§ 68. Өзіңді тексер
Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 7 тарау: Әлемді өзгерткен жаңалықтар. 175–176-беттер.
Нені үйренесің
- Анықтама беруді: атмосфера, зат, фотосинтез.
- Микроскоптың бөліктерін атауды.
- Адам нәсілдерін сыртқы белгілері бойынша сипаттауды.
- Қоспаны сүзу арқылы қалай бөлуді түсіндіруді.
- Фотосинтез сызбасын жазуды және оның шарттарын атауды.
- Құрылыстың табиғатқа әсерін болжауды және шешімдер ұсынуды.
Нені қайталаймыз
- Жер қабықтары, атмосфера — § 8.
- Адамдар неге әртүрлі (нәсілдер) — § 15.
- Заттар, қоспалар және оларды бөлу — § 17–24.
- Микроскоп және микропрепараттар — § 37–38.
- Фотосинтез — § 39–41.
- Жылу және суықтан қорғану — § 44–46.
- Экожүйелер және адамның әсері — § 53–63.
Ой қозғау
- Ауада қай газ ең көп? Азот — шамамен 78 %, оттек — шамамен 21 %.
- Дене мен заттың айырмашылығы неде? Дене — зат (қасық), ал зат — ол неден жасалған (болат).
- Өсімдікте фотосинтез қай жерде жүреді? Жасыл бөліктерінде, ең алдымен жапырақтарында — хлоропластарда.
Тақырыпты талдаймыз
Жыл туралы қысқаша
Сен әлемді атомдардан экожүйелерге дейін зерттедің. Заттар ең ұсақ бөлшектерден тұрады, ал қоспаларды бөлуге болады — тұндыру, сүзу, буландыру арқылы. Тірі жансыздан өзгеше: тыныс алады, қоректенеді, өседі және көбейеді. Ең кішкентай тірі жандарды микроскоппен қарайды.
Жасыл өсімдіктер бүкіл ғаламшарды асырайды: жарықта олар көмірқышқыл газы мен судан органикалық заттар жасап, оттекті бөліп шығарады. Ал адам табиғатты қорғай да алады, бұза да алады — таңдау өзімізде.
💡 Дәл сол оттектің (21 %) дерлік бәрі өсімдіктер мен балдырлардың фотосинтезінің арқасында пайда болған.
👨👩👧 Ата-анаға. Бұл — жыл бойынша қорытынды тексеру. Бала алдымен барлығын өзі қағазға орындасын, содан кейін талдаумен салыстырсын. Қателескен тапсырмалар қай параграфты қайта оқу керегін көрсетеді.
Түсінгеніңді тексер
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Ұғымның анықтамасын тұжырымда: атмосфера, зат, фотосинтез.
Қалай ойлаймыз. Бұл не екенін және басты белгісін ата.
Шешуі.
- Атмосфера — Жердің ауа қабығы, газдар қоспасы (негізінен азот пен оттек), ол планетаны қоршап, онымен бірге айналады.
- Зат — физикалық денелер неден тұрады. Мысалы, су, темір, қант, оттек.
- Фотосинтез — жасыл өсімдіктер жарықта хлорофиллдің көмегімен көмірқышқыл газы мен суды органикалық заттарға (қантқа) айналдыратын және оттекті бөліп шығаратын процесс.
Жауабы: жоғарыдағы анықтамалар.
№ 2
Суретте микроскоп бейнеленген. А, Ә, Б әріптері белгілейтін микроскоптың компоненттерін көрсет: А. Объектив, окуляр, тубус; Ә. Окуляр, бұранда, айна; Б. Окуляр, объектив, айна.
Суретте: А әрпі көзбен қарайтын түтіктің ең жоғарғы жағын көрсетеді; Ә — үстелшенің үстіндегі кішкентай түтікшелерді; Б — үстелшенің астындағы дөңгелек бөлшекті.
Қалай ойлаймыз. Окуляр — көзге жақын (латынша «окулюс» — көз). Объектив — объектіге, яғни қарайтын затқа жақын, үстелшенің үстінде. Айна — төменде, ол жарықты препаратқа бағыттайды.
Шешуі. А — окуляр, Ә — объектив, Б — айна. Бұл — Б нұсқасы.
Жауабы: Б (окуляр, объектив, айна).
⚠️ Жиі кететін қате. Окуляр мен объективті шатастыру. Есіңде сақта: окуляр — көзге жақын, объектив — объектіге (затқа) жақын.
№ 3
Нәсілдерге сипаттама бер. Нәсілді анықта.
Оқулықтағы суретте: ақ шашты, көк көзді қыз бала; жып-жылы күлімдеген, қысқа бұйра шашты қара терілі ұл бала; қара тік шашты, бұрымы бар, көзі қиғаш қыз бала. Кесте жолдары: терісінің түсі, бет пішіні, мұрын пішіні, шаш түсі, шаш құрылымы, көзінің түсі, көзінің қиығы.
Қалай ойлаймыз. § 15-ті еске түсір. Сыртқы белгілер адамдардың ата-бабаларында әртүрлі табиғи жағдайда қалыптасқан: аптап күнде, суықта, желде. Бұл — жай ғана бейімделулер, барлық адам — бір түр.
Шешуі.
| Белгі | 1-қыз бала | 2-ұл бала | 3-қыз бала |
|---|---|---|---|
| Терісінің түсі | ақшыл | қара | сарғыш, сарғыштау реңді |
| Бет пішіні | сопақ, жіңішке | дөңгелек | кең, жалпақ, бет сүйектері шығыңқы |
| Мұрын пішіні | жіңішке, шығыңқы | жалпақ, басылыңқы | аласа, мұрын қырқасы төмен |
| Шаш түсі | ашық | қара | қара |
| Шаш құрылымы | жұмсақ, толқынды | қатты, бұйра | қатты, тік |
| Көзінің түсі | көк | қою қоңыр | қою қоңыр |
| Көзінің қиығы | кең | кең | тар, жоғарғы қабағында қатпары бар |
| Нәсіл | еуропалық | экваторлық | моңғолоидтық |
Жауабы: 1 — еуропалық, 2 — экваторлық, 3 — моңғолоидтық.
📌 Нәсілдер тек сырт келбетімен ерекшеленеді. Ақылы, қабілеті және құқығы жағынан барлық адам тең, ал нәсілдер арасында айқын шекара жоқ.
№ 4
Қоспаларды бөліп алу түрлерін анықта. Оларды орындаудың алгоритмін жаз.
Оқулықтағы суретте — штатив, қыстырғышында воронка бекітілген, оның астында колба тұр. Стақаннан сұйықтық шыны таяқша бойымен воронкаға құйылады.
Қалай ойлаймыз. Воронка + сүзгі + таяқша — бұл сүзу. Ерімейтін бөлшектерді сұйықтықтан осылай бөледі.
Шешуі. Бұл — сүзу. Алгоритм жоғарыдағы қадамдарда. Осылай, мысалы, су мен өзен құмын немесе су мен бор ұнтағын бөлуге болады.
⚠️ Сүзу еріген затты бөлмейді: тұз немесе қант сүзгіден сумен бірге өтіп кетеді. Оларды кейін буландыру арқылы бөліп алады.
👨👩👧 Үйде сүзгі қағазының орнына қағаз кофе сүзгісі немесе воронкадағы бірнеше қабат дәке жарайды. Суды құммен сүзіп, қандай су шыққанын қараңыздар.
Жауабы: сүзу; алгоритм қадамдарда.
№ 5
1. Фотосинтездің формуласын белгілердің көмегімен сал. 2. Фотосинтез құбылысы пайда болуының негізгі жағдайын белгілеп көрсет.
Оқулықтағы суретте — төрт төртбұрыштан тұратын сызба: ... + ... → ... + ...
Қалай ойлаймыз. Өсімдік нені алады? Ауадан көмірқышқыл газын, топырақтан суды. Нені алады? Органикалық зат (глюкоза) мен оттек. Шарттарды жебенің үстіне жазамыз.
Шешуі.
$\text{көмірқышқыл газы} + \text{су} \xrightarrow[\text{хлорофилл}]{\text{жарық}} \text{глюкоза (органикалық зат)} + \text{оттек}$
Сурет үшін белгілермен: «CO₂» бұлтшасы + «H₂O» су тамшысы → қант кесегі + «O₂» көпіршігі. Жебенің үстінде — күн (жарық), астында — жасыл жапырақ (хлорофилл).
Фотосинтез шарттары:
- Жарық (күн жарығы немесе шамның жарығы).
- Хлорофилл — хлоропластардағы жасыл пигмент.
- Көмірқышқыл газы мен су — шикізат.
- Қолайлы температура (аяз емес).
Жауабы: көмірқышқыл газы + су → (жарық, хлорофилл) → органикалық заттар + оттек.
№ 6
Кестені толтыр. Екі бағанға жануарлардың реакциясын бөліп көрсет. Көп жануарда дене температурасын ұстап тұратын нақты реакция қалыптасқан: 1) денесін босаңсытады; 2) желден және жаңбырдан қорғаныш пана іздейді; 3) қоректі пайдалануы төмендейді; 4) тері асты майларының қалыңдығы артады; 5) артық қозғалыстан бас тартады; 6) денесі жинақы жағдайда болады; 7) су, салқын жер іздеп, көлеңкені паналайды.
Қалай ойлаймыз. Суықта жылуды сақтау керек: паналау, «жылыну», дене бетін азайту. Ыстықта артық жылуды бөліп шығару және жаңасын шығармау керек: созылып жату, аз қозғалу және аз жеу (тамақты қорыту денені жылытады).
Шешуі.
| Дене температурасы төмендеген жағдайда | Дене температурасы көтерілген жағдайда |
|---|---|
| 2 — желден және жаңбырдан қорғаныш пана іздейді | 1 — босаң қалып (дене созылған, жылуды көбірек береді) |
| 4 — тері асты майы қалыңдайды | 3 — аз жейді |
| 6 — жинақы қалып, шиыршықталады (дене беті азаяды) | 5 — артық қозғалыс жасамайды |
| 7 — көлеңке, салқын жер, су іздейді |
Жауабы: салқындағанда — 2, 4, 6; қызып кеткенде — 1, 3, 5, 7.
🌟 Қарсақ — Қазақстан даласының түлкісі — ыстықта індеріне тығылады, ал қыста шиыршықталып, мұрнын жұмсақ құйрығымен жабады.
№ 7
Орман шетіне немесе өзеннің жағалауына шағын қаланың құрылысын ойға сал. Осы жағдай қоршаған табиғатқа, оның өсімдік және жануарлар әлеміне қалай әсер ететінін ойлан. Мысалы, автокөлік немесе теміржол құрылысы, құбырлар салу, әуеде ұшақтардың ұшуы, қолданылған су және газ өнеркәсіп кәсіпорындарының қалдығы. Қоршаған ортаға кері әсерінен сақтану үшін қандай заманауи технологияларды қолдануды болжайсың?
Қалай ойлаймыз. Әр «зиян көзін» ретімен өтіп, әрқайсысына шешім тап. Екі бағаны бар кесте жасаған ыңғайлы.
Жауап үлгісі.
| Не істейміз | Табиғатқа не болады | Зиянды қалай азайтамыз |
|---|---|---|
| Жолдар мен теміржол саламыз | орман кесіледі, жануарлар доңғалақтың астында қалады, олардың көші-қон жолдары үзіледі | жануарларға арналған жер үсті және жер асты өтпелері, трассалар бойындағы қоршаулар |
| Құбырлар төсейміз | топырақ қопарылады, төгілу мүмкін | құбырлар жер астында, ағып кетуді білдіретін датчиктер, топырақты қалпына келтіру және ағаш егу |
| Әуежай, ұшақтардың шуы | құстар мен аңдар кетіп қалады, ұя салмайды | әуежай орманнан алыс, тыныш қозғалтқыштар, шудан қорғайтын қабырғалар |
| Зауыттар мен үйлердің ағын сулары | өзен ластанады, балық өледі | тазалау құрылыстары, суды қайта пайдалану |
| Газ шығарындылары | ауа лас, өсімдіктер мен адамдар ауырады | құбырларға сүзгілер, көмір орнына күн және жел станциялары, электр көлік |
Тағы: қала айналасында жасыл орман белдеуін қалдыру; қоқысты сұрыптап, қайта өңдеу; энергияны үнемдейтін «ақылды» үйлер салу.
Жауабы: табиғатты қорғамай салынған қала жануарларды ығыстырып, су мен ауаны ластайды; жануарларға арналған өтпелер, тазалау құрылыстары, сүзгілер, балама энергия және жасыл аймақтар көмектеседі.
Жадынама
- Микроскоп бөліктері жоғарыдан төмен қарай: окуляр — тубус — объектив — үстелше — айна.
- Сүзу: сүзгі, воронка, таяқша; ерігенді ұстамайды.
- Фотосинтез тек жарықта және тек өсімдіктің жасыл бөліктерінде жүреді.
- Үш үлкен нәсіл: еуропалық, экваторлық, моңғолоидтық; барлық адам — бір түр.
- Табиғаттағы құрылыс қорғауды қажет етеді: тазалау, жануарларға өтпелер, таза энергия.