§ 67. «Экология және тұрақты даму», «Әлемді өзгерткен жаңалықтар» тараулары бойынша қорытынды тапсырмалар

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 7 тарау: Әлемді өзгерткен жаңалықтар. 173–174-беттер.

Нені үйренесің

• Анықтама беруді: экожүйе, организм, Қызыл кітап.
• Абиотикалық түрткіжайттарды биотикалық түрткіжайттардан және адам әрекетінен ажыратуды.
• Біржасушалы және көпжасушалы организмдерді салыстыруды.
• Қорғалатын түрлерді, жел электр станцияларын және табиғатта өзін-өзі ұстау ережелерін тануды.

Нені қайталаймыз

• Экожүйелер және олардың түрлері — § 53–56.
• Тірі әлемнің алуан түрлілігі, біржасушалы және көпжасушалы организмдер — § 57–58.
• Өмір үшін қауіпті жерлер, өңірдің экологиялық мәселелері — § 59–62.
• Қызыл кітап — § 63.
• Жаңалықтар мен өнертабыстар, ғылым әлеміндегі Қазақстан — § 64–66.

Ой қозғау

• Экологиялық түрткіжайт дегеніміз не? Тірі организмдерге әсер ететін кез келген орта жағдайы: жарық, жылу, су, басқа жануарлар, адам.
• Тірі түрткіжайттың өлі түрткіжайттан айырмашылығы неде? Тірі (биотикалық) — басқа организмдердің әсері. Өлі (абиотикалық) — жансыз табиғаттың әсері: жарық, температура, жауын-шашын.
• Қызыл кітап неге қызыл? Қызыл түс — қауіп белгісі: «Назар аудар! Бұл түр жойылып кетуі мүмкін».

Тақырыпты талдаймыз

Түрткіжайттардың үш тобы

Тіршілікке әсер ететін барлық нәрсені үш топқа бөледі. Абиотикалық — жансыз табиғат: жарық, температура, жауын-шашын, жел, жанартау. Биотикалық — тірі организмдер: жыртқыш қоянды жейді, ара гүлді тозаңдандырады. Антропогендік — адам әрекеті: орманды кесу, тыңайтқыш, бөгеттер.

⚠️ Жиі кететін қате. «Өзеннің саяздануы» жансыз табиғат құбылысы сияқты естіледі. Бірақ егер өзен орманды кесуден саяздаса, себебі — адам. Кім немесе не себеп болғанына қара.

Бір жасуша немесе көп жасуша

Амеба, кірпікшелі аяқша, бактериялар — бір жасушадан тұратын организмдер. Ол жасушаның өзі қоректенеді де, тыныс алады да, көбейеді де. Емен, қасқыр және сен — көптеген жасушадан тұратын организмдерсіңдер, әр жасушаның өз жұмысы бар.

Табиғатты сақтайтын жаңалықтар

Жел қондырғылары, күн панельдері, су сүзгілері — табиғатты бұзбай өмір сүруге көмектесетін өнертабыстар. Бұл — тұрақты даму: табиғаттан немересіне де жететіндей етіп алу.

🌟 2017 жылы Астанада «Болашақ энергиясы» тақырыбында дүниежүзілік ЭКСПО-2017 көрмесі өтті. Оның басты ғимараты — үлкен шар «Нұр Әлем» — әлі күнге дейін энергия мұражайы ретінде жұмыс істейді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бұл — 60 минуттық қайталау сабағы. Оны екі қадамға бөлген ыңғайлы: 1–4-тапсырмалар (тірі табиғат) және 5–7 (энергия және табиғатты қорғау).

Түсінгеніңді тексер

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ұғымның анықтамасын тұжырымда: экожүйе, организм, Қызыл кітап.

Қалай ойлаймыз. Жақсы анықтама «бұл не?» деген сұраққа жауап беріп, басты белгіні атайды. Анықтаманың орнына мысал жазба.

Шешуі.

1. Экожүйе — тірі организмдер қауымдастығы және олардың айналасындағы жансыз табиғат (топырақ, су, ауа, жарық), мұнда бәрі қоректену мен зат алмасу арқылы байланысқан. Мысалы: көл, орман, дала.
2. Организм — қоректенетін, тыныс алатын, өсетін, көбейетін және қоршаған ортаға жауап беретін жеке тірі жан. Мысалы: қайың, киік, бактерия.
3. Қызыл кітап — қорғауды қажет ететін сирек және жойылып бара жатқан жануарлардың, өсімдіктердің және саңырауқұлақтардың ресми тізімі.

Жауабы: жоғарыдағы анықтамалар.

№ 2

Ұсынылған алты жауаптың дұрыс үшеуін таңда. Цифрларды өсу реті бойынша жаз. Абиотикалық түрткіжайтқа жататындар: 1) топыраққа органикалық тыңайтқыш енгізу; 2) суқоймадағы жарықты тереңдікті арттыру арқылы азайту; 3) жауын-шашын түсуі; 4) жанартау әрекетінің тоқталуы; 5) жарықтың әсері; 6) ағашты отаудан өзендердің саяздануы.

Қалай ойлаймыз. 1 және 6-нұсқаларды бірден алып тастаймыз: себебі — адам, бұл антропогендік түрткіжайттар. Қалған төртеуі — жансыз табиғат.

Шешуі. Тыңайтқышты адам енгізеді (1), орманды адам кеседі (6) — олар келмейді. Жарық (2 және 5) және жауын-шашын (3) — классикалық абиотикалық түрткіжайттар. Жанартаудың тоқтауы (4) да жансыз табиғатқа жатады, бірақ бұл — ортаның тұрақты жағдайы емес, сирек болатын оқиға.

Жауабы: 2, 3, 5 (4-нұсқа да жансыз табиғатқа жатады — мұғалім есептесе, жауап 2, 3, 4 болуы мүмкін).

⚠️ Жиі кететін қате. «Өзен» деп 6-ны таңдау. Өзен — жансыз табиғат, бірақ мұнда ол адамның кесірінен саяздап тұр.

№ 3

«Салыстыру сызығын» толтыр: біржасушалы және көпжасушалы организмдерді түрлер саны, дене мөлшері, денелері неден тұрады, пайда болуы, өкілдері бойынша салыстыр.

Қалай ойлаймыз. § 58-ді еске түсіріп, жолма-жол салыстыр. Ортаңғы баған — «салыстыру сызығы», біз соған қарай салыстырамыз.

Шешуі.

Жауабы: жоғарыдағы кесте.

№ 4

Ұсынылған тізімнен Қызыл кітапқа енгізілген өсімдік пен жануарлар әлемі өкілінің үшеуін таңдап жаз: торғай, сарыбауыр, қайың, қасқыр, қара дегелек, қараған, бүркіт, сарышұнақ, жусан, терек.

Қалай ойлаймыз. Торғай, қасқыр, сарышұнақ, қайың, терек, жусан, қараған жиі кездеседі — оларды жойылудан құтқарудың қажеті жоқ. Саны аздарын іздейміз.

Шешуі. Қазақстанның Қызыл кітабына сарыбауыр (сарыбауыр кесіртке), қара дегелек, бүркіт енгізілген. Үшеуі де — жануарлар: тізімдегі өсімдіктер қарапайым.

Әрқайсысы туралы хабарлама жоспары:

1. Сырт келбеті қандай.
2. Қазақстанда қайда мекендейді.
3. Немен қоректенеді.
4. Неге сирек болып кетті.
5. Оны қалай қорғайды.

Үлгі (бүркіт туралы): Бүркіт — ең ірі бүркіттердің бірі, қанатының ұшы-қиыны екі метрге жуық. Ол таулар мен биік жартастарда ұя салады, мысалы Алатауда және Алтайда. Қоян, суыр, сарышұнақ, түлкіні аулайды. Бүркіттер браконьерлер, ұяларының бүлінуі және электр желілерінде қаза болуы салдарынан азайып кетті. Бүркіт Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген, оны аулауға тыйым салынған. Бүркіт — еркіндік рәмізі: ол Қазақстанның мемлекеттік туында бейнеленген.

Басқалары туралы қысқаша: сарыбауыр — аяқсыз үлкен кесіртке, жыланға ұқсайды, елдің оңтүстігінде тұрады, ұлулар мен жәндіктерді жейді. Қара дегелек — сақ құс, өзендер маңындағы және тауларда адам жоқ жерлерде ұя салады, балық пен бақаны қорек етеді.

Қайдан іздеу керек: «Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы» сайты мен кітаптары, қорықтардың сайттары (Ақсу-Жабағылы, Алматы қорығы).

Жауабы: сарыбауыр, қара дегелек, бүркіт.

№ 5

1. Қондырғының атауын көрсет. 2. Бұл қондырғы энергияның қандай түрін өндіреді? 3. Оның іске қосылуы үшін қандай түрткіжайт қажет? 4. Осы қондырғының пайдалы қасиеттерін жаз.

Оқулықтағы суретте — көк аспан аясында теңізде тұрған үш қалақты биік ақ мұнаралар қатары.

Қалай ойлаймыз. Қалақтар желден айналады. § 48-ден бір энергия екіншісіне қалай айналатынын еске түсір.

Шешуі.

1. Бұл — жел электр станциясы (жел генераторлары, жел қондырғылары).
2. Ол электр энергиясын өндіреді: жел қозғалысының энергиясы электрге айналады.
3. Жұмыс істеуі үшін қажет түрткіжайт — жел.
4. Пайдасы: жел тегін және таусылмайды; станция отын жақпайды және ауаны ластамайды; оны көмір мен газ жоқ жерге де қоюға болады.

🌟 Жел станциялары Қазақстанда да бар. Белгілілерінің бірі — Ақмола облысындағы Ерейментауда: онда күшті дала желдері жиі соғады.

Жауабы: жел электр станциясы; электр энергиясы; жел арқылы жұмыс істейді; таза және таусылмайтын энергия көзі.

№ 6

1. Бұл белгі нені білдіреді? 2. Қандай оқиғаның белгісі? 3. Ол оқиға неге арналған? 4. Қазақстанның дамуы үшін оның перспективасы қандай?

Оқулықтағы суретте — үш жапырақты белгі: қызғылт сары, көк және жасыл.

Қалай ойлаймыз. Жалынға, тамшыға және жапыраққа ұқсайтын үш жапырақ — 2017 жылы Астанада өткен көрменің таныс эмблемасы.

Шешуі.

1. Бұл — ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесінің эмблемасы.
2. Көрме 2017 жылдың жазында Астанада өтті.
3. Тақырыбы — «Болашақ энергиясы»: таза және балама энергия көздері (күн, жел, су).
4. Қазақстанның болашағы үшін: ел өзін бүкіл әлемге танытты; «жасыл» энергетиканың жаңа технологиялары пайда болды; көрме аумағында «Нұр Әлем» энергия мұражайы мен іскерлік орталық қалды; адамдар энергияны үнемдеу туралы көбірек ойлайтын болды.

Жауабы: «Болашақ энергиясы» ЭКСПО-2017 эмблемасы (Астана); Қазақстанда таза энергетика мен жаңа технологиялардың дамуы.

№ 7

1. Мына эмблемаларды ата. 2. Оларды не үшін жасайды? 3. Қоршаған ортаны қорғау туралы өз эмблеманды жаса. 4. Оның компоненттері нені білдіретінін сипатта.

Суретте — алты қызыл сызылған шеңбер: торда отырған құс; суға қоқыс (банка мен қағаз) тастап жатқан қол; құс балапандары бар ұяға созылған қол; ағаш бұтағын сындырып жатқан қол; тамырымен жұлынған гүл шоғын ұстаған қол; жанып тұрған алау.

Қалай ойлаймыз. Қызыл сызылған шеңбер «болмайды» дегенді білдіреді. Ішінде не салынғанын қарап, мұны ереже ретінде айт.

Шешуі.

1. Құстарды аулама және жабайы құстарды торда ұстама.
2. Орманда және су қоймалары маңында қоқыс тастама.
3. Ұялар мен балапандарға тиіспе.
4. Ағаштың бұтақтарын сындырма.
5. Гүлдерді жұлма, әсіресе сирек гүлдерді (бәйшешек, қызғалдақ).
6. Орманда және далада от жақпа.

Мәні: адамдарға табиғатта өзін-өзі ұстау ережелерін қысқа және түсінікті етіп еске салу — тіпті оқи алмайтындарға немесе тілді білмейтіндерге де.

Өз эмблемаңның үлгісі: жасыл шеңбер, ішінде кішкентай Жерді ұстаған алақандар, олардың үстінде су тамшысы. Алақандар — адамдардың қамқорлығы, Жер — біздің ортақ үйіміз, тамшы — таза су, жасыл түс — өмір.

Жауабы: жоғарыдағы алты тыйым; эмблемалар ережені бәріне бірден түсінікті ету үшін керек; өз эмблемаң — түсіндірмесі бар сурет.

Жадынама

• Орта түрткіжайттары: абиотикалық, биотикалық, антропогендік.
• Біржасушалылар — бір жасуша; көпжасушалылар — көп жасуша, ұлпалары мен мүшелері бар.
• Бүркіт, қара дегелек, сарыбауыр — Қазақстанның Қызыл кітабында.
• Жел қондырғысы жел энергиясын электрге айналдырады.
• Қызыл сызылған шеңбердегі белгі — тыйым.

Шағын тест