§ 58. Біржасушалы және көпжасушалы организмдердің ұқсастықтары мен айырмашылықтары неде?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 132–135-беттер.

Нені үйренесің

• Кез келген жасушаның үш негізгі бөлігін атауды: мембрана, цитоплазма, ядро.
• Біржасушалы организмдерді көпжасушалылардан ажыратуды.
• Мысал келтіруді: амеба мен хламидомонада — біржасушалы, адам, емен, кит — көпжасушалы.
• Оларды мөлшері, құрылысы, Жерде пайда болған уақыты бойынша салыстыруды.

Ой қозғау

• Барлық тірі организм неден тұрады? Жасушалардан.
• Жасушаны микроскопсыз көруге бола ма? Дерлік болмайды: жасушалардың көбі тым ұсақ. Ерекшеліктер бар, мысалы, тауық жұмыртқасының сарысы — ол да жасуша.
• Жанды табиғаттың қандай төрт патшалығын білесің? Бактериялар, өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар.
• Қандай аспап жүздеген есе үлкейтеді? Микроскоп.

Тақырыпты талдаймыз

Жасуша туралы өлең

Сабақтың басында Д. Русаковтың көңілді өлеңі берілген. Содан ең бастысын теріп алсақ, мынау шығады:

• жасуша — өмірдің бастауы;
• жасушаны көзбен көре алмайсың, микроскоп керек;
• сиыр да, аю да, әтеш те, кит те, емен де, терек те, мысық та, ит те, саңырауқұлақ та жасушалардан тұрады;
• олардың бәрі, біз сияқты, көпжасушалы;
• бізде әртүрлі жасушалар бар: бұлшық ет жасушалары және ми жасушалары.

Демек, жасушалар әртүрлі болады: бұлшық ет, жүйке (ми жасушалары), өсімдік жасушалары, саңырауқұлақ жасушалары. Сонымен қатар бір-ақ жасушадан тұратын организмдер де бар.

Жасуша — бүкіл тіршіліктің ортақ «кірпіші»

Тіршілік барлық жерде бар: ауада, топырақта, суда. Және барлық тірі зат жасушалардан тұрады — тірі организмдер тастардан, судан және жансыз табиғаттың басқа денелерінен осымен ерекшеленеді.

📌 Барлық организмнің жасушалары бірдей құрылған. Олардың жасушалық мембранасы (сырттағы жұқа қабық), цитоплазмасы (ішіндегі қою сұйықтық) және ядросы (ол жасушаның тіршілігін басқарады) бар.

💡 Үйді елестетші, киіз үйді. Сырттағы киіз — мембрана. Іштегі бүкіл кеңістік — цитоплазма. Ал не істеу керектігін шешетін үй иесі — ядро.

Біржасушалылар: бір жасушадағы тұтас организм

Біржасушалылар — бір ғана жасушадан тұратын организмдер. Бұлардың көбі — бактериялар, сонымен қатар кейбір өсімдіктер, жануарлар және саңырауқұлақтар. Әдетте олардың көлемі 0,1–0,5 мм, сондықтан оларды микроорганизмдер деп атайды. Олар суда, ылғалды топырақта, тіпті басқа организмдердің ішінде тіршілік етеді.

Мұндай жасуша — дербес тірі жан. Ол тыныс алады, қозғалады, өседі, қоректенеді, онда зат алмасу жүреді және көбейеді. Бәрін өзі істейді!

Оқулықтағы суреттерде осындай екі жасуша бар:

• амеба — біржасушалы жануар. Ол үнемі пішінін өзгертіп, бір жерден екінші жерге «ағып өтетін» тамшыға ұқсайды;
• хламидомонада — біржасушалы балдыр (өсімдік). Бұл — екі қамшысы бар жасыл шарик, ол қамшыларымен суда ескек есіп жүреді.

🌟 Қазіргі заманда біржасушалы жануарлардың 60 000-нан астам түрі белгілі. Ал біржасушалылар Жерде 2 миллиард жылдан астам бұрын пайда болған — динозаврлардан әлдеқайда бұрын.

Біржасушалы жануарлар не үшін көп әрі неге әртүрлі? Олар Жерде өте ертеден бері өмір сүріп, ең әртүрлі жерлерге үлгерген: теңіздер мен шалшықтарға, топыраққа, басқа организмдердің ішінде өмір сүруге. Олар бөлініп тез көбейеді, ал әр жаңа жерде оған жақсырақ бейімделгендері аман қалады. Осылай үлкен әртүрлілік пайда болды.

Көпжасушалылар: жасушалар бір команда болып жұмыс істейді

Көпжасушалы организмнің денесі көптеген әртүрлі жасушадан тұрады. Мұндай жасуша жалғыз өмір сүре алмайды — ол басқаларымен байланысты. Бұл футбол командасы сияқты: қақпашы жалғыз өзі матчты жеңе алмайды.

Көпжасушалылардың мөлшері өте әртүрлі: ұсақ коловраткадан (шамамен 0,04 мм) көп қабатты үйдей секвойяға дейін. Көпжасушалылар шамамен 700 миллион жыл бұрын пайда болған. Орыс биологы И. И. Мечников олардың қалай пайда болғанын зерттеп, шығу теориясын ойлап тапты.

📕 Оқулықта секвойя 160 м-ге дейін өседі деп жазылған. Шындығында, ең биік белгілі ағаш (Гиперион секвойясы) — шамамен 116 м.

🌟 Жәндіктер — жануарлардың ең үлкен тобы: 1 миллионнан астам түрі бар! Олардың ішінде қоңыздар ең көп. Қоңыздың алдыңғы қанаттары қатты және берік келеді. Олар қақпақ сияқты құрсақты және қоңыз ұшатын жұқа артқы қанаттарды жауып тұрады.

⚠️ Жиі кететін қате. «Біржасушалылар — тек бактериялар». Олай емес: біржасушалылар жануарлар арасында да (амеба), өсімдіктер арасында да (хламидомонада), саңырауқұлақтар арасында да (ашытқы) бар.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйде балаларға арналған микроскоп болса, шыныға аквариумнан немесе бірнеше күн тұрған гүл құмырасынан су тамызыңыз. Жиі онда ұсақ қозғалмалы біржасушалыларды көруге болады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Біржасушалылар кімдер? Денесі бір ғана жасушадан тұратын организмдер.
• Оларды неге микроорганизмдер деп атайды? Олар өте кішкентай: әдетте 0,1–0,5 мм.
• Біржасушалының жасушасы не істей алады? Тыныс алады, қозғалады, өседі, қоректенеді, зат алмасады және көбейеді.
• Көпжасушалының денесі неден құралады? Жасушалардан, олар ұлпаларды құрайды, ал ұлпалар мүшелерді.
• И. И. Мечников нені зерттеді? Көпжасушалы организмдердің қалай пайда болғанын.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қай жануарды біржасушалылар тобына жатқызады? Олардың ортақ белгілерін ата.

Қалай ойлаймыз. Суреттегі амебаны еске түсір де, «бір жасушада тұратындардың» бәріне ортақ не екенін ойла.

Жауап үлгісі.

1. Біржасушалы жануарлар: амеба, кебіс кірпікшелі, жасыл эвглена.
2. Олардың денесі — мембранасы, цитоплазмасы және ядросы бар бір жасуша.
3. Бұл жасуша өзі қоректенеді, тыныс алады, қозғалады, өседі және көбейеді (әдетте бөліну арқылы).
4. Олар микроскопиялық және суда, ылғалды топырақта немесе басқа организмдердің ішінде тіршілік етеді.

Жауабы: амеба, кебіс кірпікшелі және басқалар; денесі бір жасушадан тұрады, ол тірі организмнің барлық қызметін атқарады.

№ 2

Қандай жануарларды көпжасушалылар деп атайды?

Қалай ойлаймыз. Мұндағы басты сөз — «көп».

Жауап үлгісі. Көпжасушалылар — денесі ұлпалар мен мүшелерге біріккен көптеген әртүрлі жасушадан тұратын жануарлар. Мысалы: коловратка, қоңыз, бақа, киік, мысық, кит, адам.

Жауабы: денесі ұлпалар мен мүшелерді құрайтын көптеген жасушадан тұратын жануарларды.

№ 3

«Салыстыру сызығын» толтыр: түрлер саны, дене мөлшері, дене неден тұрады, қашан пайда болды, өкілдері.

Қалай ойлаймыз. Деректерді сабақтың мәтінінен ал: қажеттінің бәрі онда бар.

Шешуі.

Жауабы: кесте жоғарыда.

№ 4

Параграф мәтініне жоспар құр.

Қалай ойлаймыз. Мәтіннің әр ірі бөлігі — жоспардың бір тармағы. Тармақты қысқа, тақырып сияқты ата.

Жауап үлгісі.

1. Жасуша — өмірдің бастауы (өлең).
2. Тіршілік барлық жерде бар, барлық организм жасушалардан тұрады.
3. Жасушаның құрылысы: мембрана, цитоплазма, ядро.
4. Біржасушалы организмдер: мөлшері, мекен ететін жері, әртүрлілігі, жасы.
5. Біржасушалының жасушасы — дербес тіршілік иесі (амеба, хламидомонада).
6. Көпжасушалы организмдер: жасушалар, ұлпалар, мүшелер.
7. Көпжасушалылардың мөлшері мен жасы, И. И. Мечников еңбектері.
8. Жәндіктер — жануарлардың ең үлкен тобы.

Жауабы: жоспар жоғарыда.

№ 5

Қайсы тұжырым дұрыс? «+» немесе «−» таңбаларын қой: 1) жасуша — барлық тірі организмдердің негізгі құрылымы; 2) қабықша, ядро, цитоплазма — жасушаның басты бөліктері; 3) пластидтер — тек өсімдік жасушасында ғана бар; 4) микроскоп — ұлғайтқыш аспап; 5) тірі организмдер тек қана қоректенеді; 6) жасушалар кескіні мен мөлшері бойынша бірдей; 7) адам организмі жасушалардан тұрады.

Қалай ойлаймыз. «Тек» және «бірдей» деген сөздерге мұқият бол — олар тұжырымды жиі бұрыс етеді.

Шешуі.

1. +
2. + (оқулықта «қабықша» деп жазылған — бұл жасушалық мембрана)
3. + Пластидтер (мысалы, жасыл хлоропластар) — өсімдіктерге тән ерекшелік.
4. +
5. − Жасушалар тыныс алады, өседі, көбейеді де.
6. − Жасушалар өте әртүрлі: жүйке жасушасы ұзын әрі бұтақты, қан жасушасы дөңгелек.
7. +

Жауабы: 1 +, 2 +, 3 +, 4 +, 5 −, 6 −, 7 +.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Қосымша дереккөздерді пайдаланып…») Қосымша дереккөздерді пайдаланып, біржасушалы жануарлардың алуан түрлілігі туралы хабарлама жаса.

Қалай ойлаймыз. 3–4 кейіпкерді ал да, әрқайсысы туралы бір жарқын ерекшелікті айт. Мектеп энциклопедиясынан, 7-сынып биология оқулығынан, балаларға арналған ғылыми сайттардан ізде.

Хабарлама жоспары.

1. Біржасушалы жануарлар кімдер және олардың неше түрі бар.
2. Амеба — пішінін өзгертеді, «жалған аяқтарымен» жүреді.
3. Кебіс кірпікшелі — кірпікшелермен қапталған, тез жүзеді.
4. Жасыл эвглена — өсімдік те, жануар да.
5. Фораминиферлер мен радиоляриялар — олардың бақалшағы немесе қаңқасы бар.

Жауап үлгісі. Біржасушалы жануарлардың 60 мыңнан астам түрі белгілі, және олардың бәрі — жалғыз ғана жасуша. Амеба тоғандарда тұрады және үнемі пішінін өзгертеді: ол «жалған аяқ» деген өсінділерін шығарады да, дәл солармен азығын қоршап алады. Кебіс кірпікшелі аяқ киімнің табанына ұқсайды және мыңдаған кірпікшемен қапталған, олармен ескек сияқты есіп жүзеді. Жасыл эвглена жарықта өсімдік сияқты қоректенеді, ал қараңғыда жануар сияқты дайын азықпен қоректенеді. Теңіз фораминиферлерінің ұсақ бақалшағы бар, және осындай бақалшақтардан миллиондаған жыл ішінде бор мен әктас қабаттары пайда болған. Кейбір біржасушалылар басқа организмдердің ішінде тіршілік етеді, ал безгек плазмодийі қауіпті ауру туғызады. Демек, біржасушалылар пішіні, қоректенуі және мекені жағынан өте әртүрлі.

Жауабы: хабарлама жоспар бойынша жоғарыда.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Балық қаңқасы» сызбасын толтыр) Ойлануға арналған тақырып — «Біржасушалы және көпжасушалы организмдердің алуан түрлілігі». «Қылқандарында» жоғарыда және төменде үш-үштен шеңбер, «құйрығында» — қорытынды, берілген сұраққа жауап.

Қалай ойлаймыз. Жоғарыға біржасушалылар туралы деректерді, төменге көпжасушалылар туралы деректерді жазамыз: әр қылқанға бір салыстыру сызығы. Жазбалар — қысқа, нақты.

Шешуі.

• Бас (тақырып): біржасушалы және көпжасушалы организмдердің алуан түрлілігі.
• Жоғарғы қылқандар — біржасушалылар: 1) өздігінен өмір сүретін бір жасуша; 2) 0,1–0,5 мм, микроорганизмдер; 3) амеба, хламидомонада, бактериялар.
• Төменгі қылқандар — көпжасушалылар: 1) көп жасуша, ұлпалар мен мүшелер; 2) 0,04 мм-ден алып ағаштарға дейін; 3) қоңыз, емен, саңырауқұлақ, кит, адам.
• Құйрық (қорытынды): екеуі де мембранасы, цитоплазмасы және ядросы бар жасушалардан тұрады; алуан түрлілік организмдердің миллиондаған жыл бойы әртүрлі өмір жағдайына бейімделуінен пайда болды.

Жауабы: сызба жоғарыда.

Жадынама

• Барлық организм жасушалардан тұрады; жасушада мембрана, цитоплазма, ядро бар.
• Біржасушалылар: амеба, хламидомонада, бактериялардың көбі; 0,1–0,5 мм.
• Біржасушалылар 2 млрд жылдан астам бұрын, көпжасушалылар шамамен 700 млн жыл бұрын пайда болған.
• Көпжасушалы организм бір ұрықтанған жұмыртқа жасушасынан өсіп шығады.
• Көпжасушалының жасушалары жалғыз өмір сүрмейді: ұлпалар → мүшелер → организм.

Шағын тест