§ 57. Неліктен біздің ғаламшардағы жанды табиғат әртүрлі, сонымен қатар бір-біріне ұқсас?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 128–131-беттер.

Нені үйренесің

• Ғалымдардың тірі организмдерді не үшін топтарға бөлетінін түсіндіруді.
• Жанды табиғаттың төрт патшалығын атауды: бактериялар, өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар.
• Әр патшалықтың басты белгілерін танып білуді: қалай қоректенеді, жасушасында ядро бар ма, қозғала ма.
• Таныс организмдерді патшалықтар бойынша бөлуді.

Ой қозғау

• Барлық тірі организмге тән қандай ортақ белгілер бар? Олар қоректенеді, тыныс алады, өседі, көбейеді, қажетсіз заттарды шығарады, айналада болып жатқан өзгерістерге жауап қайтарады және жасушалардан тұрады.
• Қандай организм түрлерін білесің? Мысалы: қайың, қызғалдақ, бидай (өсімдіктер); киік, бүркіт, мысық (жануарлар); шампиньон, үйеңкі саңырауқұлағы (саңырауқұлақтар); қымыз бен айранды жасайтын бактериялар (бактериялар).
• Жасуша деген не? Тірі организмнің ең кішкентай «кірпіші». Кейбір организмдердің бар болғаны бір жасушасы болады, ал басқаларында миллиардтаған жасуша бар.

Тақырыпты талдаймыз

Тіршілікті неге «сөреге» бөледі

Миллион кітап бір үйіндіге үйіліп жатқан кітапхананы елестетші. Керегін табу мүмкін емес! Тірі организмдермен де солай: олар өте көп. Сондықтан ғалымдар оларды жіктейді, яғни ортақ белгілері бойынша топқа бөледі.

Мұны алғаш рет б.з.б. IV ғасырда ежелгі грек ғалымы Аристотель жасап көрді. Оның жіктемесі баяғыда ескірді. XVIII ғасырда швед натуралисі Карл Линней табиғат әлемін үш патшалыққа бөлді: минерал, өсімдік және жануарлар. Оның қолданған әдісін ғалымдар әлі күнге дейін, тек жетілдіріп, пайдаланады.

🌟 Әр түрге екі сөзден тұратын латынша атау беруді ойлап тапқан да Линней. Мысалы, адам — Homo sapiens, яғни «саналы адам». Бұл жүйені бүкіл әлемнің ғалымдары қолданады.

Жанды табиғаттың төрт патшалығы

Қазір оқу бағдарламасында барлық организм төрт патшалыққа бөлінеді: бактериялар, өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар.

📌 Патшалық — тіршілік ету үдерісі және құрылым әдістері ұқсас, басқа топтардан қоректенуі және жасушаларының қалыптасуына байланысты ерекшеленетін организмдердің өте үлкен тобы.

Өсімдіктер. Ғалымдардың пікірі бойынша, біздің ғаламшарымызда 350 мыңнан астам өсімдік түрі бар, бірақ олардың тек 287 мың түрін ғана зерттеп, жіктеу мүмкін болды. Өсімдіктердің жасушаларында жасыл пигмент — хлорофилл болады. Оның көмегімен өсімдік жарықта судан, көмірқышқыл газынан және минералды тұздардан өзіне қажетті органикалық заттарды өзі жасайды. Олардың барлық түрі қозғалыссыз өмір кешеді.

Суреттерде — таңқурай (оның жидегі тұмаудан сақтайды), эстрагон (оны «шөптер патшайымы» деп те атайды: дәрі де, дәмдеуіш те, бақтың көркі де), меруертгүл. Меруертгүл әдемі, бірақ оның барлық бөлігі улы: жануарлар мен адам үшін. Ал Оңтүстік Африканың шөлдерінде оғаш гиднора өсімдігі өседі: оның денесі — дерлік бір гүл, ол жәндіктерді қақпан құрып ұстайды.

⚠️ Абай бол. Таныс емес өсімдіктер мен жидектерді татып көрме. Меруертгүл, меңдуана, қарғакөз улы. Гүл жұлсаң, қолыңды жу.

Жануарлар. Жануарлар органикалық заттарды өздері жасай алмайды: олар дайын заттармен — өсімдіктермен немесе басқа жануарлармен қоректенеді. Бірақ олар қозғалады, қорек іздейді, жауларынан және нашар ауа райынан жасырынады, олардың мінез-құлқы күрделі. Қазақстанның тауларында қар барысы (ирбис) өмір сүреді. Ол біздің еліміздің мемлекеттік символына айналды және Алматы қаласының елтаңбасында бейнеленген.

📕 Оқулықта жануарлар патшалығына 35 мың түр жатады деп жазылған. Бұл өте аз көрсетілген: ғалымдар 1,5 миллионнан астам жануар түрін сипаттаған.

Бактериялар. Атауы ежелгі грек тілінен келген және «таяқша» дегенді білдіреді. Бұл — ең ұсақ біржасушалы организмдер, оларды микроскопсыз көре алмайсың. Басты ерекшелігі: олардың жасушасында ядро жоқ. Кейбір бактериялар заттар айналымына қатысады, екіншілері сүтті ұйытады, үшіншілері ауру туғызады — тырысқақ, қызамық. Бактерияларды бактериология ғылымы зерттейді, ал онымен айналысатын маман — бактериолог. Оқулықтағы портретте — ағылшын бактериологы Дэвид Брюс.

Саңырауқұлақтар. Ерекше патшалық. Саңырауқұлақтарды ұзақ уақыт бірде өсімдіктерге, бірде жануарларға жатқызды, себебі оларда екеуінің де қасиеті бар. Өсімдіктер сияқты олар бір орында өседі. Жануарлар сияқты дайын органикалық заттармен қоректенеді: хлорофилл жоқ. Мысалы, ақ саңырауқұлақтың құрамында ақуыз, май, көмірсу, дәрумендер көп.

Не ұқсас, не өзгеше

Төрт патшалық та ұқсас: олар жасушалардан тұрады, қоректенеді, тыныс алады, өседі және көбейеді. Ал айырмашылығы негізінен қалай қоректенетінінде және жасушасы қалай құрылғанында.

💡 Демек, тірі әлем әртүрлі, себебі организмдер әртүрлі қоректенеді және әртүрлі құрылған. Ал ол ұқсас, себебі бәрінде тіршіліктің ортақ белгілері бар және бәрі жасушалардан жасалған.

Тірі табиғат туралы таңғажайып деректер

🌟 Орташа есеппен тауық жылына 190 жұмыртқа салады. Көртышқан бір түнде 76 метрдей жерасты жолын қаза алады. Ересек бақа өмір сүру кезеңінде 3 тоннадан артық маса жейді. Оқулықта айтылған ең үлкен саңырауқұлақты 1985 жылы АҚШ-та тапқан — 140 кг.

⚠️ Деректерді тексер. Интернеттегі кейбір «таңғажайып деректер» — аңыз. Мысалы, ғалымдар алтын балықтың есте сақтау қабілетін тексерді: балықтар үйренгенін үш секунд емес, апталап, айлап есінде ұстайды. Ал барлық жыландар үш жыл қатарынан тамақсыз ұйықтай алмайды.

📕 Оқулықта «барлық жыландар қатарынан үш жыл ұйықтай алады» деген сөз дерек ретінде берілген, бірақ бұл — аңыз. Сол сияқты «алтын балықтың есі үш секундқа жетеді» деген де аңыз.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Дүкенге немесе базарға барып, ойын ойнаңыздар: «Бұл өнім қай патшалықтан?» Нан — өсімдік (бидай) және саңырауқұлақ (ашытқы). Айран — жануар (сүт) және бактерия. Шампиньон — саңырауқұлақ.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Мектепте жанды табиғаттың неше патшалығын оқиды? Төртеуін: бактериялар, өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар.
• Организмдерді жіктеуге алғаш кім тырысты? Аристотель, б.з.б. IV ғасырда.
• Линней табиғатты қандай үш патшалыққа бөлді? Минерал, өсімдік және жануарлар.
• Патшалық деген не? Құрылымы мен тіршілігі ұқсас организмдердің өте үлкен тобы; басқаларынан қоректену тәсілімен және жасушаның құрылысымен ерекшеленеді.
• Жануарлар мен саңырауқұлақтар немен қоректенеді? Дайын органикалық заттармен.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Организмдерді не үшін жіктейді?

Қалай ойлаймыз. Кітапхана мысалын еске түсір: кітапты не үшін сөреге орналастырады?

Жауап үлгісі.

1. Тірі организмнің түрі өте көп, реттемесе, олардың арасынан ештеңе таба алмайсың.
2. Жіктеу ұқсас организмдерді топқа біріктіреді, ал топқа қарап организмнің қалай өмір сүретінін және қоректенетінін бірден түсінуге болады.
3. Осылай жаңа түрлерді зерттеу, салыстыру және сипаттау жеңілдейді.
4. Әр елдің ғалымдары бір-бірін түсінеді: әр түрдің бір ғылыми атауы болады.

Жауабы: организмдердің көптеген әртүрлілігін ретке келтіру, оларды ортақ белгілері бойынша топқа біріктіру және ыңғайлы зерттеу үшін.

№ 2

«Жанды табиғат патшалығы. Патшалыққа тән сипаттамалар» тақырыбына Венн диаграммасын толтыр. Суретте — бір-бірін қиып өтетін төрт сопақ.

Қалай ойлаймыз. Әр патшалықтың «өзіндік» белгілері бар — оларды сопақтың ешкіммен қиылыспайтын бөлігіне жазамыз. Бәріне ортақ белгілерді — барлық сопақ қиылысатын ортаға жазамыз.

Шешуі.

1. Тек бактериялар: ядросыз бір жасуша; ең ұсақ, тек микроскоппен көрінеді.
2. Тек өсімдіктер: хлорофилл бар; жарықта органикалық заттарды өздері жасайды.
3. Тек жануарлар: белсенді қозғалады, қорек іздейді, мінез-құлқы күрделі.
4. Тек саңырауқұлақтар: хлорофилл жоқ, бірақ бір орында өседі; денесі жиі жіңішке жіптерден тұрады (мицелий).
5. Саңырауқұлақтар мен жануарларға ортақ: дайын органикалық заттармен қоректенеді.
6. Саңырауқұлақтар мен өсімдіктерге ортақ: қозғалмайды, өмір бойы өседі.
7. Ортада (бәріне ортақ): жасушалардан тұрады, қоректенеді, тыныс алады, өседі, көбейеді.

Жауабы: ортаға — тіршіліктің ортақ белгілері; шетіне — әр патшалықтың ерекше белгілері (тізімді қара).

№ 3

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Төртінші артық» ойыны) Әр төрттіктен артығын тап: 1) шыбынқырғыш, түлкішек, қайың саңырауқұлақ, ақ саңырауқұлақ; 2) қасқыр, бұғы, арыстан, жолбарыс; 3) мысық, барыс, ит, сиыр; 4) кит, піл, керік, құмырсқа.

Қалай ойлаймыз. Үшеуін біріктіретін, ал төртіншісіне келмейтін белгіні ізде. Кейде белгі бірнешеу болады — негізгісі, таңдауыңды түсіндіре білу.

Шешуі.

1. Шыбынқырғыш — улы, қалған саңырауқұлақтар жеуге жарайды.
2. Бұғы — шөпқоректі, қалғандары — жыртқыштар.
3. Барыс — жабайы, қалғандары — үй жануарлары. (Былай да болады: сиыр — шөпқоректі, қалғандары — жыртқыштар.)
4. Құмырсқа — жәндік, қалғандары — аңдар (сүтқоректілер).

Жауабы: шыбынқырғыш; бұғы; барыс (немесе сиыр); құмырсқа.

№ 4

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Ғаламторды пайдаланып…») Ғаламторды пайдаланып, бактерияның неліктен «дәрі-дәрмек жасаушы», «аспаз», «диқанға көмекші» бола алатынын анықта. Сынып алдында баянда.

Қалай ойлаймыз. Хабарламаны бактерияның үш «мамандығы» бойынша үш бөлікке бөл. Балаларға арналған ғылыми сайттардан, энциклопедиялардан ізде, биология мұғалімінен сұра.

Жоспар.

1. Бактериялар кімдер (1–2 сөйлем).
2. Бактерия-аспаздар: айран, йогурт, ірімшік, қышқыл қырыққабат, қымыз.
3. Бактерия-фармацевтер: дәрілер мен дәрумендер.
4. Бактериялар — диқанның көмекшісі: қарашірік және өсімдікке арналған азот.
5. Қорытынды: бактериялар зиянды да болады, бірақ көбі — біздің достарымыз.

Жауап үлгісі. Бактериялар — ұсақ біржасушалы организмдер, оларды тек микроскоппен көруге болады. Олардың көбі адамға қызмет етеді. Сүт қышқылды бактериялар сүтті айран, йогурт, ірімшікке, ал биенің сүтін қымызға айналдырады. Дәл солар қырыққабат пен қиярды ашытады. Ғалымдар бактерияларды дәрі алу үшін қолданады, мысалы, кейбір антибиотиктер мен инсулин, сондай-ақ дәрумендер алу үшін. Топырақтағы бактериялар түскен жапырақтар мен жануарлардың қалдықтарын қарашірікке айналдырады. Бұршақ пен үрме бұршақтың тамырындағы түйнек бактериялары ауадан азотты алып, топырақты «тыңайтады». Сөйтіп, бактериялар тек зиянкес микроб емес, біздің көмекшілеріміз де.

Жауабы: бактериялар сүтқышқыл өнімдерін жасайды (аспаздар), дәрі алуға көмектеседі (фармацевтер), қарашірік жасап, топырақты азотпен байытады (диқанның көмекшілері).

Жадынама

• Төрт патшалық: бактериялар, өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар.
• Тіршілікті жіктеуге алғаш Аристотель тырысты, қазіргі жүйенің негізін Карл Линней қалады.
• Өсімдіктер азықты өздері жасайды, жануарлар мен саңырауқұлақтар дайын азықты жейді.
• Бактерия жасушасында ядро жоқ.
• Барлық патшалық ұқсас: жасушалар, қоректену, тыныс алу, өсу, көбею.

Шағын тест