§ 63. Жануар мен өсімдіктер әлемін қорғау кітабы неліктен қызыл түсті?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 152–159-беттер.

Нені үйренесің

• Қызыл кітап дегеніміз не және ол не үшін керек екенін түсіндіруді.
• Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер мен жануарлардың атын атауды.
• Мұқабасы неге қызыл екенін және кітапта әр түр туралы не жазылатынын түсінуді.
• Өз аймағыңның «Қызыл кітабын» құрастыруды.
• Табиғатты қорғау үшін өзің не істей алатыныңды ұсынуды.

Ой қозғау

• Түр дегеніміз не? Бірге тіршілік ететін және өзіне ұқсас ұрпақ беретін ұқсас тірі организмдер тобы. Мысалы, қар барысы — бір түр, ал бүркіт — басқа түр.
• Экожүйе дегеніміз не? Тірі организмдердің өздері тіршілік ететін ортамен бірге құрайтын қауымдастығы: орман, көл, дала.
• Қандай қорғалатын аумақтарды білесің? Қорықтар, қорықшалар, ұлттық парктер. Мысалы, Ақсу-Жабағылы, Алматы қорығы, Бурабай.
• Бағдаршамның қызыл түсі нені білдіреді? Тоқта, қауіпті!

Тақырыпты талдаймыз

Табиғатты кімнен қорғау керек?

Жауабы күтпеген жерден шығады: адамның өзінен. Дәлірек айтқанда, табиғатты тек «өзімізге» пайдаланып, болашақты ойламасақ, істеріміз келтіретін зияннан.

Табиғатты әртүрлі жолмен қорғайды:

• мемлекет табиғатқа зиян келтіруге тыйым салатын заңдар қабылдайды;
• ғалымдар мен дәрігерлер нормалар белгілейді: суда мен азық-түлікте зиянды заттар қанша болуы мүмкін;
• санитарлық-эпидемиологиялық станса қызметкерлері ауа мен суды тексеріп, нормалардың сақталуын қадағалайды;
• немқұрайды қарамайтын адамдар сенбілікке шығады, ағаш отырғызады, қыста жабайы аң мен құстарды тамақтандыру үшін жем-шөп дайындайды;
• қорғалатын аумақтар құрылады: қорықтар, қорықшалар, ұлттық парктер.

💡 Табиғатта бәрі өзара байланысты. Тіпті «зиянды» жәндіктер де керек: олар болмаса, жәндікпен қоректенетін құстар аш қалады. Сондықтан әр түрді сақтау қажет.

Қызыл кітап дегеніміз не

Кейбір түрлердің Жер бетінде миллиондаған дарағы бар, оларға ештеңе қауіп төндірмейді. Ал басқалары мәңгілікке жоғалып кетуі мүмкін. Дәл солар үшін Қызыл кітап жасалған.

📌 Қызыл кітап — сирек кездесетін және жер бетінен біржолата жойылып кету қаупі төнген өсімдік, жануар және саңырауқұлақ түрлерінің жайы мен таралуы туралы үнемі жаңартылып отыратын мағлұматтар жиынтығын қамтитын ресми құжат. Оны жасаудың мақсаты — сирек кездесетін және жойылу қаупінде тұрған өсімдік, жануар мен саңырауқұлақты қорғауды жақсарту.

Неге қызыл? Қызыл түс — қауіп белгісі, бағдаршамдағыдай. Мұқаба «Тоқта! Бұл тіршілік иелері қиындықта, оларды қорғау керек!» деп айғайлап тұрғандай.

Оқулықтағы суретте — мұқаба: қызыл, бұрыштарында ақ қазақ ою-өрнегі бар, жазулары үш тілде, соның ішінде «Қазақстанның Қызыл Кітабы».

Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы екі томнан тұрады: 1-том — жануарлар, 2-том — өсімдіктер. Мемлекеттік тілде және орыс тілінде шығарылады.

Жануарлардың қаншасы қиындықта

Оқулық бойынша, Қазақстанның Қызыл кітабына омыртқалы жануарлардың 125 түрі енгізілген. Секторға басып көр: қай топ ең үлкен екенін көресің.

Жартысына жуығы — құстар! Тексерейік: $56 + 40 + 16 + 10 + 3 = 125$.

Кітап беттерінде кімдер бар

Өсімдіктер: қырғыз қайыңы, дөңгелек жапырақты шықшылдық (жәндікті аулайтын өсімдік!), мұғалжар ақжапырағы, шренк қызғалдағы, қатты жапырақты шисабақ және т.б.

Жануарлар: сары бауыр кесіртке, ақ және қара дегелек, бүркіт, сақалтай, жұртшы, ителгі, қар барысы, мензбир суыры, арқар және т.б.

Оқулықтағы төрт суретте: даладағы киік шөп жеп тұр; шөптің арасында жарқыраған қызыл шренк қызғалдағы; бәйшешек деп аталған нәзік күлгін және ақ гүлдер; қар үстінде тұрған қар барысы.

🌟 Шренк қызғалдағы — бақтағы қызғалдақтардың «ата-бабаларының» бірі. Көктемде ол Қазақстан даласын қызыл, сары және ақ түске бояйды. Оны жұлуға болмайды!

🌟 Қар барысы (ирбис) — Қазақстанның рәмізі. Ол тауда биік жерде тұрады, оны табиғатта көру — үлкен бақыт.

💡 Суреттегі киік — қорғаудың қалай көмектесетініне мысал. Бір кезде киіктер құрып кете жаздады, ал қорғау арқасында олар қайтадан өте көбейді.

Әр түр туралы не жазылған

Әр «қызыл кітаптық» түр туралы кітапта толық мәлімет бар. Оқулық бойынша әр түрге (түршеге, популяцияға) мынадай негізгі мағлұматтар беріледі:

1. түрдің латын, қазақ және орыс тіліндегі атаулары;
2. мәртебесі: түрге жойылу қаупі қаншалықты төніп тұр;
3. сыртқы түрінің суреті;
4. Қазақстан Республикасындағы картаға түсірілген бұрынғы және қазіргі таралуындағы өзгерістер саны мен қарқыны;
5. саны мен ареал өзгерістерінің негізгі шектеуші түрткі-жайттары мен себептері;
6. қолдан жасалған жағдайларда, қамауда өсіру мүмкіндігі туралы ақпарат;
7. қорғауға қабылданған және қажетті іс-шаралар;
8. ақпарат көздері.

Қажет жағдайда организм дамуының жас және маусымдық ерекшеліктерін сипаттайтын сурет келтіріледі: баланқұрт, жұмыртқа, қуыршақ, өсімдік бөліктері және т.б.

Кітапқа қалай енгізіледі? Түрдің саны қауіпті түрде азайып бара жатса, оның таралған аймақтары тарылса немесе тіршілік жағдайы нашарлап кетсе. Алдымен Қазақстан аумағында мекендейтін және Халықаралық табиғатты қорғау одағындағы (ХТҚО Қызыл кітабы) жануар мен өсімдіктердің сирек және жойылып бара жатқан тізімі енгізіледі.

⚠️ Жиі кететін қате. «Жануар Қызыл кітапта тұрса, ол жойылып кете жаздады». Әрдайым олай емес. Оған табиғатынан аз болатын сирек түрлер де, қалпына келе бастаған түрлер де енгізіледі. Бастысы — олардың бәрі қорғауда.

Қызыл кітап қалай пайда болды

1948 жылы Халықаралық табиғатты қорғау одағы (ХТҚО) құрылды. Ол жойылып бара жатқан түрлерді зерттеп, оларды құтқаруға көмектеседі. Жиналған ақпарат «Деректердің Қызыл кітабы» атты кітапта жарық көрді. Осылайша ең алғашқы Қызыл кітап пайда болды. 1966 жылы парақшалары түрлі түсті Халықаралық Қызыл кітап басылып шықты. Көп ұзамай көптеген елдер ұлттық Қызыл кітаптарын жасады.

🌟 Бүгінде ХТҚО-да 160 елдің 1200-дей ұйымы бар. Бұл БҰҰ Бас Ассамблеясының бақылаушысы мәртебесі берілген жалғыз ғаламдық экологиялық ұйым. Ол 4 жылда 1 рет Бүкіләлемдік табиғатты қорғау конгресін өткізеді. 2012 жылы осындай бір конгрестің құрметіне Корея банкі тіпті естелік монеталар шығарды: оқулықтағы суретте оларда ақ аю, құстар және түрлі-түсті гүл-логотип бар.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Параграф соңындағы өлеңді бірге оқыңыз: «Құссыз аспан қасірет, балықсыз көл бола ма!». Баладан қай жануарды бірінші құтқарар еді және неге екенін сұраңыз. Мұны хайуанаттар бағына немесе өлкетану музейіне барудың себебіне айналдырсаңыз, өте жақсы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қызыл кітап дегеніміз не? Сирек және жойылып бара жатқан өсімдік, жануар, саңырауқұлақ түрлері туралы мағлұматтар қамтылған ресми құжат; бұл мағлұматтар үнемі жаңартылып отырады.
• Оны не үшін жасады? Сирек және жойылып бара жатқан түрлерді қорғау үшін.
• Қазақстанның Қызыл кітабы неше томнан тұрады? Екі томнан: жануарлар және өсімдіктер.
• Сары бауыр кесіртке кім? Жыланға ұқсайтын, аяқсыз кесіртке.
• ХТҚО дегеніміз не? Халықаралық табиғатты қорғау одағы, 1948 жылы құрылған.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қазақстанның Қызыл кітабына енген үш өсімдік пен үш жануарға мысал келтір.

Қалай ойлаймыз. Параграфтағы тізімдер мен суреттерді еске түсір.

Шешуі. Өсімдіктер: шренк қызғалдағы, қырғыз қайыңы, дөңгелек жапырақты шықшылдық. Жануарлар: қар барысы, бүркіт, арқар.

Жауабы: мысалы, шренк қызғалдағы, қырғыз қайыңы, дөңгелек жапырақты шықшылдық; қар барысы, бүркіт, арқар.

№ 2

Қазақстанның Қызыл кітабының міндеті қандай?

Жауап үлгісі.

• Ол қандай түрлердің қауіпте екенін көрсетеді, яғни «дабыл тізімі» болады.
• Соған сүйеніп қорғау шараларын қабылдайды: аңшылық пен жинауға тыйым салады, қорықтар құрады.
• Онда ғалымдардың әр сирек түр туралы білімі жиналған: қайда тұрады, қанша қалды, оған не кедергі келтіреді.

Жауабы: қандай түрлердің қауіп астында екенін білу және оларды қорғау.

№ 3

Қандай тірі организм топтары Қызыл кітапқа енгізілген?

Шешуі. Өсімдіктер, жануарлар және саңырауқұлақтар. Жануарлардың ішінде — балықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер (және жәндіктер).

Жауабы: өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар.

№ 4

Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдік пен жануардың қайсысын атай аласың?

Шешуі. Өсімдіктер: қырғыз қайыңы, дөңгелек жапырақты шықшылдық, мұғалжар ақжапырағы, шренк қызғалдағы, қатты жапырақты шисабақ. Жануарлар: сары бауыр кесіртке, ақ және қара дегелек, бүркіт, сақалтай, жұртшы, ителгі, қар барысы, мензбир суыры, арқар.

Жауабы: осы тізімдердің кез келгені.

№ 5

Жануар мен өсімдік түрлері Қызыл кітапқа енгізілмес үшін не істеуге болады деп ойлайсың?

Жауап үлгісі.

• Жабайы гүлдерді, әсіресе көктемгілерді жұлма: қызғалдақ, бәйшешек.
• Заңсыз аңшылық жасама, браконьерлерді қатаң жазала.
• Аңдар мен өсімдіктер тіршілік ететін жерлерді сақта: орманды кеспе, бүкіл даланы жырта берме, өзендерді былғама.
• Қорықтар мен ұлттық парктер құр.
• Сирек түрлерді питомниктер мен хайуанаттар бағында өсіріп, сонан соң табиғатқа жібер.

Жауабы: тіршілік ортасын қорғау, жұлмау және аулама, браконьерлермен күресу, қорықтар құру.

№ 6

Өз жергілікті аумағыңдағы Қызыл кітапқа енген жануар, өсімдік пен саңырауқұлақ атауларын жазып ал.

Қалай ойлаймыз. Облысыңдағы қорықтың немесе ұлттық парктің сайтын тап: онда әдетте сирек түрлердің тізімі болады.

Жауап үлгісі (Алматы облысы үшін): қар барысы, арқар, бүркіт, сақалтай — жануарлар; Сиверс алмасы, Кауфман қызғалдағы — өсімдіктер.

Жауабы: әр өңірдің өз тізімі бар.

№ 7

Топта «Адам табиғатты қалай қорғай алады?» деген атаумен кластер жаса.

Қалай ойлаймыз. Кластер — «шоқ»: ортада басты тақырып, одан үлкен идеяларға сәулелер, әр идеядан мысалдарға сәулелер таралады.

Жауабы: ортасы мен 4–6 сәулесі бар, мысалдары көрсетілген кластер.

№ 8

Жаз: сабақта алған үш дерек; сенде пайда болған екі сұрақ; жануар мен өсімдіктерді қорғау үшін өзің жасай алатын бір іс-шара.

Жауап үлгісі.

• 3 дерек: Қазақстанның Қызыл кітабы екі томнан тұрады; ондағы құстар ең көп — 56 түр; ХТҚО 1948 жылы құрылған.
• 2 сұрақ: Түрдің саны көбейсе, оны Қызыл кітаптан «шығаруға» бола ма? Қазақстанда қанша қар барысы тұрады?
• 1 іс-шара: көктемде жабайы қызғалдақты жұлмау және кішілерге неге екенін түсіндіру.

Жауабы: әрқайсысының өз жауабы.

№ 9

(нөмірсіз тапсырма: шығармашылық) Адамдарға жолдау хат жаз: «Егер мен президент болсам, қоршаған ортаны қорғау үшін ... жасайтын едім».

Қалай ойлаймыз. Үндеумен баста, 3–4 істі ата, шақырумен аяқта. Жүректен жаз, бірақ нақты.

Жауап үлгісі.

Қымбатты адамдар! Егер мен президент болсам, алдымен жаңа қорықтар ашар едім, сонда қар барысы мен арқарға қауіпсіз жер көбейер еді. Браконьерлікке және Қызыл кітаптағы гүлдерді жұлуға үлкен айыппұл енгізер едім. Әр аулаға қоқысты бөлек жинайтын контейнерлер қояр едім. Тағы да әр мектеп өз көшеттерінің аллеясын отырғызар еді. Бірақ президент болмаса да, әрқайсымыз табиғатты қорғай аламыз. Өзімізден бастайық!

Жауабы: нақты істері бар 5–8 сөйлемнен тұратын хат.

№ 10

(нөмірсіз тапсырма: сараманды жұмыс) Жергілікті аумақтың Қызыл кітабын құрастыру. Мақсаты: сен тұратын аумақтағы қандай жануар, өсімдік, саңырауқұлақ Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілгенін анықтау. Қызыл кітаптың құрылымымен танысып, оған енгізілген организмдердің суреті мен фотосуреттерін қара. Олардың арасынан өзің тұратын аумақта бар жануар, өсімдік пен саңырауқұлақ түрлерін таңда. Олар туралы ақпаратты мына жоспар бойынша жаз: 1) атауы; 2) төзімділік дәрежесі (жойылған, жойылып бара жатқан, сирек, белгісіз, жеткіліксіз танымал, қалпына келтірілген); 3) ғылыми маңызы; 4) тіршілік жағдайы (жануарлар үшін) және өсу мекені (өсімдіктер үшін).

🧪 Сараманды жұмыс. Керек болады: Қазақстанның Қызыл кітабы (кітапханада немесе сайтта), дәптер, түрлі-түсті қарындаштар немесе фотосуреттердің басып шығарылған көшірмелері.

Беттің үлгісі.

• Атауы: қар барысы (ирбис).
• Төзімділік дәрежесі: сирек, жойылып бара жатқан түр.
• Ғылыми маңызы: биік таулардың ірі жыртқышы, онсыз тау экожүйелеріндегі тепе-теңдік бұзылады.
• Тіршілік жағдайы: Тянь-Шань мен Алтайдың жартастары мен тау шабындықтары, таутекелер мен арқарларды аулайды.

Жауабы: жоспар бойынша 3–5 түрдің сипаттамасы бар дәптер.

№ 11

(нөмірсіз тапсырма: үйде) Қазақстанның Қызыл кітабына енген өз аумағыңдағы организмдерді есіңде сақта және оларды қорға. Осы жануар, өсімдік, саңырауқұлақты сақтау қажет екені туралы сыныптастарыңа әңгімелеп бер.

Жауап үлгісі (достарыңа не айтуға болады).

1. Әр түр — қоректік тізбектегі бір буын. Біреуі жоғалса, басқаларына зиян келеді.
2. Жойылған түрді қайтаруға болмайды: ол енді ешқашан болмайды.
3. Өсімдіктер бізге дәрі, тамақ және оттек береді, ал жабайы түрлер жаңа сорттар шығаруға көмектеседі.
4. Табиғат әдемі, біздің немерелеріміз де тірі барысты және гүлдеген қызғалдақты далаңды көруі керек.

Жауабы: 3–4 себептен тұратын қысқа әңгіме.

Жадынама

• Қызыл кітап — сирек түрлерге арналған «дабыл тізімі».
• Мұқабасының қызыл түсі = қауіп.
• Қазақстанның Қызыл кітабы 2 томнан тұрады; омыртқалы жануарлардың 125 түрінің ішінде құстар ең көп (56).
• Әр түр туралы: атаулары, мәртебесі, карта, саны, қауіптер, қорғау шаралары.
• Түрлерді сақтау жойылып бара жатқандарды құтқарудан оңайырақ.

Шағын тест