1.1. Эргономика дегеніміз не?

Информатика, 6 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 1 бөлім: Компьютерлік жүйелер және желілер. 6–9-беттер.

Нені үйренесің

• Эргономика дегеніміз не екенін және бұл сөздің грек тілінен келгенін түсіндіруді.
• Компьютер алдындағы жұмыс орнын дұрыс ұйымдастыруды: орындық, пернетақта, тінтуір, монитор.
• Компьютерде ұзақ жұмыс істегенде денсаулыққа төнетін негізгі қауіптерді атауды.
• Мойынға, көзге және арқаға арналған қарапайым жаттығу жасауды.

Ой қозғау

• «Өмір сүруге қолайлы», «еңбек етуге қолайлы» деген ұғымдарды білесің бе? Иә: үйдегі жайлы диван, мектептегі ыңғайлы парта. Жайлылық дегеніміз — ештеңе кедергі де, зиян да келтірмейді.
• «Адамның денсаулығын сақтау, қауіпсіздігін қамтамасыз ету» дегенді қалай түсінесің? Бұл — адам сырқаттанбасын, жарақат алмасын деп жасалатын барлық шара: кабинеттегі ережелер, құрылыстағы дулығалар, демалыс және дене шынықтыру.
• Өзің оқитын мектепте оқушылардың денсаулығын қорғау мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қандай жағдай жасалған? Мысалы, сабақтағы сергіту сәттері, медициналық тексеру, кабинеттерді желдету, информатика кабинетіндегі ережелер. Өз мектебіңдегілерді еске түсір.
• Түрлі салаларда адам денсаулығын сақтауға, қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қандай жағдайларды мысал ретінде келтіре аласың (1-сурет)? Кафеде ыңғайлы орындықтар мен үстелдер, құрылыста дулыға, жилет, көзілдірік және қолғап, компьютер алдында — дұрыс отыру.

Тақырыпты талдаймыз

Эргономика: қалай ыңғайлы әрі қауіпсіз жұмыс істеуге болады

Эргономика сөзі грек тілінен шыққан: ergon — «жұмыс», nomos — «заң». Яғни бұл — «жұмыс заңы». Бұл ғылым өткен ғасырдың 50-жылдары, адамның айналасында машиналар мен құрал-жабдықтар өте көбейген кезде қалыптасты.

📌 Эргономика — адамның «адам – технология – қоршаған орта» жүйесіндегі жұмысының қауіпсіздігі мен жайлылығын қамтамасыз етілуін жан-жақты зерттейтін ғылым саласы. Оның мақсаты — жұмыс ортасын құру кезінде тиімділік пен жайлылықты жақсарту бойынша ұсыныстар беру.

Эргономика немен айналысады:

• жұмыс орнын қолайлы ұйымдастырады;
• біз пайдаланатын жиһаз бен заттарды тиімді жобалайды;
• гаджеттер мен машиналарды пайдалануға ыңғайлы етіп ойлап шығаруға көмектеседі;
• еңбекке қабілеті төмендеген адамдар үшін жайлы орта жасайды.

🌟 Эргономика барлық жерде бар: қаламның пішіні, үстелдің биіктігі, телефондағы түймелердің орналасуы. Бір зат қолыңа ыңғайлы жатса, оған эргономист ғалымдар еңбек сіңірген.

Компьютер қалай зиян келтіреді (шын мәнінде)

Денсаулыққа компьютердің өзі емес, ұзақ уақыт бір орында тапжылмай отыру зиян келтіреді. Ұзақ ойыннан немесе сабақтан кейін басың, мойның, иығың және арқаң ауырады. Мұның екі себебі бар:

1. Көру қабілеті. Экрандағыны анық көру үшін экранға еңкейесің, бүкіл денең қисаяды. Мойын, арқа және иық бұлшық еттері шамадан тыс күш түседі.
2. Жұмыс орнының дұрыс ұйымдастырылмауы. Орындық, үстел, монитор қажетті жерде тұрмайды.

⚠️ Жиі кететін қате. «Тағы біраз отыра тұрайын». Жаттығу дәл орнынан тұрғың келмеген кезде керек. Телефоннан таймер қой.

Жұмыс орнын қалай дұрыс ұйымдастыру керек

Компьютер сыныбында жұмыс орнын ұйымдастырудың негізгі қағидасы — ыңғайлылық пен жайлылық. Терезеден түсетін жарық сол жақтан болуы керек, ал жасанды жарық біркелкі түсуі тиіс. Үстелдер қатардағы мониторлардың арасы 1,2 м-ден кем емес, ал диагональ бойынша 2 м-ден кем емес болатындай қойылады (оқулықтағы 2-сурет).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйде баланы үстелге отырғызып, үш нәрсені тексеріңіз: табан еденде тұр ма, шынтақ шамамен тік бұрыш жасап бүгілген бе, экран көз деңгейінде ме. Ноутбукті тірекке көтерген дұрыс. Әр 20–30 минут сайын тұрып, көз бен мойынға арналған жаттығу жасасын.

Үш тілдегі терминдер

Өзіңді тексер

• Эргономика нені зерттейді? Адамның техникамен жұмысын қауіпсіз, ыңғайлы және тиімді ету жолдарын.
• «Эргономика» сөзі қайдан шыққан? Грек тіліндегі ergon («жұмыс») және nomos («заң») сөздерінен.
• Компьютерде жұмыс істегендегі басты қауіп неде? Компьютердің өзінде емес, ұзақ уақыт бір орында тапжылмай отыруда.
• Мойын мен арқаның ауыруының екі себебі қандай? Көру қабілетінің нашарлығынан экранға еңкею және жұмыс орнының дұрыс ұйымдастырылмауы.
• Компьютерлік эргономика дегеніміз не? Адам мен компьютердің өзара қарым-қатынасы туралы ғылым. Соның арқасында ыңғайлы пернетақталар, орындықтар мен үстелдер бар.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(«Талдау» айдарындағы тапсырма) Топта жұмыс істеп, өздерің отырған компьютер кабинетінің эргономикалық талаптарының қалай сақталатынын тексеріңдер: сынып эргономикасы, оқушының жұмыс орнының эргономикасы, компьютер құрылғыларының эргономикасы.

Қалай ойлаймыз. Сызғыш алып, жоғарыдағы түсіндірмедегі тізімді пайдаланып, тармақтарды бір-бірлеп тексер.

Шешуі. Дәптеріңе кесте сызып, «иә/жоқ» деп белгіле:

Жауабы: жауап үлгісі: «Біздің сыныпта жарық сол жақтан түседі, мониторлардың арасы 1,2 м, бірақ орындықтардың биіктігі реттелмейді, кейбір балаларда монитор көз деңгейінен жоғары тұр». Әр сыныптың нәтижесі өзінше.

№ 2

(«Жинақтау» айдарындағы 1-тапсырма) Өз сыныбың үшін компьютер кабинетінде техника қауіпсіздігі ережелерін құрастыр (төменгі сыныптағы білімдерді пайдаланыңдар).

Қалай ойлаймыз. Не болуы мүмкін екенін ойлан: тоқ соғуы, құлау, көзге зиян. Әр ережені етістіктен баста.

Жауап үлгісі.

1. Кабинетке сабырлы кір, жүгірме.
2. Компьютерді мұғалімнің рұқсатынсыз қосба және өшірме.
3. Сымдар мен розеткаға су қолмен тиме, ашаны сымынан тартып суырма.
4. Компьютер алдында тамақтанба, ішімдік ішпе.
5. Түзу отыр, монитордан 60–70 см қашықтықта бол.
6. Бірдеңе түтіндесе, күйген иіс шықса немесе ұшқын шықса, бірден мұғалімге айт.
7. Жұмыс біткен соң бағдарламаларды жап та, компьютерді ереже бойынша өшір.

Жауабы: жоғарыдағыдай 5–7 ережеден тұратын тізім; міндетті түрде электр тоғы, монитордан қашықтық және мұғалімнің рұқсаты туралы сөздер болсын.

№ 3

(«Жинақтау» айдарындағы 2-тапсырма) Омыртқа, мойын, көз, иық пен бұлшық етке арналған жаттығулар тізбесін ұсын.

Қалай ойлаймыз. Дененің әр бөлігіне үстелдің қасында орындауға болатын 1–2 қарапайым қозғалыс керек.

Жауап үлгісі.

Жауабы: кестедегідей көз, мойын, омыртқа және бұлшық етке арналған жаттығулар жиынтығы. Әр 20–30 минут жұмыс сайын жасау керек.

№ 4

(«Бағалау» айдарындағы тапсырма) «Компьютерлік эргономика талаптарын сақтау міндетті ме?» деген тақырыпта топ ішінде пікірталас жүргізіңдер.

Қалай ойлаймыз. Тақырып «жақтау және қарсы» тұрғысында. Жай ғана «иә» немесе «жоқ» емес, дәлел келтіру керек.

Жауап үлгісі. Иә, міндетті. Мектепте біз бірнеше сабақ қатарынан компьютер алдында отырамыз, ал үйде тағы ойнап, сабақ дайындаймыз. Дұрыс отырмасаң, көз тез шаршайды, арқа ауырады, қалып бұзылады, ал жылдар өте келе омыртқа аурулары пайда болуы мүмкін. Ережелер қиын емес: дұрыс орындық, монитордан қашықтық, үзіліс. Бірақ олар ұзақ оқуға көмектеседі және шаршатпайды.

Жауабы: міндетті, өйткені денсаулық «бүгінгі» жылдамдық пен ыңғайлылықтан маңыздырақ; 2–3 дәлел келтіру керек.

№ 5

(«Ойлануға берілген сұрақтар», 1-сұрақ) Күнделікті тәжірибеңнен эргономикаға қатысты үш мысал келтір.

Қалай ойлаймыз. Өмірді жеңілдететін заттарды еске түсір.

Жауап үлгісі. 1) Мектептегі орындық пен парта бойыңа қарай реттеледі. 2) Ұстауға ыңғайлы жұмсақ қапсырмасы бар қалам. 3) Қол күймесін деп жасалған қазан сабы.

Жауабы: ыңғайлы және қауіпсіз кез келген үш зат, мысалы, эргономикалық пернетақта, реттелетін кресло, ыңғайлы қалам.

№ 6

(«Ойлануға берілген сұрақтар», 2-сұрақ) Эргономика адам үшін не себепті маңызды ғылым болып саналады?

Жауап үлгісі. Ол қауіпсіздікке, денсаулыққа және жайлылыққа қамқорлық жасайды: адам аз шаршайды, сирек ауырады және жақсырақ жұмыс істейді.

Жауабы: өйткені ол денсаулықты сақтауға, жұмысты қауіпсіз әрі тиімді етуге көмектеседі.

№ 7

(«Ойлануға берілген сұрақтар», 3-сұрақ) Техникалық, тұрмыстық құрал-жабдықты пайдалану мен адам денсаулығын сақтау арасында қандай байланыс бар?

Қалай ойлаймыз. Техниканы дұрыс пайдаланбасаң, не болатынын ойлан.

Жауап үлгісі. Егер техника ыңғайсыз болса немесе адам оны дұрыс пайдаланбаса, денсаулыққа зиян келеді: көз, бұлшық ет, буындар қатты күйзеледі. Ал құрал эргономикалық талаптарға сай жасалса және оны дұрыс қолданса, зиян тигізбейді, жиі тіпті көмектеседі.

Жауабы: денсаулық адамның техниканы қаншалықты дұрыс және ыңғайлы пайдаланатынына байланысты.

№ 8

(«Ойлануға берілген сұрақтар», 4-сұрақ) Неге компьютерлік эргономиканың талаптарын сақтау маңызды?

Жауап үлгісі. Көру қабілеті мен қалып бұзылмасын, бас, мойын және арқа ауырмасын, ұзағырақ әрі жақсы нәтижемен жұмыс істеуге болсын деп.

Жауабы: денсаулықты сақтау және жұмыстың тиімділігін арттыру үшін.

№ 9

(«Тапсырма» айдарындағы 1-тапсырма) 4-суреттегі компьютер пайдаланушыға арналған жаттығуларға назар аудар. Жаттығулар қай дене мүшесінің қызметін реттеуге бағытталған? Бұл жаттығуларға ат бер. Компьютермен жұмыс кезінде бұл жаттығуларды неше реттен жасауды ұсынасың? 1-кестені толтыр.

Қалай ойлаймыз. Суретте екі топ бар. Сол жақта бас пен мойынға арналған жаттығулар: еңкейту және бұру. Оң жақта орындықтағы бүкіл денеге арналған жаттығулар: жоғары керілу, алға еңкею, аяқты көтеру.

Шешуі. Оқулықтағы кестеде екі жол бар, әр топтан бір жаттығудан алайық:

Жауабы: мойынға арналған жаттығулар (басты еңкейту және бұру) және арқаға, иыққа, аяққа арналған жаттығулар (керілу, еңкею). Әдетте әрқайсысын шамамен 5–10 реттен жасайды.

№ 10

(«Тапсырма» айдарындағы 2-тапсырма) 5-суретте қолдың пернетақтада орналасуының екі көрінісі берілген. Қай суретте қол дұрыс орналасқан? Себебін түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Ережені еске түсір: қол салбырамайды, білек түзу әрі босаң, жоғары қарай қайырылмайды және бүйірге бұрылмайды.

Шешуі. Бүйірден көрінісінде 1-нұсқада алақан тегіс жатыр, білекпен бір сызықта. 2-нұсқада алақан жоғары көтеріліп, білек қайырылған, бұл оны артық керіп жібереді. Жоғарыдан көрінісінде 1-нұсқада алақандар түзу, 2-нұсқада бүйірге бұрылған.

Жауабы: 1-жағдай дұрыс: білек түзу әрі босаң, қол салбырамайды және қайырылмайды.

№ 11

(Үй тапсырмасы) «Компьютерді пайдалануда эргономикалық талаптарды бұзудың зардаптары» деген тақырыпта мектеп газетіне шағын мақала дайында.

Қалай ойлаймыз. Сұрақтан баста, сосын зардаптарды санамалап, соңында кеңес бер.

Жауап үлгісі. Сен компьютер алдынан басың ауырып тұрған кезің болды ма? Дұрыс отырмағанда және ұзақ отырғанда осылай болады. Экранға еңкейгеннен көз шаршап, мойын, иық және арқа жиырылады. Күнде осылай отырсаң, көру қабілеті нашарлап, қалпың бұзылуы мүмкін. Сондықтан мониторды 60–70 см қашықтыққа қой, аяғыңды еденге тірей, арқаңды түзу ұста. Әр 20–30 минут сайын үзіліс жасап, жаттығу жаса. Өзіңді сақта!

Жауабы: 5–8 сөйлемнен тұратын мақала: зардаптар (көздің шаршауы, мойын мен арқаның ауыруы, қалыптың бұзылуы) және кеңестер.

Жадынама

• Зиянды компьютер емес, ұзақ уақыт қозғалмай отыру.
• Пернетақта мен тінтуір қатар тұрады, білек түзу.
• Әр 20–30 минут сайын үзіліс жасап, жаттығу жаса.

Шағын тест