§ 61. § 61–62. Біздің аймақта қандай экологиялық мәселелер бар? (Жоба сабақ)

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 148–151-беттер.

Нені үйренесің

• Қоршаған ортаның ластануы деген не екенін және ол қайдан пайда болатынын түсіндіруді.
• Өз облысыңның экологиялық мәселелерін тауып, жоспар бойынша сипаттауды: мәселе → зиян → шешу жолы.
• Қоқысқа «екінші өмір» ойлап табуды: тамақ, қағаз, шыны, металл қалдықтарына.
• Ескі газеттерден түсті қорап жасауды.
• Синквейн жазуды — бес жолдық өлең.

Ой қозғау

• Табиғи ресурстар дегеніміз не? Адам табиғаттан алатын барлық нәрсе: су, топырақ, орман, пайдалы қазбалар, ауа.
• Жердің қандай қабықтарын білесің? Литосфера (тасты), гидросфера (сулы), атмосфера (ауалы) және биосфера (тірі).
• «Антропогендік» дегеніміз не? Адам әрекетіне байланысты. «Антропос» гректің тілінде — адам.
• Табиғатқа қайсысы көбірек зиян: бір кәмпит қағазы ма, әлде миллион қағаз ба? Әрине, миллион. Бірақ миллион әрқайсымыздың бір қағазымыздан құралады.

Тақырыпты талдаймыз

Адамзаттың екі үлкен міндеті

Адамдар мен табиғат мыңдаған жыл бойы қатар өмір сүріп келеді. Осы уақытта бір-бірімен тығыз байланысты екі міндет пайда болды:

1. Табиғат ресурстарын ұтымды пайдалану, олар бізге де, немерелерімізге де жетуі үшін.
2. Қоршаған ортаны ластанудан қорғау.

Қоршаған ортаның ластануы — бұл литосфераға, атмосфераға, өсімдік пен жануарлар әлеміне, ғимарат пен материалдарға, адамның өзіне зиянды әсер беретін әртүрлі антропогендік қосылыстар мен заттардың түсуі әсерінен оның құрамдарының өзгеруі.

📌 Қоршаған орта ластануының басты көзі — адам әрекетінің нәтижесінде пайда болатын қалдықтар.

💡 Параграфтың үстінде Роттердамдық Эразмның сөзі тұр: «Әлемнің өз тәртібі бар, ал біз оларды бұзбауға тырысуымыз керек!» (Нидерланд ғалымы).

Үш түйін: табиғатты қорғау, қалдықтар, ластану

Сабақтың басындағы сызбада бір жіпте үш «түйін» тұр: табиғатты қорғау, қалдықтар және ластану. Олар бір-бірімен байланысты: қалдықтар көбейсе, ластану күшейеді, ал табиғатты қорғау — осы тізбекті үзуге тырысу.

🌟 Арал теңізінің құрғауы — әлемдегі ең танымал экологиялық апаттардың бірі. Оны қоректендірген өзендердің суы ондаған жыл бойы егістікке алынды, ал теңіз бөліктерге бөлінді.

Басты жау — қалдықтар

Табиғатты ең көп ластайтын — қалдықтар: адамдар жұмысынан кейін қалып, лақтырылған барлық нәрсе. Оқулықтағы суретте — тура даладағы орасан зор қоқыс үйіндісі: пакеттер, бөтелкелер, шүберек, бұтақтар. Жердің орасан зор аумақтары адам қызметінің қалдықтарымен ластанған. Қазақстанның рұқсат етілген және рұқсат етілмеген қоқыс орындарында өндірістің ірі мөлшердегі қатты қалдықтары жинақталған.

Бірге есептейік. Орташа есеппен бір адамнан өзен мен теңізге тәулігіне шамамен 75 г қатты қоқыс (таза салмағы бойынша) түседі. Жер бетінде 6 миллиардтан астам адам өмір сүреді, есептеуге 7 миллиард алайық.

📕 Оқулықта: «Күн сайын әрбір адамға 75 килограмнан келетін таза салмақтағы қатты заттар су нысандарына түседі». Бұл қате: сан — 75 грамм, килограмм емес. 75 кг — бір адамның өз салмағындай болар еді! Сонымен қатар қазір Жерде 8 миллиардтан астам адам бар.

Шешуі: $75 \cdot 7,000,000,000 = 525,000,000,000$ г $= 525,000$ т. Бұл шамамен 7–8 мың жүк тиелген темір жол вагоны (бір вагонға шамамен 70 т сияды) — күн сайын!

🌟 Тынық мұхитында ағыстар пластикті бір жерге айдап жиналады. Осылайша үлкен «қоқыс аралы» пайда болды — бұл Дүниежүзілік мұхиттағы пластик қоқыстарынан тұратын ең ірі жинақ. Қоқыс аралы 700 мыңнан 15 млн км² дейінгі аумақты алып жатыр. Кіші сан да Қазақстан ауданының шамамен төрттен бірі.

Қоқыстың екінші өмірі бар

Аздап ойлансаң, қоқыстың дерлік бәрін қайта өңдеуге болады. Бастысы — сұрыптау: қағазды қағазға, шыныны шыныға, пластикті пластикке.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Отбасыңыз аптасына неше пакет қоқыс шығаратынын және оның ішінде не көп екенін бірге санап көріңіз. Бұл жобаға дайын материал, әрі үйде қағаз бен пластикке бөлек пакет бастауға себеп.

Табиғатқа өзің қалай көмектесесің (немесе кедергі келтіресің)

Табиғатты ластаушы зауыт, фабрикалар, фермалар ғана емес, сондай-ақ сенің өзің де болуың мүмкін екенін естен шығарма! Бірақ әркім табиғатқа көмектесе алады:

• ағаш отырғызып, бұлақтарды тазалап, құстарды қоректендіре отырып, табиғатқа көмектесесің;
• азық-түлікті үнемдеу арқылы жер құнарлылығы мен адамдардың еңбегін қорғайсың;
• су ағып тұрған шүмекті жөндеп, таза суды сақтайсың;
• жарықты сөндіру арқылы ресурсты үнемдеп, ауаны ластанудан сақтайсың;
• қоқысты сұрыптап, тағы да пайдалы заттар жасауға мүмкіндік бересің;
• темекіден бас тарту арқылы таза ауаны және жақындарың мен өз денсаулығыңды қорғайсың;
• қоқысты қоқыс жәшігіне тастап, өз қаланың тазалығын сақтай отырып, басқаның еңбегін бағалайсың.

⚠️ Жиі кететін қате. «Мен біреумін, менен ештеңе тәуелді емес». Жоғарыдағы есепті еске түсір: бір адамнан 75 грамм барлық адамнан жарты миллион тонна болады. Жақсы әдеттер де дәл солай қосылады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қоғам мен табиғаттың өзара әрекетінен қандай екі қиындық туындады? Табиғат ресурстарын ұтымды пайдалану және қоршаған ортаны ластанудан қорғау.
• Қоршаған ортаның ластануы дегеніміз не? Адамның кінәсінен табиғатқа түскен заттар әсерінен оның зиянды өзгеруі.
• Ластану нелерге әсер етеді? Литосфераға, атмосфераға, өсімдік пен жануарларға, ғимараттарға және адамның өзіне.
• Қоқыс аралы дегеніміз не? Тынық мұхитта ағыстар бір жерге айдап жинаған пластиктің орасан зор жинағы.
• Қоқысты неге сұрыптау керек? Сұрыпталған қоқысты қайта өңдеп, одан жаңа заттар жасауға болады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Өз аймағында бар өндірістік және басқа да кәсіпорындарды ата. Олар қандай өнім өндіреді? Олар осы өнімді шығару үшін қандай технологияларды пайдаланады? Бұл өнеркәсіптерде табиғатты қорғау іс-шаралары жүзеге асырыла ма?

Қалай ойлаймыз. Облыстың ең ірі кәсіпорындарынан баста: олар туралы әкімдік сайтында және жаңалықтарда жазады. Сосын олар не шығаратынын және табиғатқа қандай зиян келтіруі мүмкін екенін біл. Табиғатты қорғау шаралары — мұржаларға сүзгі, тазарту құрылыстары, ағаш отырғызу, қалдықтарды қайта өңдеу.

Жауап үлгісі (Қарағанды облысы үшін).

1. Теміртауда металлургия комбинаты жұмыс істейді — болат шығарады. Болатты кеннен көмірмен өте жоғары температурада балқытады, сондықтан ауаға түтін мен шаң шығады.
2. Облыста шахталарда көмір өндіреді. Шахталардың айналасында бос жыныс үйінділері қалады.
3. Кәсіпорындарда шаңұстағыштар мен сүзгілер қояды, су үшін тазарту құрылыстарын салады, бірақ өнеркәсіптік қалаларда ауа бәрібір жиі лас болады.

Жауабы: әр аймақтың өз жауабы бар; кәсіпорын → өнім → қалай өндіреді → қандай қорғау шаралары деп атаймыз.

№ 2

Сендер алдын ала дайындаған материалдарды пайдалана отырып, облыс аумағында қандай экологиялық мәселе бар екенін анықтаңдар және оларды төмендегідей жоспар бойынша сипаттаңдар: мәселе атауы, қоршаған ортаға әсері, шешу жолдары. Әрбір топ өзгеше парақты (плакат) ұсынып, оны сынып алдында қорғауы тиіс.

Қалай ойлаймыз. Жақсы парақ қысқа әрі жарқын болады. Оқушы 10 секундта не болғанын және өзі не істей алатынын түсінуі керек.

Жауап үлгісі («Стихиялық қоқыс үйінділері» парағы).

• Мәселе. Қала сыртында және жол бойында ешкім шығармайтын қоқыс үйінділері пайда болады.
• Не зиян келтіреді. Пластик жерде жүздеген жыл жатады. Жаңбыр қоқыстан зиянды заттарды топыраққа және суға шайып жібереді. Үйінділер кейде жанады, түтіні ауаны улайды. Қоқыста тышқан мен шыбын — аурудың таратушылары көбейеді.
• Не істеу керек. Қоқысты тек ресми полигонға шығару. Бөлек жинауға арналған контейнерлер қою. Сенбілік өткізу. Үйінділер туралы әкімдікке хабарлау.

Жауабы: «мәселе — зиян — шешім» жоспары бойынша парақ және сыныпта қысқаша қорғау.

№ 3

Топта сұрақтарды талқыла. Бұл қоқыс қайда жіберіледі деп ойлайсың? Сен күн сайын қанша тұрмыстық қалдық тастайсың? Сен қоқысқа нені тастайсың? Тұрмыстық қалдықтардың қоқыс орнына қалай қарайсың? Қалдықтар адам тіршілігі мен денсаулығына қалай әсер етеді?

Қалай ойлаймыз. Үйде шағын зерттеу жүргіз: қоқыс пакетін таразыға өлшеп, отбасы мүшелерінің санына бөл.

Жауап үлгісі.

1. Біздің 4 адамдық отбасы күніне шамамен 2 кг пакет шығарады. Яғни бір адамға шамамен 0,5 кг.
2. Қоқыста көбіне орауыштар: пакеттер, бөтелкелер, тамақ қораптары, сондай-ақ көкөніс қабығы.
3. Қоқыс орындарына жаман қараймын: иісі, шыбыны бар, зиянды заттар топыраққа және суға кетеді.
4. Қалдықтар денсаулыққа зиян: қоқыс үйінділерінде микробтар көбейеді, жанған қоқыстың түтіні улы.
5. Контейнердегі қоқысты қала сыртындағы полигонға апарады. Бір бөлігін сұрыптап қайта өңдейді, бірақ көбін жай көміп тастайды.

Жауабы: әркімнің өз сандары бар; бастысы — қоқыс жоғалмайтынын, қала сыртына көшетінін түсіну.

№ 4

Сыныптастарыңмен келесі сұрақтарды талқыла. Қоқысты жою немесе қайта өңдеу туралы өз жолдарыңды ұсын. 1. Тамақ қалдықтарын не істеуге болады? 2. Қағаз қалдықтарынан не шығаруға болады? 3. Шыныдан не жасауға болады? 4. Металл сынығынан не жасауға болады? 5. Ағаш өнеркәсібінің қалдықтарынан (қабық, жоңқа) не жасауға болады?

Қалай ойлаймыз. Қалдық неден жасалғанын ойла. Резеңке резеңке күйінде қалады, қағаз — қағаз, шыныны қайта балқытуға болады, ал қабықтар шіріп, тыңайтқышқа айналады.

Шешуі.

Жауабы: кестеде. Өз ойларың: пластик қақпақтарды қайта өңдеуге тапсыру, шырын қораптарынан құс қоректендіргіш жасау, тығындардан қол өнер жасау.

🌟 Алюминий банкіні қайта-қайта балқытуға болады, металл қасиетін дерлік жоғалтпайды. Сондықтан банкіні тапсырған лақтырғаннан тиімді.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: үй жұмысы) Ескі газеттерден түрлі бұйымдар салатын түсті қорап дайындау.

🧪 Тәжірибе. Жұмыс үшін қажетті нәрселер: ескі газеттер, су, табақ (терең тостаған), миксер, бояулар (гуашь), дәке (мата), полиэтилен.

Қалай ойлаймыз. Қағаз ағаштың жіңішке талшықтарынан тұрады. Суда олар бір-бірінен ажырайды, ал жүктің астында кепкенде қайтадан жабысып, парақ болады. Нағыз қағаз фабрикасы да дәл солай жұмыс істейді.

Шешуі. Жоғарыдағы қадамдармен жасаймыз. Қалыңырақ картон керек болса, массаны қалыңырақ етіп сал да, ұзағырақ кептір.

⚠️ Миксерді тек ересек қосады немесе ересектің қарауымен. Миксер істеп тұрғанда қолыңды табаққа салма. Гуашьты татып көрме.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Демалыс күніне жақсы жоба: жұмыс былғанышты, бірақ қызық. Үстелге клеенка төсеңіздер. Парақ әдетте тәулік кебеді, батареяда тезірек.

Оқулықтағы фотода — тағы бір идея: газет түтікшелерінен өрілген себеттер. Бірі ашық түсті, әріптері көрініп тұр, екіншісі қоңыр түске боялып, тал шыбықтан өрілгендей көрінеді.

Жауабы: қол өнерге арналған тығыз түсті парақ шығады.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: шығармашылық) Синквейн жаз. Синквейн — 5 жолдық өлең: 1-жол: 1 сөз — ұғым немесе тақырып (зат есім). 2-жол: 2 сөз — осы ұғымның сипаттамасы (сын есім). 3-жол: 3 сөз — іс-әрекеттер (етістіктер). 4-жол: тақырыпқа байланысты 4 сөзден тұратын сөйлем (афоризм). 5-жол: 1 сөз — тақырып мәнін қайталайтын синоним.

Қалай ойлаймыз. Сабақтың тақырыбын ал: табиғат, қоқыс, экология, Жер. Әрі қарай жолдарды ережемен толтыра бер.

Жауап үлгісі.

Табиғат. Тірі, қорғансыз. Асырайды, емдейді, қуантады. Қорға оны — басқамыз жоқ. Үй.

Тағы бір нұсқа:

Қоқыс. Пластик, мәңгілік. Жиналады, шіриді, улайды. Сұрыпта — ол жанданады. Шикізат.

Жауабы: «зат есім — 2 сын есім — 3 етістік — 4 сөзден сөйлем — синоним» схемасы бойынша бес жол.

Жадынама

• Екі басты міндет: ресурстарды қорғау және табиғатты ластанудан сақтау.
• Басты ластаушы — қалдықтар.
• Қоқысты сұрыптасаң, дерлік бәрін қайта өңдеуге болады.
• Мәселені жоспар бойынша сипаттаймыз: атауы → зиян → шешім.
• Табиғатқа әркім көмектеседі: шүмек, жарық, қоқыс жәшігі, құс қоректендіргіш.

Шағын тест