§ 52. «Энергия және қозғалыс» тарауы бойынша қорытынды тапсырмалар

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 5 тарау: Энергия және қозғалыс. 107–111-беттер.

Нені үйренесің

• Нақты анықтамалар беруді: энергия, температура, механикалық қозғалыс, күш.
• Термометрдің бөліктерін атауды және температураны дұрыс өлшеуді.
• Неге кейбір материалдар жылуды өткізетінін, ал кейбіреулері оны сақтайтынын түсіндіруді.
• Айналаңнан энергияның айналуын табуды.
• Әртүрлі денелерге қатысты қозғалыс пен тыныштықты ажыратуды, үйкелістің пайдасын түсіндіруді.

Ой қозғау

Алдымен ойша жауап бер, содан кейін жауабын аш.

• Энергияның қандай түрлерін білесің? Механикалық, жылулық, жарық, электр, химиялық, дыбыс энергиясы.
• Температураны немен өлшейді? Термометрмен, Цельсий градусымен (°C).
• Жылуды қайсысы жақсы өткізеді — металл ма, ағаш па? Металл. Сондықтан таба сабы ағаштан жасалады.
• «Дене қозғалады» деген нені білдіреді? Ол басқа денелерге қатысты орнын өзгертеді.
• Қандай күштерді білесің? Ауырлық күшін, серпімділік күшін, үйкеліс күшін.

Тақырыпты талдаймыз

Тарау туралы қысқаша

Энергия (§ 43, 48). Энергия — дененің жұмыс істей алу қабілеті: қозғау, көтеру, қыздыру, жарық шығару. Ол механикалық, жылулық, жарық, электр, химиялық (тағамда, отында, батареяда), дыбыс энергиясы болады. Энергия жоғалмайды және жоқтан пайда болмайды — ол тек бір түрден екінші түрге айналады.

Температура және жылу (§ 44–47). Температура дененің қаншалықты қызғанын көрсетеді. Оны термометрмен өлшейді. Жылу өздігінен ыстық денеден суық денеге беріледі. Металдар — жылуды жақсы өткізгіштер, ал ауа, жүн, мамық, ағаш, шыны — нашар өткізгіштер. Сондықтан жылы киім мен ауа қабаты бар қабырғалар жылуды сақтайды. Қыздырғанда денелер ұлғаяды, суытқанда — тарылады.

Қозғалыс (§ 49–50). Механикалық қозғалыс — дененің басқа денелерге қатысты орнының өзгеруі. Қозғалыс салыстырмалы: автобуста сен орындыққа қатысты тыныштықта боласың, ал үйлерге қатысты қозғаласың. Жануарлар тірек-қимыл аппаратының арқасында қозғалады: сүйектер иінтірек болып жұмыс істейді, оларды бұлшық еттер қозғайды.

Күштер (§ 51). Денеге басқа дене әсер еткенде, дене жылдамдығын, бағытын немесе пішінін өзгертеді. Ауырлық күші Жерге тартады, серпімділік күші пішінді қайтарады, үйкеліс күші сырғанауға кедергі жасайды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бұл — тексеру сабағы. Бала алдымен жауаптарды дәптеріне өзі жазсын, содан кейін талдаумен салыстырсын. 4 және 5-тапсырмаларды асүйде тексерген жақсы: ыстық шайға салынған металл және ағаш қасық.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Энергия дегеніміз не? Дененің жұмыс істей алу қабілеті.
• Температура нені көрсетеді? Дененің қаншалықты қызғанын.
• Механикалық қозғалыс дегеніміз не? Дененің басқа денелерге қатысты орнының өзгеруі.
• Күш дегеніміз не? Денелердің бір-біріне әсерін сипаттайтын шама.
• Энергия «таусылғанда» қайда кетеді? Ешқайда жоғалмайды, басқа түрлерге, көбіне жылуға айналады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ұғымның анықтамасын тұжырымда: энергия, температура, механикалық қозғалыс, күш.

Жауабы:

• Энергия — дененің жұмыс істей алу қабілеті (қозғау, қыздыру, жарық шығару).
• Температура — дененің қаншалықты қызғанын көрсететін шама.
• Механикалық қозғалыс — дененің кеңістікте басқа денелерге қатысты орнының өзгеруі.
• Күш — денелердің бір-біріне қалай әсер ететінін сипаттайтын шама.

№ 2

Суретте термометр көрсетілген. А, Ә, Б әріптерімен белгіленген термометрдің компоненттерін ата.

Қалай ойлаймыз. Суретте А көрсеткісі жоғарыдағы «°C» белгісін көрсетеді, Ә көрсеткісі сандары бар бөліктерді (0 белгісін), Б көрсеткісі сұйық жиналған түтікшенің ең төменгі жағын көрсетеді.

Шешуі.

• А — өлшем бірлігінің белгісі: Цельсий градусы (°C).
• Ә — бөлімдері бар шкала (нөлден жоғары — жылы, төмен — аяз).
• Б — сұйығы бар резервуар (баллон). Одан жоғары қарай жұқа шыны түтікше — капилляр өтеді, қыздырғанда сұйық сол арқылы көтеріледі.

Жауабы: А — өлшем бірлігі °C; Ә — шкала; Б — сұйығы бар резервуар.

№ 3

Термометрмен жұмыс жасау кезеңдерінің дұрыс бірізділігін құра: 1) температураны өлшеу үшін термометрді өлшенетін ортаға сал; 2) оның температурасы өзгергенше, біршама кідіре тұр; 3) термометрді ортадан алмай тұрып, көрсеткіштерін түсіріп ал. Нұсқалар: А. 2, 3, 1; Ә. 1, 3, 2; Б. 2, 1, 3; В. 1, 2, 3.

Қалай ойлаймыз. Термометр әлі суға салынбаған күйде күтуге болмайды, бағана тоқтамай тұрып қарауға да болмайды. Ал термометрді алып қойсаң, ол бірден ауаның температурасын көрсете бастайды.

Жауабы: В — 1, 2, 3.

№ 4

Суретте мыс және шыны өзектерді отқа қыздырды. Шыны өзек мыс өзекке қарағанда баяу жылиды. Неге олай?

Қалай ойлаймыз. Қандай заттар жылуды жақсы өткізетінін, ал қандайлары нашар өткізетінін еске түсір.

Шешуі. Мыс — металл. Металдардың жылу өткізгіштігі жоғары: жылу ыстық ұштан суық ұшқа тез жүгіреді, саусақтар көп ұзамай қызуды сезеді. Шыны жылуды нашар өткізеді: оттағы ұшы қызады, ал екінші ұшы ұзақ уақыт салқын тұрады.

Жауабы: шынының жылу өткізгіштігі мыстікінен әлдеқайда аз, сондықтан жылу ол арқылы баяу беріледі.

⚠️ Мұндай тәжірибені мұғалімсіз қайталауға болмайды: мыс өзек саусақты тез күйдіреді, ал шыны күрт қызудан жарылып кетуі мүмкін.

👨‍👩‍👧 Үйде қауіпсіз. Ыстық (қайнамаған) шайға металл және ағаш қасықты салыңдар. Бір минуттан кейін олардың сабын ұстап көріңдер: металл қасық жылы, ағаш қасық — жоқ.

№ 5

Мына қарапайым кірпіш пен ұсақ саңылаулы кірпіштің қайсысы ғимаратта жақсы жылу оқшаулауды қамтамасыз етеді? Неге?

Қалай ойлаймыз. Кірпіштің саңылауларында не бар? Және бұл зат жылуды жақсы өткізе ме?

Шешуі. Саңылаулы кірпіштің қуыстарында — ауа. Ауа жылуды өте нашар өткізеді. Қабырғада ауа ұялары неғұрлым көп болса, жылу қыста үйден баяу шығады, ал жазда ішке баяу өтеді. Тұтас кірпіш жылуды жақсы өткізеді, сондықтан одан салынған қабырға салқынырақ.

Жауабы: саңылаулы — оның қуыстарында ауа бар, ал ауа жылуды нашар өткізеді.

🌟 Дәл осы принциппен мамықты күртеше, жүн жемпір және киіз үйдің киізі жылытады: оларда талшықтардың арасында ауа көп.

№ 6

Кестені толтыр. Жануарлардың реакциясын екі бағанға бөліп жаз. Көп жануарда дене температурасын ұстап тұратын өз әдісі бар. 1) денесін босаңсытады; 2) жел мен жаңбырдан қорғаныш пана іздейді; 3) қоректі қажет етуі төмендейді; 4) тері асты майларының қалыңдығы артады; 5) артық қозғалыстар жасамайды; 6) денесі жинақы жағдайда болады; 7) су, салқын жер іздеп, көлеңкені паналайды.

Қалай ойлаймыз. Суық болғанда жылуды сақтау керек: дене бетін кішірейту, тығылу, майлы қабатпен жылыну. Ыстық болғанда — артық жылуды беру және оны аз өндіру: тамақ қорытқанда және қозғалғанда дене қызады.

Шешуі.

Жауабы: суық болғанда — 2, 4, 6; ыстық болғанда — 1, 3, 5, 7.

💡 Мысыққа қара: аязда ол мұрнын құйрығымен жауып, шиыршықталып ұйықтайды, ал ыстықта салқын еденге созылып жатады.

№ 7

Суретте энергиялар айналымы берілген. Энергия қандай түрден қай түрге айналатынын анықта: А — аккумулятор → жүріп келе жатқан автокөлік; Ә — жеміс салынған себет → жүгіруші мәреде; Б — электр желісі → жанып тұрған шам.

Қалай ойлаймыз. Өзіңнен сұра: басында қандай энергия болды және соңында ол неге айналды?

Шешуі.

• А. Аккумуляторда химиялық энергия жиналған. Ол электр энергиясына айналады, ал көліктің қозғалтқышы оны қозғалыстың механикалық энергиясына айналдырады.
• Ә. Тағамда химиялық энергия жиналған. Жүгірушінің организмі оны механикалық (жүгіру) және жылулық (жүгіруші қызды) энергияға айналдырады.
• Б. Сымдармен электр энергиясы жүреді. Шамда ол жарық және жылулық энергияға айналады (шам ыстық).

Жауабы: А — химиялық → электрлік → механикалық; Ә — химиялық → механикалық (және жылулық); Б — электрлік → жарық (және жылулық).

№ 8

Қозғалып келе жатқан пойыз вагонындағы үстел үстінде кітап жатыр. Кітап қай денеге қатысты қозғалады, ал қай денеге қатысты тыныштық қалпында болады?

Қалай ойлаймыз. Денеге дейінгі қашықтық өзгермесе — кітап оған қатысты тыныштықта. Өзгерсе — қозғалады.

Жауабы: үстелге, вагонға, отырған жолаушыларға қатысты тыныштықта; рельстерге, станцияға, ағаштарға, үйлерге, жерге қатысты қозғалады.

№ 9

Қыс мезгілінде жолдарға құм себеді. Не үшін себеді?

Қалай ойлаймыз. Мұз тегіс, табандар мен дөңгелектер оның үстінде сырғанайды. Нені өзгерту керек?

Жауабы: үйкеліс күшін арттыру үшін. Құм түйірлері бетті кедір-бұдыр етеді, аяқтар мен көліктердің дөңгелектері аз сырғанайды. Бұл құлаудан және апаттан қорғайды.

Жадынама

• Энергия жоғалмайды — ол айналады: тағам → жүгіру, ток → жарық және жылу.
• Термометр: сал → күт → алмай қара.
• Ауа — ең жақсы жылытқыш: саңылаулы кірпіш, мамық, жүн, қос терезелер.
• Қозғалыс пен тыныштық әрдайым «бірдеңеге қатысты».
• Күш дененің жылдамдығын, бағытын немесе пішінін өзгертеді.

Шағын тест