1.2. Қоғамдағы интернетке тәуелділік мәселелері

Информатика, 6 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 1 бөлім: Компьютерлік жүйелер және желілер. 10–13-беттер.

Нені үйренесің

• Интернетке тәуелділік дегеніміз не екенін және оның қаупін түсіндіруді.
• Интернетке тәуелділіктің төрт түрін ажыратуды.
• Адамның желіге «жабысып қалу» себептерін атауды.
• Интернет көмектесетін, кедергі келтірмейтін қарапайым ережелерді қолдануды.

Ой қозғау

• Сен үшін интернет қаншалықты маңызды? Көпшілік үшін бұл — оқу, достармен сөйлесу, мультфильмдер, музыка, ойындар. Өзің ең жиі нені пайдаланатыныңды ойлан.
• Тәуліктің қанша уақытын интернетке жұмсайсың? Адал санап көр, көптеген телефонда «экран уақыты» деген бөлім бар. Әркімнің жауабы әртүрлі.
• Интернетті қандай мақсатта пайдаланасың? Сабақ дайындау, ақпарат іздеу, сөйлесу, бейнелер, ойындар.
• «Интернетке тәуелділік» дегенді қалай түсінесің (1-сурет)? Бұл — желіден уақытында шыға алмай, қайта кіргің келіп тұратын күй (1-суреттегі суреттер: ашық терезе тұрса да диванда жатқан адам, түнде монитор алдында отырған адам, Wi-Fi болмағандықтан жылап отырған адам, шынжырмен «байланған» адам).

Тақырыпты талдаймыз

Пайдасы бар, бірақ бүйірін де біл

Интернет өмірді жеңілдетеді: хаттар, бейнеқоңыраулар, сатып алу, оқу. Бірақ оның зиянды жағы да бар. Адам желіде тым ұзақ отырса, шынайы өмірден алыстайды.

📌 Интернетке тәуелділік — пайдаланушының желіден дер кезінде, өз еркімен шығып кете алмауы және оған қайта кіруге бүкіл ынтасының ауып тұруы сияқты психикалық ауытқу.

Оқулықта осылай аталған.

Бұл ұғымды американдық психиатр Айвен Голдберг 1995 жылы енгізген.

📕 Оқулықта интернеттің қолайлы қызметтерінің қатарында Skype аталған, бірақ ол баяғыда жабылған (Microsoft оны 2025 жылдың мамырында өшірді). Қазір бейнеқоңырау үшін Zoom, Google Meet, Teams, WhatsApp, Telegram қолданады.

Тәуелділікке не итермелейді

Оқулықтағы 1-схема төрт «тұзақты» көрсетеді:

Жасөспірімдер уақытының көп бөлігін әлеуметтік желіде өткізеді: фото бөліседі, лайк басады, селфи жасайды. Сонда денсаулық қана емес, ойлау, сөйлеу мәдениеті, сауаттылық та зардап шегеді. Адам тірі қарым-қатынастан айрылып, шынайы өмірді байқамай қалады.

Қазір ұялы телефонсыз жүрген адамды табу қиын. Адамдар үшін әлеуметтік желіде көрген-білгенін қызықтап, қажет ақпараттармен бөлісу, фото орналастыру, лайк басу, пікір білдіру мен селфи жасау қалыпты дағдыға айналды.

Интернетке тәуелділіктің төрт түрі

💡 Адам кішкентай деректерді де іздеу жүйесінен үнемі іздей берсе, өзі есте сақтауды қояды да, жады әлсірейді.

Мұндай адамға не болады: аз сөйлеседі, ұйқысы қанбайды, дұрыс тамақтанбайды, спортпен сирек шұғылданады. Үнемі отыра берудің салдары омыртқаға (сколиоз, остеохондроз), жүрек-қан тамырларының жұмысына (аритмия, гипертония, варикоз) да зиян келтіреді.

🌟 Халықаралық интернетсіз күн (International Internet-Free Day) жыл сайын қаңтардың соңғы жексенбісінде аталып өтеді. Мақсаты — адамдардың назарын бір күн болса да компьютер мен ғаламтор желісінен басқа нәрсеге аударту.

Тұзаққа түспеу үшін

⚠️ Жиі кететін қате. «Мен тәуелді емеспін, жай қызық қой» деп ойлау. Өзіңді тексер: егер тамақ ішу, сабақ істеу немесе далаға шығу үшін ойынды тоқтата алмасаң, бұл — алаңдататын белгі.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Тыйым салмаңыз, келісіңіз: күніне неше сағат, экран қашан өшеді (ұйқыдан бір сағат бұрын), интернеттің орнына не істейміз (үйірме, серуен, үстел ойындары). Бала өзі ойлап тапқан ережені жақсы сақтайды. Өз үлгіңізді көрсетіңіз: сіздің де «экран уақытыңыз» бар.

Үш тілдегі терминдер

Өзіңді тексер

• Интернетке тәуелділік дегеніміз не? Желіден уақытында шыға алмау және оған қайта кіруге деген құштарлық.
• Интернетке тәуелділіктің қандай түрлері бар? Веб-серфинг, виртуалды танысуға құмарлық, онлайн құмар ойындар мен сатып алу, желі арқылы ойнайтын ойындарға тәуелділік.
• Желіде ұзақ отыру неге әкелуі мүмкін? Денсаулықтың нашарлауына (көру, омыртқа, жүрек), ойлау, сауаттылық және сөйлеу мәдениетінің төмендеуіне, тірі қарым-қатынастан айрылуға.
• Тәуелділіктен қалай аулақ болуға болады? Уақытты қадағалап, достарды шынайы өмірден іздеп, серуендеп, қимылды ойындар ойнап, ұтыстың соңынан қумау керек.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(«Талдау» айдарындағы тапсырма, топта жұмыс) Сыныптастарың мен достарыңның интернетті қалай пайдаланатынына талдау жасаңдар. Төмендегі сұрақтарға жауап іздеңдер. 1) Балалар интернетті қандай мақсатта жиі пайдаланады? 2) Балалар интернетте жұмыс істеуге қанша уақыттарын жұмсайды?

Қалай ойлаймыз. Бұл — шағын зерттеу: 5–10 сыныптасыңнан сұрап, санау керек.

Шешуі.

1. Қысқа сұрақ құрастырыңдар: «Интернетті көбіне не үшін пайдаланасың: оқу, ойын, бейне, әлеуметтік желі, сөйлесу?» және «Күніне неше сағат?».
2. Бірнеше адамнан сұрап, жауаптарын кестеге жазыңдар.
3. Санаңдар: ең жиі нені атады және орта есеппен неше сағат.

Жауабы: әр топтың нәтижесі өзінше. Күтілетін қорытынды: балалар көбіне ойнайды, бейне көреді және әлеуметтік желіде отырады; уақыт әдетте бір сағаттан бірнеше сағатқа дейін.

№ 2

(«Жинақтау» айдарындағы тапсырма) Интернетке тәуелділікті анықтайтын 7–8 сұрақтан тұратын сауалнама құрастырып, сыныптастарыңа ұсыныңдар.

Қалай ойлаймыз. Сұрақтар қысқа, жауап нұсқалары бар болсын. Сонда санау оңай.

Жауап үлгісі.

1. Күніне неше сағат интернетте боласың? (1-ге дейін / 1–3 / 3-тен көп)
2. Желіде көбіне немен айналысасың? (оқу / ойын / бейне / әлеуметтік желі)
3. Далада қанша уақыт серуендейсің? (1 сағатқа дейін / 1–2 сағат / 2 сағаттан көп)
4. Үйірмеге немесе секцияға барасың ба? (иә / жоқ)
5. Түнде қашан ұйықтайсың? (22:00-ге дейін / 22:00–23:00 / кейін)
6. Бағдарламадан тыс кітап оқисың ба? (жиі / кейде / жоқ)
7. Достарыңмен қимылды ойындар ойнайсың ба? (жиі / кейде / жоқ)
8. Нені істегенді ең көп жақсы көресің? (өз сөзіңмен жаз)

Жауабы: жоғарыдағы үлгі бойынша 7–8 сұрақтан тұратын сауалнама.

№ 3

(«Бағалау» айдарындағы тапсырма) 1-схемаға сүйене отырып, әлеуметтік желіге, интернет тәуелділікке не себеп болатыны туралы постер дайындаңдар.

Қалай ойлаймыз. Постер қысқа әрі жанды болсын: тақырып, 3–4 себеп, шақыру. Эмодзи қосуға болады.

Жауап үлгісі. «Желіге жабысып қалдың ба? Мынау тартады 👇

1. Интернет жалғыз хоббиге айналғанда.
2. Әлеуметтік желіні мақсатсыз сағаттап ақтарғанда.
3. Түнге дейін онлайн ойын ойнағанда.
4. Фильмнен фильм көргенде. Таймер қойып, серуендеуге шық! 🚶 #тепетеңдік»

Жауабы: 1-схемадағы төрт себеп аталған постер: бос уақытты тек интернетте өткізу, әлеуметтік желімен шектен тыс әуестену, желіде ойнайтын ойындар, кинофильмдер көру.

№ 4

(Үй тапсырмасы) Төменде берілген тақырыптар бойынша 4 слайдтан тұратын презентация дайында. Презентация тақырыбы: «Интернет. Интернетке тәуелділік». Слайд тақырыптары: 1) бүгінгі таңда интернеттің даму деңгейі қандай; 2) интернетке тәуелділіктің туындау себептері қандай; 3) интернетке тәуелділіктің денсаулыққа қандай зияны бар; 4) интернетке тәуелді болмаудың жолдары.

Қалай ойлаймыз. Бір слайд — бір ой: тақырып, 3–4 қысқа тармақ және сурет.

Шешуі. Слайдтар жоспары:

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша тақырыптары бар төрт слайдтан тұратын презентация.

Жадынама

• Интернет пайдалы, бірақ желіде тым ұзақ отыру денсаулық пен оқуға зиян.
• Уақытты қадағала, әсіресе әлеуметтік желіде.
• Достарды шынайы өмірден де тап, серуендеп, қимылды ойындар ойна.

Шағын тест