§ 50. Жануарлар организмінде иінтіректің болу себебі неде?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 5 тарау: Энергия және қозғалыс. 97–101-беттер.

Нені үйренесің

• Тірек-қимыл аппараты дегеніміз не екенін және ол қандай бөліктерден тұратынын түсіндіруді.
• Қаңқа мен иінтірек деген не екенін түсінуді.
• Мысық пен адам қаңқасынан иінтірек сүйектерді табуды.
• Балықтарда, буынаяқтыларда және ұлуларда иінтіректің қызметін не атқаратынын атауды.
• Күнделікті өмірден иінтіректің мысалдарын келтіруді.

Ой қозғау

• Параграфтағы суреттердегі бақа, жайран, қоян, өрмекші және теңіз гребешогінің ортақ жері не? Бәрі — жануарлар және бәрі қозғалады: бақа мен қоян секіреді, жайран шабады, өрмекші жүгіреді, гребешок қабыршағының жақтауларын тарс жауып, жүзіп кетеді.
• Олар неге қозғалады? Әрқайсысында қатты тірек (сүйек, сауыт, қабыршақ) және сол тіректі қозғайтын бұлшықет бар.
• «Қозғалыс — өмір» деген сөзді қалай түсінесің? Қозғалып жүріп, тірі жан азық табады, жаудан қашады, өзіне мекен іздейді. Көп қозғалатын жан әдетте мығым әрі сау болады.

Тақырыпты талдаймыз

Тірек және «қозғалтқыш»: тірек-қимыл аппараты

Көлік жүру үшін доңғалақтары бар кузов және қозғалтқыш керек. Жануарларда да солай: тірек те, «қозғалтқыш» та бар.

📌 Тірек-қимыл аппараты жануарлар денесінің кеңістікте сақталуы мен қозғалуын қамтамасыз етеді, дененің сыртқы пішінін қалыптастырады және зат алмасу үдерісіне ықпал етеді.

Оны шартты түрде екі бөлікке бөледі:

• пассив бөлігі — сүйектер мен олардың жалғануы (буындар). Олар өздері қозғалмайды, оларды қозғайды;
• актив бөлігі — қаңқа бұлшық еттері. Бұлшық еттер жиырылып, сүйектерді өздерімен бірге тартады.

🌟 Жылықанды жануарларда, адамда да, жұмыс істеп жатқан бұлшық еттер денені жылытады. Сондықтан қыста аязда біз дірілдейміз: бұлшық еттер тез жиырылып, жылу бөледі.

Қаңқа — дененің арқауы

Пассив бөлігінің негізін қаңқа құрайды.

📌 Қаңқа — жануарлар денесінде қатты тірек (сүйеніш) қалыптастыратын сүйектердің белгілі бір ретпен жалғануы.

Параграфтағы суретте — мысық қаңқасы. Онда мыналар белгіленген:

• көз ойықтары бар бассүйек;
• омыртқа жотасы: мойын омыртқалары (біріншісі — атлант), кеуде омыртқалары, құйымшақ және ұзын құйрық омыртқалары;
• қабырғалар мен кеуде сүйегі — олар жүрек пен өкпені қорғайды;
• алдыңғы аяқ: жауырын, иық сүйегі, білек және шынтақ сүйектері, білезік, алақан сүйектері және саусақтар;
• артқы аяқ: жамбас сүйегі, тізе, үлкен (ортан) және кіші (асықты) жіліктер, артқы табан сүйегі, табан сүйектері және саусақтар.

💡 Өз қаңқаңмен салыстырып көр: сенде де сол сүйектер бар! Иық, шынтақ, білек, жамбас… Тек мысықта олар басқа ұзындықта, басқа пішінде, және ол саусақтарының үстінде жүреді.

Иінтірек дегеніміз не

📌 Иінтірек — тепе-теңдікті қамтамасыз ететін қарапайым механизм: қозғалмайтын тіректің айналасында қозғалуға қабілетті қатты дене. Оның көмегімен кіші күшпен үлкен күшті теңестіруге болады.

Параграфтағы суреттерде екі кісі бар: көне мысырлықтар пирамидаға арналған тас блокты тірек үстіндегі ұзын сырықпен көтеріп жатыр, ал балуан таяқтың астына бөрене қойып, ауыр тасты көтеріп жатыр. Таяқ — иінтірек, бөрене — тірек.

🌟 Ежелгі грек ғалымы Архимедке «Маған тірек нүктесін беріңдер, мен Жерді аударып тастаймын» деген сөз тиесілі деп есептеледі. Иінтіректің қалай жұмыс істейтінін алғаш түсіндірген — сол.

Иінтірек ережесі қарапайым: иін неше есе ұзын болса, күш сонша есе аз керек. Селкіден тексеріп көр.

Иінтірек сүйектер

Қаңқада иінтірек болып қозғалатын барлық сүйектер жұмыс істейді: қол мен аяқ сүйектері, төменгі жақ сүйек, бассүйек, саусақ сүйектері. Тірек — буын, ал күшті бұлшық ет береді.

Мысал келтірейік. Екі басты бұлшық етің білекке шынтаққа өте жақын жерден бекиді. Бұлшық ет небәрі бірнеше сантиметрге жиырылады, ал алақан сол кезде ондаған сантиметрге көтеріледі. Күш жоғалады, бірақ қозғалыс жылдам әрі кең болады.

📌 Қаңқа иінтіректері көбіне жылдамдықта ұтыс береді, ал күште ұтылыс.

Иінтірек тек аңдарда ғана емес

Сүйегі жоқ жануарларда ше? Оларда да иінтірек бар:

• мысықта — қозғалмалы тырнақтар: ол оларды шығарады да, жасырады;
• көптеген балықтарда — арқа жүзбеқанатының тікені: балық қорғанғанда оларды көтереді;
• буынаяқтыларда (шаян, өрмекші, қоңыз) — сыртқы қаңқасының барлық дерлік басым бөліктері: аяқтар, қысқыштар, мұртшалар;
• қосжақтаулы ұлуларда (тіссіз ұлу, мидия, гребешок) — қабыршақ жақтаулары.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан қайшымен қағаз кестіріп көріңіз, содан кейін қайшыны сабының ұшынан, одан кейін өсіне жақын жерінен ұстатыңыз. Қай жағдайда қиюға жеңіл? Иінтірек сөзсіз-ақ түсінікті болады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Тірек-қимыл аппараты дегеніміз не? Денеге тірек, пішін және қозғалыс беретін сүйектер мен бұлшық еттер.
• Ол қандай бөліктерден тұрады? Пассив бөлігі — сүйектер мен буындар; актив бөлігі — қаңқа бұлшық еттері.
• Қаңқа дегеніміз не? Белгілі бір ретпен жалғанған сүйектер; дененің қатты арқауы.
• Қандай сүйектер иінтірек болады? Қозғалатындары: қол мен аяқ сүйектері, төменгі жақ сүйек, саусақ сүйектері.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Суреттерге қарап, сұраққа жауап бер») Бақа, жайран, қоян, өрмекші және теңіз гребешогіне не нәрсе ортақ?

Қалай ойлаймыз. Суреттерде әрқайсысының не істеп жатқанын қара да, оны немен істейтінін ойлан.

Жауабы: бәрі — жануарлар және бәрі қозғалады: секіреді, жүгіреді, жүзеді. Әрқайсысында тірек (қаңқа, сауыт немесе қабыршақ) және бұлшық еттер бар, яғни тірек-қимыл аппараты бар.

№ 2

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: мәтін бойынша сұрақ) «Қозғалыс — өмір» деген сөзді қалай түсінесің?

Жауап үлгісі.

• Жануарлар үшін қозғалыс — аман қалу тәсілі: азық табу, жыртқыштан қашу, ұя салатын орын табу.
• Адам үшін қозғалыс — денсаулық: бұлшық еттер мен сүйектер шыңдалады, жүрек пен өкпе жақсы жұмыс істейді.
• Қозғалыс жылықанды жануарларға жылынуға көмектеседі.
• Тіпті біздің ішімізде де үнемі бірдеңе қозғалып тұрады: жүрек соғады, қан ағады, біз тыныс аламыз.

Жауабы: тірі жан тірі тұрғанда үнемі қозғалады; қозғалыссыз азық та, қорғаныс та, денсаулық та болмайды.

№ 3

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Қалай ойлайсың, иінтірек сияқты қарапайым тетікті күнделікті өмірде адам қайда пайдаланады?») Адам күнделікті өмірде иінтіректі қайда қолданады?

Қалай ойлаймыз. Бір өстің немесе тіректің айналасында бұрылатын заттарды ізде.

Жауап үлгісі. Қайшы, қысқыш, кескіш, селкі-таразы, шөлмек ашқыш, шеге суырғыш, гайка кілті, есік тұтқасы, ескек, күрек (жерді көтергенде), арба, құдықтың «тартпасы» (журавль), иінді таразы.

Жауабы: қайшы, селкі, шөлмек ашқыш, гайка кілті, күрек, ескек, арба және т.б.

№ 4

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: топта талқылау) Мысықта, балықта, шаянда (буынаяқты) және өзен тіссіз ұлуында (ұлу) иінтірек қызметін не атқарады?

Қалай ойлаймыз. Әр жануардан тірек нүктесінің айналасында бұрылатын қатты бөлікті тап.

Шешуі.

Жауабы: мысықта — сүйектер мен тырнақтар, балықта — арқа жүзбеқанатының тікені, шаянда — сыртқы қаңқаның басым бөліктері, тіссіз ұлуда — қабыршақ жақтаулары.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: Пасха аралы туралы сұрақтар) Жылуы мен азығы мол осы аралды географиялық картадан тауып, орналасқан жерін көрсет. Халқы алып тас мүсіндерді қалай өңдеп, қалай қашағанын, қалай жеткізіп, қалай орнатқанын және қалпақты мүсінге қалай кигізгенін, не үшін кигізгенін түсінуге бола ма?

Қалай ойлаймыз. Ежелгі тұрғындарда кран да, көлік те болмаған. Бірақ бөрене, арқан, тас және көп адам болған. Осылардың қайсысы иінтірек болып жұмыс істей алады?

Шешуі.

1. Арал қайда. Пасха аралы (Рапа-Нуи) Тынық мұхитының оңтүстік бөлігінде, Оңтүстік Америка жағалауынан батысқа қарай шамамен 3500 км жерде орналасқан. Ол Чилиге қарайды. Бұл — дүниежүзіндегі адам тұратын ең шалғай аралдардың бірі.
2. Қалай көтерген. Тур Хейердалдың өзі 1950-жылдары тәжірибе жасаған. Арал тұрғындары жатқан мүсінді ұзын бөрене-иінтіректермен сәл көтеріп, астына тастар қойған. Иінтірек — тастар, иінтірек — тастар… Бірнеше аптада мүсін тік тұрған.
3. Қалай жеткізген. Ғалымдар әртүрлі тәсілдер ұсынады: бөрене-катоктардың үстімен ағаш шанамен немесе «қадаммен»: мүсінді тік тұрғызып, арқандармен екі жағынан тербетіп, ол алға «жүрген».
4. Қалпақты қалай кигізген. Ол, сірә, үйінді арқылы домалатылған немесе мүсінмен бірге иінтіректермен көтерілген.
5. Не үшін. Мүсіндерді моаи деп атайды. Оларды құрметті аталардың, көсемдердің бейнесі деп санайды. Тұрғындар олар аралды қорғайды деп сенген.

Жауабы: мүсіндерді бөрене-иінтіректермен, астына тас қойып көтерген, катоктармен немесе арқандармен «қадаммен» жеткізген; аталар-қорғаушылардың құрметіне орнатқан.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Тәжірибе: Мысықты бақыла») Мысық қаңқасында қандай иінтірек сүйектерді табуға болады? Қорытынды жаса.

🧪 Тәжірибе. Құрал-жабдық: үй мысығы (немесе мысығы бар бейне), дәптер, қарындаш, мысық қаңқасының суреті.

Не шығуы керек. Мысық денесінің қандай да бір бөлігі буында бұрылған сайын иінтірек жұмыс істейді: сүйек — иінтірек, буын — тірек, бұлшық ет — күш.

⚠️ Мысықты қысып ұстама, аяғы мен құйрығынан тартпа: ол тырнап алуы мүмкін. Бөтен және көше мысықтарына тиіспе — алыстан бақыла.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйде мысық болмаса, мысықтың баяу түсірілген секіру бейнесі жарайды: онда артқы аяқтардың жұмысы жақсы көрінеді.

🌟 Мысық өз бойынан 5 есе артық биіктікке секіре алады, ал шағын аралықта жылдамдықты сағатына 49 км-ге дейін арттыра алады! Ол олжасын қуғанда басын көлденең ұстайды, ал ит пен адам жүгіргенде басы жоғары-төмен қозғалады.

Жауабы: мысық қаңқасындағы иінтіректер — алдыңғы және артқы аяқтардың сүйектері (иық, білек, шынтақ, сан, жіліктер, саусақтар), төменгі жақ сүйек, омыртқа жотасындағы бассүйек, тырнақтар.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: шығармашылық, 1-сұрақ) Иінтірек жайлы 1–2 жұмбақ ойлап жаз.

Жауап үлгісі.

• Ортасында — бөрене, екі шетінде — екі орындық. Бірі жоғары, бірі төмен — таптың ба? (Селкі-таразы)
• Екі ұшы, екі шеңбер, ортасында шегесі бар. (Қайшы — бұл иінтірек!)
• Мен жай таяқпын, бірақ маған тірек бер — алып тасты талассыз қозғаймын. (Иінтірек)

Жауабы: тірек айналасында бұрылатын таяқ (немесе зат) сипатталған кез келген жұмбақтар.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: шығармашылық, 2-сұрақ) Оқылған тақырыптар бойынша 3 «жеңіл» (қысқа жауапты) және 2 «күрделі» (ойлануды қажет ететін) сұрақ құрастырып жаз. Оны өзіңнің сыныптастарыңа ұсын.

Қалай ойлаймыз. «Жеңіл» сұрақтар «кім? не? қашан? қалай аталады?» деген сөздерден басталады. «Күрделі» сұрақтар — «неге?», «түсіндір…», «егер … болса, не болады?», «айырмашылығы неде…?».

Жауап үлгісі.

«Жеңіл» сұрақтар:

1. Қаңқа дегеніміз не?
2. Тірек-қимыл аппаратының актив бөлігі қалай аталады?
3. Қосжақтаулы ұлуларда иінтірек қызметін не атқарады?

«Күрделі» сұрақтар:

1. Қаңқа иінтіректері неге күштен емес, жылдамдықтан ұтыс береді?
2. Мысықтың қозғалмалы буындары болмаса, не болады?
3. Мысық қаңқасы мен шаян сауытының айырмашылығы неде?

Жауабы: үлгідегідей 3 «жеңіл» және 2 «күрделі» сұрақ.

Жадынама

• Тірек-қимыл аппараты = сүйектер (пассив бөлігі) + бұлшық еттер (актив бөлігі).
• Қаңқа — сүйектерден жасалған қатты арқау.
• Иінтірек тірек айналасында бұрылады; денеде тірек — буын.
• Иінтіректер: қол мен аяқ сүйектері, төменгі жақ сүйек, мысықтың тырнақтары, балық жүзбеқанатының тікендері, шаянның басым бөліктері, қабыршақ жақтаулары.
• Тұрмыста: қайшы, селкі, шөлмек ашқыш, гайка кілті.

Шағын тест