§ 53. Экожүйені «біріккен» шаруашылық деп атауға бола ма?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 112–114-беттер.

Нені үйренесің

• Экожүйе дегеніміз не екенін өз сөзіңмен түсіндіруді.
• Кез келген экожүйеден тірі және жансыз бөліктерді табуды.
• Өндірушілерді, тұтынушыларды және бүлдірушілерді ажыратуды.
• Табиғатта «пайдалы» немесе «зиянды» организм болмайтынын, бәрінің қажет екенін түсінуді.

Ой қозғау

• Тірі табиғатқа не жатады, жансыз табиғатқа не жатады? Тірі табиғат: өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар, бактериялар. Жансыз табиғат: су, ауа, тастар, топырақ, күн сәулесі.
• Өсімдікке өсу үшін не керек? Жарық, су, ауа, жылу және минералды заттары бар топырақ.
• Қоянмен не қоректенеді? Түлкі ше? Қоян шөппен және ағаш қабығымен қоректенеді. Түлкі қоян мен тышқанды аулайды.
• Күзгі жапырақтар ормандағы қайда жоғалады? Оларды жауын құрттары, саңырауқұлақтар мен бактериялар өңдейді. Бір-екі жылда жапырақтар топыраққа айналады.

💡 Соңғы сұрақ — бүкіл сабақтың кілті. Табиғатта еш нәрсе бекер кетпейді: әрқайсысының өз «жұмысы» бар.

Тақырыпты талдаймыз

«Пайдалы» мен «зиянды» жоқ — қажеттілер бар

Жер бетінде тек пайдалы өсімдіктер мен жануарлар, яғни алма ағашы, бидай, сиыр ғана өмір сүрсе, қандай жақсы болар еді деп ойлауға болады. Бірақ олай болмайды. Біріншіден, әрбір тірі организм барлық жерде емес, тек өзіне қолайлы жағдайда ғана жақсы сезінеді. Екіншіден, «пайдалы» және «зиянды» деген сөздерді адам өзі үшін ойлап тапқан. Табиғатта бәрі қажет.

🌟 Маса бізге зиянды болып көрінеді. Бірақ оның дернәсілдері суда өмір сүріп, балықтарға жем болады, ал ересек масалармен қараторғайлар, қарлығаштар мен жарқанаттар қоректенеді.

Экожүйе дегеніміз не

«Экожүйе» сөзі — «экологиялық жүйе» дегеннің қысқартылған түрі. Оны британдық ботаник Артур Тенсли 1935 жылы ұсынған. Ол алғашқы экологтардың бірі болған.

📌 Экожүйе — жансыз табиғатта белгілі бір жағдайда өмір сүріп, онымен энергия алмасуға қатысатын тірі организмдер қоғамдастығы. Олардың арасында зат пен энергия алмасуы үнемі жүріп отырады.

Жердегі кез келген экожүйенің басты «қозғалтқышы» — күн сәулесінің энергиясы. Күнсіз өсімдіктер өспейді, ал өсімдіксіз қалғандардың жейтін ештеңесі болмайды.

Экожүйелер әртүрлі болады: орман, көл, дала, шалғын, батпақ. Тіпті адам тұратын қала да — экожүйе.

Экожүйеде кім кім

Оқулықта ағыны қатты тау өзені бар тау орманы салынған. Суретте топтардың аты жазылған. Соларды талдайық.

Жансыз бөлік: ауа, су, топырақ, тау жыныстары, күн сәулесі.

Тірі бөлік үш «мамандыққа» бөлінеді.

1. Өндірушілер — өсімдіктер: қайың, шырша, тошала, шөп. Олар жарықта су мен көмірқышқыл газынан қоректік заттарды өздері жасайды. Тағы да оттегін бөліп шығарады.
2. Тұтынушылар — жануарлар: торғай, тиін, қасқыр, қызыл қоңыз, тышқан. Олар қоректі өздері жасай алмайды, сондықтан өсімдікпен немесе басқа жануарлармен қоректенеді.
3. Бүлдірушілер — жауын құрттары, саңырауқұлақтар, бактериялар. Олар өсімдіктер мен жануарлардың өлі қалдықтарын өңдеп, заттарды топыраққа қайтарады.

💡 Шеңбер шығады: өсімдіктер топырақтан заттарды алады → жануарлар өсімдіктермен қоректенеді → бүлдірушілер қалдықтарды қайтадан топыраққа айналдырады → өсімдіктер заттарды қайта алады. Міне, «біріккен шаруашылық» деген осы!

⚠️ Жиі кететін қате. Саңырауқұлақтарды көбіне өсімдіктерге жатқызады. Бірақ саңырауқұлақтар жарықта қоректі өздері жасамайды, дайын қалдықтармен қоректенеді. Сондықтан экожүйеде саңырауқұлақтар — бүлдірушілер.

Бәрі бәрімен байланысты

Әрбір организм өзіне қолайлы жерде өмір сүреді. Бір экожүйенің тұрғындары бір-біріне бейімделген және өзара тығыз байланысты: біреу біреуді жейді, біреу паналайтын орын береді, біреу «қоқысты» жинайды. Бір буынды алып тастасақ, бүкіл жүйе өзгереді.

🌟 Қазақстанда бәрі біледі: Арал теңізі. Өзендердің суы егістікке бөлініп алынғанда, теңіз тайызданып кетті. Балық жоғалды, оның артынан балықшылар мен құстар да кетті. Осылайша бір өзгеріс өзінен кейін тізбектей өзгерістер әкеледі.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Саябақта серуендеп жүріп «мамандықтар» ойынын ойнаңыздар: бала өзі көрген нәрсені (көгершін, үйеңкі, томардағы саңырауқұлақ) атап, оның өндіруші, тұтынушы немесе бүлдіруші екенін айтсын.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Экожүйе дегеніміз не? Айналасындағы жансыз табиғатпен зат және энергия алмасуымен байланысқан тірі организмдер қоғамдастығы.
• Өндірушілер кімдер? Өсімдіктер: олар жарықта қоректі өздері жасайды және оттегін бөледі.
• Тұтынушылар кімдер? Жануарлар: олар дайын қоректі, яғни өсімдіктерді немесе басқа жануарларды жейді.
• Бүлдірушілер кімдер? Құрттар, саңырауқұлақтар, бактериялар: олар қалдықтарды өңдеп, заттарды топыраққа қайтарады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Табиғат жөніндегі диалогты оқы. «Пайдалы» және «зиянды» организм болу деген не? Сол туралы ойлан. Осы түсініктер барлық жерде қолданыла ма? Барлығы үшін қолданыла ма? Адамға керекті организмдердің барлығын кез келген жерге орналастыруға бола ма?

Қалай ойлаймыз. Организм кімнің көзқарасы бойынша «пайдалы» екенін ойлан. Тундрада пальма өспейтінін де еске түсір.

Жауап үлгісі.

• «Пайдалы» және «зиянды» — адамның бағасы. Сиыр адамға пайдалы, ал қасқыр малшыға «зиянды».
• Табиғат үшін мұндай сөздер жараспайды: қасқыр ауру және әлсіз жануарларды аулайды, яғни табынның сау болуына көмектеседі.
• Кімді болса да кез келген жерге орналастыруға болмайды. Әр организм өз жағдайына бейімделген: түйе — шөлге, ақ аю — Арктикаға.

Жауабы: «пайда» мен «зиян» тек адам үшін болады; табиғатта бәрі қажет; әрбір организм тек өзіне қолайлы жағдайда өмір сүреді.

№ 2

Суреттерді (дала, көл, батпақ, қарағайлы орман; ағаш, инелік, бактериялар, балық, масақтар, саңырауқұлақтар, гүлдер) пайдаланып, саңырауқұлақтар, өсімдіктер мен жануарлар қай жерде өмір сүретінін түсіндір. Олардың экожүйедегі орны қандай?

Қалай ойлаймыз. Алдымен әр организмге қай жер ең қолайлы екенін тап. Содан кейін үш «мамандықты» еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Балық көлде тұрады — тұтынушы. Инелік дернәсілдері суда өседі, ал ересек инелік көл мен батпақтың үстінде ұшып, жәндіктерді аулайды — тұтынушы.
• Саңырауқұлақтар орманда, топырақта және томарларда өседі — бүлдірушілер.
• Ағаштар орманда, жабайы гүлдер шалғында, бидай егістікте өседі. Бұлар — өндірушілер.
• Бактериялар барлық жерде тіршілік етеді: топырақта, суда, ауада. Олардың көбі — бүлдірушілер.

Жауабы: өсімдіктер — өндірушілер (орман, шалғын, егістік), жануарлар — тұтынушылар (көл, орман, батпақ), саңырауқұлақтар мен бактериялар — бүлдірушілер (топырақ, қалдықтар).

№ 3

Өзен жағасындағы тау орманының суретіне қара. Бұл қандай экожүйе және ол неден тұрады? Оның компоненттерін қандай топтарға бөлуге болады? Өндірушілер, тұтынушылар және бүлдірушілер не істейді? Кез келген компонентті алып таста — не өзгереді? Экожүйені жанды және жансыз табиғаттың бірлігі деп атауға бола ма?

Қалай ойлаймыз. Алдымен барлығын тірі және жансызға бөл. Содан кейін бір топ жоқ болып кетті деп елестетіп, кімге зиян келетінін қарап шық.

Жауап үлгісі.

1. Бұл — өзені бар тау орманының экожүйесі.
2. Жансызы: ауа, су, топырақ, тау жыныстары. Тірісі: өндірушілер (қайың, шырша, тошала), тұтынушылар (торғай, тиін, қасқыр, қызыл қоңыз, тышқан), бүлдірушілер (құрт, бактериялар, саңырауқұлақтар).
3. Өндірушілер қорек пен оттегін жасайды. Тұтынушылар жеп, энергияны әрі қарай береді. Бүлдірушілер қалдықтарды топыраққа айналдырады.
4. Бүлдірушілерді алып тастайық. Жапырақтар мен өлген жануарлар шірімейді, топырақ кедейленеді, өсімдіктер аштыққа ұшырай бастайды. Соңынан тиіндер мен тышқандардың жемі жоғалады, сосын қасқырдікі де.
5. Иә, бұл — бірлік: тірі организмдер судың, ауаның және топырақтың болмауынан өмір сүре алмайды, ал тірілерсіз топырақ түзілмейді.

Жауабы: тау орманы; тірі және жансыз бөліктер соншалықты тығыз байланысты, сондықтан кез келген компонент жоқ болса, бүкіл экожүйе өзгереді.

№ 4

Сурет бойынша өндіруші, тұтынушы, бүлдіруші ұғымдарына анықтама бер. Осы компоненттердің байланысын сызба түрінде көрсет. Өз суретіңді түсіндір.

Шешуі.

• Өндірушілер — жарықта қоректік заттарды өздері жасайтын организмдер (өсімдіктер).
• Тұтынушылар — дайын қоректі, яғни өсімдіктерді немесе басқа жануарларды жейтін организмдер.
• Бүлдірушілер — өлі қалдықтарды ыдыратып, заттарды топыраққа қайтаратын организмдер.

Жауабы: Күн → өндірушілер → тұтынушылар → бүлдірушілер → топырақ → қайтадан өндірушілер.

№ 5

Мағынасы бойынша берілген сөздерге байланысты экожүйе бөлігін ата: 1) тыныс алу, жел, мөлдірлік, газ; 2) құю, ағыс, мөлдірлік, сұйықтық; 3) мөлдірлік, қатты дене, пайдалы қазбалар; 4) жасыл түс, оттегін бөлу, өсу; 5) құнарлылық, қоспа, түбір; 6) организмдердің өлі қалдығы, топырақ, қоректену; 7) қозғалыс, қоректену, тыныс алу, өсу.

Қалай ойлаймыз. Әр жиынтықтағы ең «айтарлықтай» сөзді тап: газ — ауа, ағыс — су, түбір — топырақ.

Жауабы: 1) ауа; 2) су; 3) тау жыныстары; 4) өндірушілер (өсімдіктер); 5) топырақ; 6) бүлдірушілер; 7) тұтынушылар (жануарлар).

📕 Оқулықта 1–3-жиынтықтардың барлығында «мөлдірлік» сөзі тұр. 3-жиынтықта (қатты дене, пайдалы қазбалар) ол жараспайды: тау жыныстарына «мөлдірлік» емес, «беріктік» сәйкес келер еді. Жауап «қатты дене» және «пайдалы қазбалар» сөздерінен-ақ анық.

№ 6

Суретте: күн, жағадағы ағаш, ұлу, үйрек, бүркіт, судағы балдырлар. Бұл экожүйені қалай атауға болады? Мұның экожүйе екенін дәлелде.

Қалай ойлаймыз. Экожүйе — тірі және жансыз бар және олар өзара байланысты болғанда. Екеуін де, «кім кімді жейді» көрсеткілерін де іздеп көр.

Жауап үлгісі.

1. Атауы: «Су айдынының жағасы» (тоған немесе көл мен оның жағасы).
2. Жансыз бөлік бар: Күн, су, ауа, топырақ.
3. Өндірушілер бар: ағаш, шөп, балдырлар.
4. Тұтынушылар бар, олар қоректену тізбегімен байланысқан: ұлу өсімдіктерді жейді → үйрек ұлуды жейді → бүркіт үйректі аулайды.
5. Топырақта және түбінде міндетті түрде бүлдірушілер тұрады: бактериялар, құрттар.

Жауабы: жағасы бар су айдынының экожүйесі; бұл экожүйе, себебі тірі организмдер бір-бірімен қоректену арқылы да, жансыз табиғатпен де байланысқан.

№ 7

Экожүйе дегеніміз не және ол неден тұрады?

Жауап үлгісі. Экожүйе — тірі организмдер қоғамдастығы мен оларды қоршаған жансыз табиғат, олар зат және энергия алмасуымен байланысқан. Ол жансыз бөліктен (жарық, су, ауа, топырақ, тау жыныстары) және тірі бөліктен (өндірушілер, тұтынушылар, бүлдірушілер) тұрады.

Жауабы: тірі организмдер + жансыз табиғат, зат және энергия алмасуымен байланысқан.

№ 8

Экожүйеде тек адамға пайдалы өсімдіктер мен жануарларды қалдыруға бола ма, қалай ойлайсың? Экожүйенің осы бөлігі қандай географиялық қабыққа жататынын анықта. Таңдауыңа жазбаша түсінік бер.

Қалай ойлаймыз. № 3-ті есіңе түсір: бір буынды алып тастасақ, бүкіл тізбек бұзылады. Ал Жердің қабықтары — атмосфера, гидросфера, литосфера және биосфера.

Жауап үлгісі.

• Болмайды. Адамға «қажетсіз» организмдер басқаларды қоректендіреді, суды тазартады, топырақ жасайды. Оларсыз «пайдалылары» да құриды.
• Мысалы, барлық құрттар мен бактерияларды жойып жіберсек, қалдықтарды өңдейтін ешкім болмайды, ал егістіктер өнім бермей қояды.
• Экожүйенің барлық тірі организмдері биосфераға — Жердің тірі қабығына жатады. Ал олардың «үйі» — ауа (атмосфера), су (гидросфера), топырақ пен тау жыныстары (литосфера).

Жауабы: болмайды — барлық организмдер өзара байланысты; тірі организмдер биосфераға жатады.

№ 9

Өндірушілер тұтынушылар мен бүлдірушілерден несімен ерекшеленеді?

Шешуі. Өндірушілер қоректік заттарды Күн энергиясын пайдаланып, жансыз табиғаттан өздері жасайды. Тұтынушылар мен бүлдірушілер олай жасай алмайды: олар дайын қоректі алады. Тұтынушылар тірі өсімдіктер мен жануарларды жейді, ал бүлдірушілер — өлі қалдықтарды.

Жауабы: тек өндірушілер ғана қоректі жарықта өздері жасайды; қалғандары дайын қоректі пайдаланады.

Жадынама

• Экожүйе = тірі + жансыз + олардың арасындағы байланыстар.
• Энергия Күннен келеді, ал заттар шеңбер бойымен жүреді.
• Тірінің үш «мамандығы»: өндірушілер, тұтынушылар, бүлдірушілер.
• Табиғатта «пайдалы» және «зиянды» жоқ — бәрі қажет.

Шағын тест