§ 51. Неліктен денелер қозғалады?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 5 тарау: Энергия және қозғалыс. 102–106-беттер.

Нені үйренесің

• Дененің неге қозғала бастайтынын, тоқтайтынын немесе бағытын өзгертетінін түсіндіруді.
• Денелердің өзара әрекеттестігі мен күш дегеніміз не екенін түсінуді.
• Ауырлық күшін, серпімділік күшін және үйкеліс күшін ажыратуды.
• Айналаңнан пайдалы және зиянды үйкелістерді табуды.

Ой қозғау

• Үш суретте не ортақ: бала допты баскетбол сақинасына лақтырып жатыр, ер адам қасарысқан есекті жіппен тартып жатыр, қыз бала селкіде тербеліп жатыр? Бәрінде бір дене екінші денеге әсер етеді: қол допты итереді, адам есекті тартады, селкінің арқандары қызды ұстап, тербетеді.
• Қозғалыстағы заттарға мысал келтір. Көшедегі көліктер, лифт, сағат тілдері, алаңдағы доп, арықтағы су, бұлттар, кір жуатын машина.
• Доп алаңда жатыр. Ол өздігінен домалай ма? Жоқ. Оны ойыншы немесе жел итеруі керек.

Тақырыпты талдаймыз

Кім итерсе — сол себеп

Допты лақтырмайынша ол сақинаға ұшпайды. Есекті тартпайынша ол жүрмейді. Қозғалыстың себебі — денеге басқа дененің әсер етуі.

Бұл кезде әрдайым екі дене де әрекет етеді. Допты тепсең — допты аяғыңмен сезесің. Есекті тартсаң — есек те сені кері тартады.

📌 Денелердің өзара әрекеттестігі — бұл бір дененің екінші денеге әсері, оның нәтижесінде қозғалыстың жылдамдығы мен бағыты өзгереді.

🌟 Әлі 1638 жылы итальяндық ғалым Галилео Галилей былай деп жазды: «Табиғатта қозғалыстан ежелгі еш нәрсе жоқ, ол жайлы философтар көптеген томдар жазды».

Күш: қаншалықты қатты әсер етеміз

📌 Күш — денелердің бір-біріне әсерін сипаттайтын шама.

Күш үлкен де, кіші де болады. Параграфтағы суретте әйел тоқтап қалған автокөлікті итеріп жатыр — оған бар күшімен тіреліп итеруге тура келеді. Ал дүкендегі бос арбаны бір саусағыңмен жылжытасың. Жүк тиелген арба сондай жылдам жүру үшін қатты итеруді қажет етеді.

Денеге күш әсер еткенін қалай білуге болады? Үш белгісі бар:

1. жылдамдығы өзгерді (дене үдеді, тежелді, тоқтады);
2. қозғалыс бағыты өзгерді;
3. дененің пішіні немесе көлемі өзгерді (доп жаншылды, серіппе созылды).

Айналамыздағы үш күш

Ауырлық күші. Жоғары лақтырылған доп неге қайта түседі? Жапырақтар неге жерге түседі, субұрқақтың ағыны неге төмен иіледі? Оларды Жер тартады.

📌 Ауырлық күші — денелердің Жерге тартылыс күші.

Серпімділік күші. Допты қыс — ол қайтадан домалақ болады. Серіппелі таразының ілгегіне сөмкені ілсең — серіппе созылады да, содан кейін тоқтайды.

📌 Серпімділік күші дененің пішіні мен көлемі өзгерген (қысылған, созылған немесе бүгілген) кезде пайда болып, оны бастапқы қалпына келтіруге тырысады.

Үйкеліс күші. Кітапты үстелдің бетімен итеріп көр — ол аздап жылжып барып тоқтайды. Оны үйкеліс тежейді.

📌 Үйкеліс күші дене беттерінің жанасуы кезінде пайда болады және олардың бір-біріне қатысты сырғып өтуіне кедергі жасайды.

Үйкеліс қайдан шығады? Көзге тегіс көрінетін бет те ұлғайтқыш әйнекпен қарағанда таулар мен шұңқырларға ұқсайды. Шығыңқы жерлері бір-біріне ілінеді. Ал беттерді өте тегіс етіп өңдесе, олардың бөлшектері бір-біріне тартыла бастайды — үйкеліс қайта пайда болады.

⚠️ Жиі кететін қате. «Ауырлық күші дене құлаған кезде ғана төмен тартады». Олай емес! Ол әрдайым әрекет етеді: жатқан кітапқа да, дәл қазір саған да. Жай ғана үстел мен еден құлатпайды — олардың серпімділік күші ауырлық күшін теңестіреді.

Үйкеліс: дос па, жау ма?

Үйкеліс пайдалы да, зиянды да болады. Онсыз біз жүре алмас едік: аяқтарымыз мінсіз тегіс мұздағыдай сырғанай берер еді. Түйіндер шешіліп кетер еді, шегелер қабырғадан түсіп қалар еді. Қыста Астанада жолдарға құм себетіні дәл үйкелісті арттыру үшін.

Бірақ қозғалтқыштар мен дөңгелектерде үйкеліс зиянды: бөлшектер қызады және тозады. Зиянды үйкеліспен майлау — май жағу арқылы күреседі.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан алақандарын бір-біріне 10 секунд үйкеткізіңіз — жылы болады. Содан кейін алақандарға крем жағып, қайта үйкеттіріңіз: оңай сырғиды. Үйкеліс пен майлау деген осы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Денелердің өзара әрекеттестігі дегеніміз не? Денелердің бір-біріне әсері, оның нәтижесінде қозғалыстың жылдамдығы мен бағыты өзгереді.
• Күш дегеніміз не? Денелердің бір-біріне қаншалықты қатты әсер ететінін сипаттайтын шама.
• Қандай күштерді білесің? Ауырлық күшін, серпімділік күшін, үйкеліс күшін.
• Үйкеліс неден пайда болады? Беттердің тегіс болмауынан; тегіс беттерде — бөлшектердің тартылысынан.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Суреттерге қарап, сұраққа жауап бер. Олардың арасында ортақ не бар?») Суреттерде не ортақ: бала допты сақинаға лақтырады, ер адам есекті жіппен тартады, қыз бала селкіде?

Қалай ойлаймыз. Әр суреттен кім кімге әсер ететінін тап.

Жауабы: бәрінде бір дене екінші денеге әсер етеді, соның салдарынан қозғалыс өзгереді: доп ұшады, есекті тартады, селкі тербеледі. Бұл — денелердің өзара әрекеттестігі.

№ 2

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Біз қозғалыстағы денелер әлемінде өмір сүреміз. Ойланып, мысал келтір») Қозғалыстағы денелерге мысал келтір.

Жауап үлгісі. Жолдағы автобустар мен көліктер, метро пойызы, аспандағы ұшақ, алаңдағы доп, Іле өзеніндегі су, желдеткіш қалақтары, сағат тілдері, ауладағы селкі, қар ұшқындары, даладағы қаңбақ.

Жауабы: басқа денелерге қатысты орнын өзгертетін кез келген денелер.

№ 3

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Денеге күштің әсер еткенін қандай белгісі бойынша анықтауға болады?») Денеге күш әсер еткенін қалай білуге болады?

Қалай ойлаймыз. Күш денеде әрдайым бірдеңені өзгертеді.

Жауабы: дененің жылдамдығы өзгерді (үдеді, тежелді), қозғалыс бағыты өзгерді немесе пішіні мен көлемі өзгерді.

№ 4

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: талқылау) Неліктен жоғарыға секірген адам қайтадан жерге түседі? Неліктен жоғарыға лақтырылған доп, субұрқақтың суы және ағаштың жапырағы жерге түседі?

Қалай ойлаймыз. Осы денелердің бәріне не ортақ? Олардың үстінде — аспан, астында — Жер.

Жауабы: барлық денелер Жерге тартылады — оларға ауырлық күші әсер етеді. Сондықтан жоғары көтеріліп, баяулайды да, кері түседі.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: жазбаша) Тартылыс күші арқылы түсіндірілетін Жердегі құбылыстарға мысал келтір. Олардың бірінің суретін сал.

Жауап үлгісі.

• өзендер таудан төмен, теңізге қарай ағады;
• жаңбыр жауады, қар мен бұршақ түседі;
• таудан көшкін мен сел басталады;
• піскен алмалар бұтақтан түседі;
• біз жерде тұрамыз, ұшып кетпейміз, атмосфера ғарышқа ұшып кетпейді;
• Ай Жерді, Жер Күнді айналады.

Қалай салуға болады. Мысалы, сарқырама: жоғарыда — жартас, төмен су құйылады, қасында «ауырлық күші» деген жазуы бар төмен қараған көрсеткі.

Жауабы: жаңбыр жаууы, өзендердің ағуы, көшкіндер, алмалардың түсуі, Айдың Жерді айналуы.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: талқылау) Допты қатты қысып, сосын жіберсек, не болады? Серіппелі таразыға жүк ілгенде, ол қалай өзгереді?

Қалай ойлаймыз. Дене пішінін өзгертті. Ал оның ішінде оны қайтаруға «тырысатын» не бар?

Шешуі.

1. Қысылған доп жіберілген соң қайтадан домалақ болады. Оны түзейтін — серпімділік күші.
2. Таразының серіппесі жүктің астында созылады. Серіппе созылған сайын серпімділік күші өсе береді. Ол жүктің салмағына тең болғанда, серіппе тоқтайды. Таразы массаны серіппенің созылуына қарап көрсетеді.

Жауабы: доп пішінін қайтарады, серіппе созылады — екі жағдайда да серпімділік күші әрекет етеді.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Түс» әңгімесі) Әйгерімнің түсінде не болды?

Қалай ойлаймыз. Әр мысалды қара. Қандай күш жұмыс істеуі керек еді, бірақ неге екені белгісіз, істемей қалды?

Шешуі.

1. Бұтақтар түзелмеді. Алмалардың салмағынан бұтақ иілді. Оны түзеуі керек серпімділік күші — ол жоқ.
2. Қоян мен қасқыр қатып қалды. Жүгіру үшін аяқпен жерден итерілу керек. Үйкеліссіз аяқтар мінсіз мұздағыдай орнында сырғанай береді.
3. Құстар ұша алмайды. Құс аяғымен бұтақтан, қанатымен ауадан итеріледі. Үйкеліс те, серпімділік те жоқ — итерілетін ештеңе жоқ.
4. Бақа секіре алмайды. Бақаның аяқтары — серіппе сияқты. Серпімділік пен үйкеліссіз секіру шықпайды.

Жауабы: Әйгерімнің түсінде серпімділік күші мен үйкеліс күші жоғалған. Оларсыз тірі жандар қозғала алмайды.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Неліктен сен қыста төбешіктен сырғанаған кезде, тоқтамай, шексіз кете бермей, бір уақытта тоқтап қаласың?») Төбешіктен сырғанағанда, неліктен ақыры тоқтап қаласың?

Жауабы: шананы (немесе сырғанақты) қарға үйкеліс күші тежейді, ауаның кедергісі де аздап тежейді. Үйкеліс неғұрлым күшті болса, соғұрлым тез тоқтайсың. Таптаулы мұзда борпылдақ қардағыдан әлдеқайда алыс сырғанайсың.

№ 9

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Тәжірибе. Үйкелістің пайда болу себебін анықтау») Екі шыны тілімін бір-біріне қатысты жылжыт — құрғақ және су тамшылары бар, содан кейін екі кесек егеуқұм қағазын.

🧪 Тәжірибе. Құрал-жабдық: екі шыны тілім (мысалы, микроскоптың заттық шынылары немесе фоторамка шыныларынан), суы бар тамшуыр, екі кесек егеуқұм қағазы.

Қалай ойлаймыз. Шыны тегіс, шығыңқы жерлері дерлік жоқ. Демек, басқа бірдеңе кедергі жасайды.

Шешуі.

1. Құрғақ шыныларда. Тегіс беттер бір-біріне өте тығыз жанасады. Бір шынының бөлшектері екінші шынының бөлшектеріне тартылады. Сондықтан тілімдерді жылжыту қиын.
2. Сулы шыныларда. Су барлық саңылауларды толтырады, ал жұқа су қабаты тілімдерді «желімдейді»: су бөлшектері шыныға тартылады. Денелер тартылатын ауданы үлкейеді, жылжыту қиындай түседі.
3. Егеуқұм қағазында. Оның бетіндегі құм түйірлері — ірі шығыңқы жерлер. Олар тістер сияқты бір-біріне ілініп, сырғанауға кедергі жасайды.

Жауабы: үйкелістің себептері — беттердің кедір-бұдырлығы және жанасатын денелер бөлшектерінің тартылысы.

⚠️ Шыныдың жиектері өткір. Тілімдерді сақ ұста да, қатты баспа. Шыны сынып кетсе, сынықтарды қолмен жинама, ересек адамды шақыр.

👨‍👩‍👧 Үйде ата-анамен. Шыныларың болмаса, пластик ыдыстардың екі тегіс қақпағын немесе ламинатталған картонның екі парағын алыңдар. Егеуқұм қағазының орнына екі қабық кесегін немесе ыдыс жуатын екі қатты губканы алуға болады.

№ 10

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: суреттер бойынша) Суретте көрсетілген жағдайларды зертте. Олар қандай күштердің әсерінен пайда болғанын айт.

Қалай ойлаймыз. Төрт суретте не болып жатыр: жапырақ, көлік, кір жайған арқан. Әрқайсысында қандай күш жұмыс істеп тұр?

Шешуі.

1. Ағаштан түсіп бара жатқан жапырақ. Жапырақты Жер тартады — оған ауырлық күші әсер етеді.
2. Көлік қарлы, тайғақ жолда. Тайғақ жолда үйкеліс аз, дөңгелектер жолды нашар «ұстайды». Көлікті тежеу қиын, ол сырғанап кетуі мүмкін. Мұнда үйкеліс күші аз екені маңызды. Қыс кезінде жолға құм себетіні — үйкелісті арттыру үшін.
3. Кір жайған арқан. Арқанға кір ілінгенде оған ауырлық күші әсер етеді, арқан иіліп салбырайды. Арқанды қайтадан түзетуге тырысатын серпімділік күші жұмыс істейді.
4. Бос арқан. Бос арқанда жүк жоқ, сондықтан ол аз иіледі, дерлік түзу тұр.

Жауабы: жапырақ — ауырлық күшінің әсерінен; көлік — үйкеліс күшінің аздығынан сырғанайды; арқан — ауырлық күші оны иеді, серпімділік күші түзеткісі келеді.

№ 11

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: шығармашылық) «Табиғат пен техникадағы үйкелістің пайдасы мен зияны» тақырыбына эссе жаз. Эссеге сәйкес сурет сал.

Қалай ойлаймыз. Эссе — белгілі бір тақырыпқа байланысты ой, пікір және тәжірибе көрсетілетін қысқаша жазба түрі. Өз ойыңды нақты әрі анық білдіруден баста, содан кейін мысал келтіріп дәлелде, соңғы сөйлемде қорытынды жаса.

Жоспар.

1. Менің пікірім: үйкеліс — көмекші де, кедергі де.
2. Табиғат пен өмірдегі үйкелістің пайдасы (2–3 мысал).
3. Техникадағы үйкелістің зияны (2–3 мысал).
4. Адам үйкелісті қалай басқарады: қайда арттырады, қайда азайтады.
5. Қорытынды.

Эссе үлгісі. Менің ойымша, үйкеліс — біздің байқалмайтын досымыз, дегенмен кейде ол кедергі де жасайды. Біріншіден, үйкеліссіз біз бір қадам жасай алмас едік: аяқтарымыз тегіс мұздағыдай сырғанай берер еді. Екіншіден, үйкеліс жануарларға да көмектеседі: ірбістің табанындағы кедір-бұдыр жастықшалар оның жартастардан құлап кетуіне жол бермейді. Үшіншіден, үйкелістің арқасында велосипедтің тежегіші жұмыс істейді, бау шешілмейді. Бірақ көліктерде үйкеліс зиян келтіреді: бөлшектер қызады және тозады, сондықтан оларды майлайды. Қыста, керісінше, тротуарларға құм себеді, сонда үйкеліс күшейіп, адамдар құламайды. Осылайша, үйкеліс пайдалы да, зиянды да бола алады, ал адам оны күшейтуді де, әлсіретуді де үйренген.

Суреттер: мұзда рифті табанды аяқ киім; есік топсасының қасындағы майлық; велосипед тежегіші.

Жауабы: жоспар бойынша эссе: пікір → пайдасының мысалдары → зиянының мысалдары → үйкелісті қалай басқарады → қорытынды.

№ 12

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: шығармашылық) Синквейн жаз.

Қалай ойлаймыз. Синквейн — бес жолдан тұратын өлең: 1-жол — тақырыпқа байланысты бір ұғым не зат атауы (зат есім); 2-жол — негізгі ойды сипаттайтын 2 сөз (сын есім); 3-жол — тақырыпқа байланысты әрекетті білдіретін 3 етістік; 4-жол — тақырыпқа қатысты 4 сөзден тұратын сөйлем (сезімді білдіретін); 5-жол — тақырыптың мағынасына синоним сөз (зат есім). Тақырып ретінде «Күш» сөзін алайық.

Жауап үлгісі.

Күш. Көрінбейтін, қуатты. Итереді, тартады, тоқтатады. Онсыз әлемде ештеңе қозғалмайды. Әрекеттестік.

Тағы бір нұсқа:

Үйкеліс. Кедір-бұдыр, қасарысқан. Тежейді, қыздырады, ұстайды. Онсыз бір қадам жасалмайды. Ілінісу.

Жауабы: схема бойынша бес жол: зат есім → 2 сын есім → 3 етістік → 4 сөзден сөйлем → бір сөз.

Жадынама

• Дене өздігінен қозғала бастамайды: оны басқа дененің әсері өзгертеді.
• Күштің белгілері: жылдамдық, бағыт, пішін өзгерді.
• Ауырлық Жерге тартады, серпімділік пішінді қайтарады, үйкеліс тежейді.
• Үйкеліс пайдалы (жүру, тежегіштер) және зиянды (бөлшектердің тозуы) болады.
• Үйкелісті майлаумен азайтады, құммен және рифті табанмен арттырады.

Шағын тест