштықта болады.

№ 12

Басқа заттарға салыстырмалы түрде өз қозғалысыңды анықта.

Жауап үлгісі. Мен үстелде отырып оқып отырмын. Үстелге, орындыққа және қабырғаларға қатысты мен тыныштықта боламын. Қалам ұстаған қолым дәптерге қатысты қозғалады. Көздерім жолдармен жүгіріп жатыр. Ал Жермен бірге мен Күнге және Айға қатысты қозғаламын.

Жауабы: бөлмеге қатысты мен тыныштықта боламын, Күнге қатысты — қозғаламын; дене мүшелерім үстелдегі заттарға қатысты қозғалады.

№ 13

Жанды және жансыз табиғаттағы қозғалыстың маңыздылығы қандай?

Жауап үлгісі.

• Жануарлар қорек пен су табу, жауынан қашу, ұя салатын орын табу, қоныс аудару және қыстауға ұшып кету үшін қозғалады.
• Өсімдіктер жарыққа бұрылады, тамыры су іздейді.
• Жансыз табиғатта су мен ауаның қозғалысы ауа райын, су айналымын жасайды, тұқымдарды таратады.
• Жердің қозғалысы күн мен түннің және жыл мезгілдерінің ауысуын береді.

Жауабы: қозғалыссыз тірі организмдер аман қалмас еді, ал жансыз табиғатта ауа райы, су айналымы, күн мен түн болмас еді.

№ 14

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: жазбаша) Механикалық қозғалыстың мысалын тап: а) үйде тұрмыстық техниканың жұмысын бақылау; ә) теледидар көру; б) дене жаттығуын немесе үй шаруасын істеу; в) үй жануарларын бақылау. Дәптерге екі-үш мысал жаз.

Жауап үлгісі.

• а) кір жуғыш машинаның барабаны айналады; блендердің пышақтары айналады; робот-шаңсорғыштың щеткалары айналады, ал өзі бөлмені аралап жүреді; микротолқынды пештегі тәрелке айналады.
• ә) спорт хабарында футболшылар жүгіреді, доп қақпаға ұшады; табиғат туралы хабарда киіктер далада шауып барады.
• б) жаттығуда қолымды көтеріп-түсіремін, отырып-тұрамын; еденді жуғанда швабра еденмен жылжиды.
• в) мысық терезе алдына секіреді; ит допты қуып жүгіреді; аквариумда балықтар жүзеді.

Жауабы: дене басқа денелерге қатысты орнын өзгертетін кез келген 2–3 мысал.

№ 15

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: шығармашылық) Механикалық қозғалыс туралы ертегі жаз немесе бір қазақ ертегісінен механикалық қозғалысқа мысал тауып келтір.

Қалай ойлаймыз. Бір жаққа барғысы келетін кейіпкерді таңда. Ол жолда өзі қозғалып, айналасындағының бәрінің қалай қозғалатынын көрсін.

Жоспар.

1. Кейіпкер кім және ол нені армандайды.
2. Ол жолға қалай шығады.
3. Қозғалыста кімді және нені кездестіреді.
4. Не үйренді (басты ой: дүниедегінің бәрі қозғалады).

Үлгі (қысқа ертегі). Ертеде далада бір кішкентай домалақ шөп өсіпті. Ол бүкіл өмірін бір тастың қасында өткіземін деп ойлапты. Күзде қатты жел соғып, оны жұлып алып, далаға домалатып әкетіпті. Домалақ шөп жайылып жүрген киіктердің қасынан өтіп, қоңыздарды озып, ал оның үстінде аспанда тырналар оңтүстікке қарай тізіліп ұшыпты. Кешке жел басылғанда, ол көкжиекке күннің батып бара жатқанын көріпті. «Міне, керемет! — деп ойлапты ол. — Бүкіл әлем қозғалыста, мен де онымен бірге!» Содан бері ол жыл сайын күзді күтетін болыпты, қайтадан жолға шығу үшін.

Қазақ ертегісінен мысал. «Ер Төстік» ертегісінде кейіпкер алыс жолға шығады, жүйрік атпен шауып, жер асты еліне түсіп, үйіне қайтып келеді. Ат далада шауып барады, Ер Төстік көтеріліп-түседі — мұның бәрі механикалық қозғалыс.

Жауабы: өз ертегің немесе халық ертегісіндегі қозғалыс мысалдары.

№ 16

(оқулықта нөмірі жоқ тапсырма: өзін-өзі бағалау «Өсу ағашы») Осы сабақ қорытындысы бойынша өзіңе сай келетін адамды таңда. Осы сабақта білімнің шыңына жетсең, ағаштың басындағы адамды боя. Тақырып бойынша бірнеше сұрақтарың болса, алға ұмтылған адамды боя. Егер сен аталған материалды игермесең, жердегі адамды боя. Өзіңнің жұмысың бойынша талдау жаса. Білім шыңына жету үшін үйде саған нені қайталау қажет?

Қалай ойлаймыз. Суретте — ағаш, оның бұтақтарында және тамырының жанында көп адамша: біреуі ең шыңында тұр, біреуі жоғары өрмелеп барады, біреуі жерде отыр. Өзіңді адал бағала.

Жауап үлгісі. «Мен ортаңғы бұтақтамын: механикалық қозғалыс дегеннің не екенін түсіндім, бірақ дене неге қатысты қозғалатынын шатастырамын. Үйде салыстырмалылық бөлімін қайталап, пойыз туралы виджетті тағы бір рет шығарамын».

Жауабы: әркімдікі әртүрлі; бастысы — нені қайталау керектігін атау.

Жадынама

• Қозғалады — демек, басқа денелерге қатысты орнын өзгертеді.
• «Неге қатысты» дегенсіз «қозғалады / қозғалмайды» деген жауап толық емес.
• Ғаламшарлар ретімен: Меркурий, Шолпан, Жер, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун.
• Телескопсыз 5 ғаламшар көрінеді: Меркурий, Шолпан, Марс, Юпитер, Сатурн.
• Ең жылдам Меркурий ұшады, ең баяу — Нептун.

Шағын тест