4.4. Интернеттегі авторлық құқық және плагиат мәселелері

Информатика, 6 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 4 бөлім: Мәтіндік құжатпен жұмыс істеу. 115–117-беттер.

Нені үйренесің

• Авторлық құқық және плагиат деген не екенін түсіндіруді.
• Авторлық құқықпен нелер қорғалатынын атауды.
• © таңбасының не білдіретінін түсінуді.
• Интернеттегі біреудің материалдарын қалай дұрыс пайдалану керегін білуді.
• Авторлық құқықты бұзу неге зиян келтіретінін түсіндіруді.

Ой қозғау

• «Авторлық құқық» дегеніміз не? Шығарма жасаған адамның құқығы: кітап, ән, сурет, программа. Сен олардың авторысың, демек, еңбегіңді қалай пайдалану керегін өзің шешесің.
• «Плагиат» ұғымын қалай түсінесің? Біреудің жұмысын өзінікі деп көрсету.
• «Авторлық құқық», «плагиат», «гиперсілтеме» ұғымдары неге қатар жүреді? Бәрі мәтінмен және біреудің материалдарымен жұмыс істеуге қатысты. Гиперсілтеме дереккөзді көрсетуге көмектеседі, ал плагиат пен құқық бұзу дереккөз жасырылғанда болады.

Тақырыпты талдаймыз

Сурет, ән және ойынның иесі кім

Цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы және интернет желісінің тұрақты ұлғаюы пайдаланушылар үшін жаңа мүмкіндіктерді ашты. Қазіргі кезде интернетте рұқсатсыз көшірілген фильмдер, компьютерлік ойындар, музыка және компьютер программаларын таратқан сайттар көп. Бұл, әрине, осы өнімдерді жасаған авторлардың құқығын тікелей бұзу деген сөз.

📌 Авторлық құқық — авторлық құқықпен қорғалған автордың туындыларын қайта шығаруға немесе басқалардың пайдалануына рұқсат беру құқығы.

Плейлистегі әр әннің, әр ойынның, лентадағы әр фотоның авторы бар. Ол уақытын, күшін және ақшасын жұмсады, сондықтан оның еңбегін қалай пайдалану керегін автордың өзі шешуі керек.

Авторлық құқықпен не қорғалады

Мыналар қорғалады:

• мақалалар, ғылыми еңбектер, компьютерлік программалар, әдеби шығармалар;
• көркемөнер туындылары;
• архитектуралық сызбалар;
• әннің сөзі мен музыкасы;
• пьесалар және сценарийлер;
• кинофильм және мультфильмдер;
• дыбыстық жазбалар, фотосуреттер.

© таңбасы

📌 © таңбасы кез келген туындының авторлық құқықпен қорғалғанын көрсетеді. Егер автор өз туындылары орналасқан сайтқа осындай таңбаны қойса, пайдаланушыға сайтта жарияланған электрондық туындылардың авторлық құқықпен қорғалғанынан хабардар етіп отырады.

⚠️ Жиі кететін қате. «© таңбасы жоқ, демек, алуға болады». Жоқ. Біреудің жұмысын автордың рұқсатынсыз одан пайда табу үшін алсаң, сайтта таңба болмаса да, бұл — құқық бұзу. Авторлық құқық туралы ескерту сайтта орналасқан туындыларда жазылмаса да, ол авторлық құқық туралы заңдармен қорғалады.

Көптеген авторлар өз еңбектерін ашық пайдалануға қарсы емес. Бірақ біреудің материалдарын автордың рұқсатынсыз пайда табу үшін таратса, бұл — құқық бұзу.

Сайтқа сілтеме: болады ма, болмай ма?

Цифрлық технологиялардың даму қарқыны «гиперсілтеме» ұғымын күнделікті қолданыстағы негізгі ұғымдардың біріне айналдырды. Өткен тақырыпта құжаттағы кез келген объектіні интернетте орналасқан сайт адресімен байланыстырып, бірден ашуға болатынын білдік.

Автордың сайтына сілтемені бүкіл желіге таратуға қаншалықты құқығымыз бар? Біз осы әрекетіміз арқылы авторлардың құқын бұзып жатқан жоқпыз ба? деген орынды сұрақ туындайды.

Бір жағынан, автордың сайтына сілтеме беріп, интернет арқылы автордың туындысын жарнамалаймыз. Әрине, бір қарағанда авторға тиімді сияқты. Ал екінші жағынан қарасақ, біз автордың еңбегін рұқсатсыз таратып, оның авторлық құқығына зиян келтіріп жатқандаймыз. Осы күнге дейін интернетте электрондық құжаттар арасындағы байланыс үшін гиперсілтемелерді пайдалану заң жүзінде нақтыланбай келеді.

Плагиат: мәтінді ұрлау

Интернеттегі кез келген поэзиялық немесе прозалық шығарманы өз сайтыңа немесе басқа сайтқа өз атыңнан жариялай салу өте оңай. Бірақ мұндайды заң тілімен айтқанда плагиат дейді. Біз 5-сыныпта интернетті қауіпсіз пайдалану тақырыптарында бұл ұғыммен таныстық. Мұндай ұрлық істеген пайдаланушы заң алдында жауап береді.

📌 Біздің елімізде де авторлық құқық мәселесіне ерекше мән беріледі. Қазақстан заңнамасы бойынша интернет желісінде авторлардың құқығын бұзғаны үшін жауапқа тарту көзделген. «Авторлық құқықтар және сабақтас құқықтар туралы» Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 10 маусымдағы Заңында авторлық құқықты және сабақтас құқықтарды қорғау көзделген.

Біреудің материалын алатындарға арналған ережелер

📌 Есіңде сақта! Интернеттен алынған деректерді немесе туындыларды пайдаланғың келсе, онда міндетті түрде оның авторына сілтеме жаса. Егер бұл туындыларды коммерциялық мақсатта, яғни пайда табу үшін қолданатын болсаң, онда автордың келісімін алу керек.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Белгісіз сайттан «тегін» лицензиясыз фильм немесе ойын жүктеу құқықты бұзу ғана емес, вирус қаупі де екенін түсіндіріңіз. Ресми дүкендерді немесе тегін сервистерді пайдаланған дұрыс.

Өзіңді тексер

• Авторлық құқық деген не? Автордың өз туындысына құқығы.
• © таңбасы нені білдіреді? Туындының авторлық құқықпен қорғалғанын.
• Плагиат деген не? Біреудің туындысын өзінікі деп көрсету.
• Біреудің деректерін пайдаланғанда міндетті түрде не істеу керек? Авторды көрсету. Коммерциялық пайдалану үшін рұқсат алу.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(Талдау, 117-бет.) Интернет желісінде орналасқан қазақстандық сайттардың (*.kz) кез келген біреуін ашып, онда орналасқан электрондық ресурстарға талдау жүргізіңдер. Назар аударыңдар: сайтта орналасқан деректер авторлық құқықпен қорғалған ба? Сайт басқа авторлардың құқықтарын бұзбай ма?

Қалай ойлаймыз. Сен тексерушісің: © таңбасын немесе құқық туралы жазуды іздейсің, фото мен мәтіндердің авторларының қолтаңбасын іздейсің, біреудің фильмдері мен кітаптары салынып қойылмағанына қарайсың.

Шешуі. Тармақтар бойынша өт:

1. Беттің төменінде © таңбасы мен сайт иесінің аты бар ма?
2. Мақалалар мен фотосуреттердің авторлары көрсетілген бе?
3. Материал басқалардан алынған жерде дереккөздерге сілтемелер бар ма?
4. Сайтта рұқсатсыз толық фильмдер, кітаптар немесе музыка жоқ па (сайттың өзі баспагер болмаса)?

Жауап үлгісі. Жаңалықтар порталының сайтында төменде © бар, мақалаларда автор көрсетілген, фотоларда «Фото: …» деген жазу бар. Демек, құқықтар көрсетілген. Баспагері көрсетілмей, тұтас кітаптар салынған сайтта авторлардың құқықтары, ықтимал, бұзылған.

Жауабы: төрт тармақ бойынша талдау (© таңбасы, авторлық, дереккөздер, біреудің материалдары). (Жауап таңдалған сайтқа байланысты.)

№ 2

(Жинақтау, 117-бет.) Интернеттегі туындыларды авторлардың құқықтарын бұзбай пайдаланудың ережесін ұсыныңдар.

Қалай ойлаймыз. Сабаққа сүйен: біреудікін өзінікі деп көрсетпеу, авторды атау, табыс үшін болса, рұқсат сұрау.

Жауап үлгісі.

1. Әрқашан автор мен дереккөзді көрсет.
2. Дәл сөздерді тырнақшаға ал.
3. Өз сөзіңмен айтып бергенің жақсырақ.
4. Табыс табу және жариялау үшін автордан рұқсат сұра.
5. Фильмдерді, музыка мен ойындарды заңды көздерден жүктеп ал және көр.
6. Біреудің жұмысын өзінікі деп көрсетпе.

Жауабы: ережелер: авторды көрсету, дәйексөзді тырнақшаға алу, иемденбеу, коммерциялық пайдалану үшін рұқсат сұрау, заңды көздерді пайдалану.

№ 3

(Бағалау, 117-бет.) Авторлық құқықты сақтамаудан қоғамға және жеке адамдарға келетін залалды анықта.

Қалай ойлаймыз. Ойыныңды немесе суретіңді сенің білмеуіңмен салып қойып, бәрі тегін жүктеп жатыр деп елестет. Нені жоғалтасың?

Шешуі. Залалдар:

• автор үшін ақша: еңбегі тегін таратылса, ол ақы алмайды;
• автор үшін есім: плагиат кезінде оның еңбегі басқаға жазылады;
• қоғам үшін жаңа туындылар: еңбек құнсызданса, авторлар жаңа дүние жасағысы келмей қалады;
• қоғам үшін қауіп: заңсыз көшірмелерде вирус болуы мүмкін, мемлекет салық жоғалтады.

Жауабы: залал — автордың табысы мен атының жоғалуы, оған деген сенім мен жаңаны жасауға деген ынтаның төмендеуі, қоғам үшін жаңа туындылардың азаюы.

№ 4

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 1.) Авторлық құқық кімнің мүддесін қорғайды?

Қалай ойлаймыз. Адамдарға өз еңбектеріне құқық не үшін керек?

Шешуі. Автор туындыға уақыт пен талантын жұмсады. Авторлық құқық ең алдымен автордың мүддесін, оның еңбегін қорғайды және жұмысты қалай пайдалану керегін өзі шешуіне мүмкіндік береді. Сонымен бірге бұл — шығармашылыққа деген қолдау.

Жауабы: авторлық құқық ең алдымен туындыны жасаған автордың мүддесін қорғайды және шығармашылықты қолдайды.

№ 5

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 2.) Интернеттегі авторлық құқығы бар туындыларды дұрыс пайдалану қаншалықты маңызды?

Қалай ойлаймыз. Біреудің жұмыстарын мүлде пайдалануға болмаса, не болар еді деп ойла.

Шешуі. Біреудің туындыларын пайдалану маңызды және қажет: біз оқимыз, музыка тыңдаймыз, кітап оқимыз. Бірақ мұны заңды түрде істеу керек: авторларды көрсету, қажет жерде төлеу және рұқсат сұрау.

Жауабы: пайдалану қажет және пайдалы, бірақ тек автордың құқығын сақтай отырып. (Дәлелді пікір.)

№ 6

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 3.) Бүгінгі таңда интернетте авторлық құқықты қорғаудың қандай көкейтесті мәселелері бар?

Қалай ойлаймыз. Автордың жұмысын интернетте қорғауына не кедергі келтіреді?

Шешуі. Желіде жылдам әрі тегін көшіреді, сондықтан әр көшірмені қадағалау қиын. Қарақшылық фильмдер, ойындар мен музыка салынған сайттар күн сайын пайда болады. Көп пайдаланушылар ережелерді білмейді. Кейде бұзушыны табу қиын.

Жауабы: көшіру өте оңай, қарақшылық мазмұнды сайттар көп, бұзушыларды табу қиын, ал пайдаланушылар жиі ережелерді білмейді.

№ 7

(Ойлануға берілген сұрақтар, № 4.) «Плагиат» және «авторлық құқық» ұғымдарының қандай өзара байланысы бар?

Қалай ойлаймыз. Біреуі автордың нені иеленетінін айтады, екіншісі оны қалай бұзатынын.

Шешуі. Авторлық құқық авторды және оның туындысын қорғайды. Плагиат осы құқықты бұзады: біреудің жұмысын өзінікі деп көрсетеді.

Жауабы: плагиат — авторлық құқықты бұзудың бір түрі.

№ 8

(Үй тапсырмасы, 117-бет.) Төменде берілген тақырыптар бойынша шағын зерттеу жұмысын ұсын. Зерттеу жұмысының нәтижесі ретінде 4 слайдтан тұратын презентация жаса. Тақырып: «Қазақстандағы авторлық құқық мәселелері». Зерттеу сұрақтары мен іздену бағыттары: елімізде авторлық құқықты қорғау заңнамалары; авторлық құқықпен қорғалмайтын туындылар; «зияткерлік меншік» деген не; авторлық құқықты бұзудан және плагиаттан келетін залалдар қандай.

Қалай ойлаймыз. Төрт сұрақ — төрт слайд: әр сұраққа бір слайдтан.

Жоспар (слайдтар).

1. Заңнама: Қазақстандағы авторлық құқықты қорғау заңы (1996 жылғы 10 маусым), бұзғаны үшін жауапкершілік.
2. Нелер қорғалмайды: мысалы, идеялар мен фактілердің өзі, сондай-ақ қорғау мерзімі аяқталған туындылар. Мерзім мен тізімді заң мәтінінен нақтыла.
3. Зияткерлік меншік: шығармашылық еңбектің нәтижесі (туындылар, өнертабыстар, программалар).
4. Залалдар: авторлар табысын жоғалтады, мемлекет пен қоғам салықты және жаңа туындыларды жоғалтады.

Бірінші слайдқа атау мен жоба авторын, соңғы слайдқа қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттерді қос.

Жауабы: 4 слайдтан тұратын презентация: заңнама, қорғалмайтын туындылар, зияткерлік меншік, залалдар. (Жұмыс өз бетінше орындалады.)

Жадынама

• Авторлық құқық автордың еңбегін қорғайды.
• Плагиат бұл құқықты бұзады.
• © — қорғау таңбасы.
• Біреудікін адал ал: авторды көрсет, иемденбе, табыс үшін рұқсат сұра.

Шағын тест