4.5. Мазмұны
Информатика, 6 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 4 бөлім: Мәтіндік құжатпен жұмыс істеу. 118–122-беттер.
Нені үйренесің
- Оглавление (мазмұны) мен Содержание (мазмұны) айырмашылығын түсіндіруді.
- Мазмұнды жасаудың екі тәсілін атауды: қолмен және автоматты түрде.
- Тақырыптарды стильдермен белгілеп, Word-та автоматты жинақталған мазмұнды қосуды.
- Мазмұнды жаңартуды және жоюды.
- «Формат по образцу» батырмасымен тақырып пішімін көшіруді.
Ой қозғау
- «Мазмұны» дегеніміз не және оның міндеті қандай? Тараулар мен бөлімдердің бет нөмірлері бар тізімі. Онымен керектіні тез табасың.
- Кітаптың мазмұны (оглавление) мен мазмұны (содержание) бір нәрсе ме, әлде әртүрлі ме? Дерлік бір, бірақ толық емес. Айырмашылығы келесі бөлімде.
- Кітап пен оқулықтардың қағаз және электрондық нұсқаларының мазмұндары несімен ерекшеленеді (1-сурет)? Қағаз кітапта бет нөмірін іздеп, парақтайсың. Электрондық нұсқада тармақты басасың да, керекті жер ашылады.
Тақырыпты талдаймыз
Мазмұн не үшін керек
Үлкен құжатта мазмұнсыз адасып кету оңай. Оқырман мазмұнға қарап, не қайда тұрғанын бірден көреді. Көлемді құжат әзірленген кезде, оқырманға пайдалануға оңай болу үшін оның мазмұнын жасап беру керек. MS Word-та мазмұнды қолмен де (өзің теріп), автоматты түрде де құруға болады. Автоматты мазмұн құжат өзгергенде өзі өзгереді.
📌 Оглавление (Мазмұны) — тұтас бір туындының (кітап, оқулық және т.б.) тарауы, бөлімі, параграфы, тақырыпшасы немесе басқа да жекелеген бөліктерінің тізімі. Ол кітаптың басында немесе соңында бөлімдер басталатын бетті көрсете отырып беріледі.
📌 Содержание (Мазмұны) — жинаққа енгізілген бірнеше шығармалардың орналасқан беттерін көрсететін тізім.
Оглавление әр құжатқа жеке жасалады: оқулықта, оқу-әдістемелік нұсқаулықта және т.б. Ал содержание бірнеше құжаттан, яғни бірнеше шығарманың тақырыбы мен олардың бөлімдерінің атауларынан тұруы мүмкін (мысалы, әңгімелер жинағы).
Алдымен тақырыптар, содан кейін мазмұн
Word мазмұнды өзі жинау үшін тақырыптар мен тақырыпшалардың қайда екенін көрсету керек. Ол үшін стильдер қолданылады.
💡 Стиль — оформлениенің дайын жиынтығы: қаріп, өлшем, түс. Word-та тақырыптардың тоғыз кірістірілген стилі бар: «Тақырып 1» — «Тақырып 9» (бағдарлама интерфейсінде — «Заголовок 1» — «Заголовок 9»). «Тақырып 1» — ең бастысына, «Тақырып 2» — тақырыпшаларға және т.с.с.
Дайын тақырыптың пішімін басқаларына көшіру керек пе? Үлгіні ерекшеле, Формат по образцу (Үлгі бойынша пішім) батырмасын (Буфер обмена тобындағы щетка) бас та, жаңа тақырыпқа шерт.
Мазмұнды қосамыз
MS Word-та шығарманың мазмұнын жасау үшін құжаттың басына бір бос бет кірістіру керек. Содан кейін мазмұнның орналасатын орнына тінтуірмен шертіп, Ссылки (Сілтеме) қосымшасындағы Оглавление (Мазмұны) тақтасындағы Оглавление (Мазмұны) командасын орындаймыз.
Мазмұнның параметрлерін өзің баптағың келсе, Оглавление сұхбат терезесін ашасың. Мазмұнды өз стильдеріңмен былай құрады (мазмұн құру кезеңдері):
- Құжатқа мазмұн кірістіретін орынға тінтуірмен шерт.
- Ссылки → Оглавление → Оглавление… командасын орында.
- Сұхбат терезесіндегі Параметры… батырмасын бас.
- Доступные стили (Қолжетімді стиль) тобынан құжаттағы тақырыптарға қолданылған стильді таңда.
- Тақырыптың стиліне қажетті деңгейді көрсету үшін Уровень (Деңгейі) өрісіне 1-ден 9-ға дейінгі санды енгіз.
- Мазмұнға қосылатын әр тақырып стилі үшін 4-ші және 5-ші қадамдарды қайтала. Мазмұн құруды аяқтау үшін ОК батырмасын бас.
💡 Автоматты түрде мазмұн құрудың алдында құжат мәтінінің тақырыптары мен тақырыпшаларын анықтап алу қажет. Ол үшін тақырыпты немесе тақырыпшаны ерекшелеп, Главная қосымшасының Стиль тақтасындағы қажетті тақырып деңгейін таңдайсың.
Жаңартамыз, жоямыз, сақтаймыз
Тақырып қостың немесе беттер өзгерді: мазмұнды жаңарту керек. Мазмұнды ерекшеле де, Обновить таблицу (Кестені жаңарту) батырмасын бас:
- тақырыптардың құрамы мен мәтіні өзгермесе, Обновить только номера страниц (Бет нөмірлерін ғана жаңарту) командасын таңда;
- тақырыптар қосылған, жойылған немесе өзгертілген болса, Обновить целиком (Толығымен жаңарту) командасын таңда.
Өзің қалаған мазмұнды құрай алмаған жағдайда, оны ерекшелеп алып, Ссылки → Оглавление → Удалить оглавление (Мазмұнды өшіру) командасы арқылы өшіруге болады. Содан кейін мазмұнды қайта құру қажет. Құрастырған мазмұның сәтті шыққан жағдайда Ссылки → Оглавление → Сохранить выделенный фрагмент в коллекцию оглавлений… (Ерекшеленген фрагментті мазмұнының топтамасында сақтау…) командасы бойынша сақтауыңызға болады.
⚠️ Жиі кететін қате. Мазмұнды қолмен теріп, содан кейін мәтінді өзгерту. Бет нөмірлері бірден сәйкес келмей қалады. Тақырыптарды стильдермен белгілеп, мазмұнды батырмамен жаңартқан дұрыс.
👨👩👧 Ата-анаға. Мазмұн баласына кез келген рефератта және жобада керек болады. Тақырыптарды қалай белгілейтінін көрсетуін сұраңыз: мазмұн солардан «жиналатынын» түсінсе, тақырып игерілген.
💡 Google Құжаттарда да мазмұн тақырыптардан дәл солай құрылады: Кірістіру → Мазмұны мәзірі.
Өзіңді тексер
- Мазмұны дегеніміз не? Тарау, бөлім, параграф, тақырыпша тізімі бет нөмірлерімен. Оглавление — бір құжатқа жасалады, ал содержание — жинаққа енгізілген бірнеше шығарманың беттерін көрсетеді.
- Мазмұнның қандай түрлерін білесің? Қолмен жасалған және автоматты түрде жасалған.
- Мазмұнды қандай стильдердің көмегімен жасауға болады? Тақырыптардың кірістірілген стильдері және пайдаланушылар стилі арқылы.
- Пайдаланушылардың стилі бойынша мазмұнды қалай жасауға болады? Ссылки → Оглавление → Оглавление… → Параметры… → қолжетімді стильді таңдап, Уровень өрісіне 1-ден 9-ға дейінгі санды енгізу.
- Жасалған мазмұнды қалай өшіруге болады? Оны басқа құжаттарға пайдалану үшін сақтап қоюға бола ма? Өшіру: Ссылки → Оглавление → Удалить оглавление. Иә, сақтауға болады: мазмұн топтамасына.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
(Талдау, 122-бет.) Венн диаграммасы бойынша автоматты түрде жасалған және қолмен жасалған мазмұндардың ұқсастығы мен айырмашылықтарына талдау жасаңдар.
Қалай ойлаймыз. Олардың ортақ жері: мақсаты (тарауларының тізімі). Айырмашылығы: оны кім және қалай жинайды.
Шешуі.
Жауабы: екі тәсілдің мақсаты бір: тараулар мен беттерді көрсету. Бірақ қолмен жасалған мазмұнды өзің жазып, өзің түзетесің, ал автоматты мазмұнды Word тақырып стильдері бойынша жинап, батырмамен жаңартады.
№ 2
(Жинақтау, 122-бет, жұптық жұмыс.) Алған білімдеріңе сүйене отырып, «Информатика» пәнінің жұмыс дәптерінің мазмұнын жаса.
Қалай ойлаймыз. Дәптерге жазылған тақырыптарды еске түсіріп, бөлімдерге бөл.
Жауап үлгісі. Дәптердің мазмұны:
- Компьютерлік жүйелер және желілер 1.1. Эргономика 1.2. Компьютердің құрылысы
- 3D басып шығару
- Python тілінде программалау
- Мәтіндік құжатпен жұмыс істеу 4.1. Нұсқамалар (сноска) 4.2. Гиперсілтемелер 4.3. Мазмұны
Көрші тақтамен салыстыр: бөлімдер сәйкес келе ме? Жіберіп алған тақырып жоқ па?
Жауабы: дәптер тақырыптары бойынша бөлімдері мен тармақшалары бар мазмұн. (Еркін жауап.)
№ 3
(Бағалау, 122-бет.) Пікір алмасу! «Құжат немесе кітап не туралы екенін білу үшін мазмұны қажет». Ойларыңды ортаға салыңдар.
Қалай ойлаймыз. Мазмұнсыз 200 беттік оқулықты елестет.
Жауап үлгісі. Келісемін. Мазмұн керекті бөлімді бірден табуға мүмкіндік береді, ал электрондық құжатта сілтеме арқылы сол жерге өтуге де болады. Онсыз бәрін қатарынан парақтауға тура келер еді. Сонымен қатар мазмұнға қарап, кітаптың не туралы екенін алдын ала біле аламыз.
Жауабы: иә, мазмұн құжат не туралы екенін білуге және онда тез бағдарлауға керек. (Негізделген пікір.)
№ 4
(Ойлануға берілген сұрақтар, № 1.) Мазмұны дегеніміз не?
Шешуі. Мазмұны (оглавление) — тұтас бір туындының тарауы, бөлімі, параграфы, тақырыпшасы немесе басқа да жекелеген бөліктерінің бет нөмірлері бар тізімі. Оны кітаптың басында немесе соңында береді. Содержание — жинаққа енгізілген бірнеше шығарманың орналасқан беттерін көрсететін тізім.
Жауабы: оглавление — бір құжаттың бөліктері мен беттерінің тізімі.
№ 5
(Ойлануға берілген сұрақтар, № 2.) Мазмұнның қандай түрлерін білесің?
Шешуі. Қолмен жасалған мазмұн және автоматты мазмұн бар. Автоматты мазмұн екі түрлі (автоматты жинақталған мазмұн 1 және 2), сондай-ақ оны кірістірілген немесе өз стильдерің бойынша жасауға болады.
Жауабы: қолмен және автоматты.
№ 6
(Ойлануға берілген сұрақтар, № 3.) Мазмұнды қандай стильдердің көмегімен жасауға болады?
Шешуі. Тақырыптардың кірістірілген стильдерімен («Тақырып 1» — «Тақырып 9») немесе пайдаланушылар стильдерімен: оларды пайдаланушының өзі жасайды.
Жауабы: тақырыптардың кірістірілген стильдері және пайдаланушылар стильдері.
№ 7
(Ойлануға берілген сұрақтар, № 4.) Пайдаланушылардың стилі бойынша мазмұнды қалай жасауға болады?
Қалай ойлаймыз. Бұл сабақтағы мазмұн құру кезеңдері.
Шешуі. Мазмұн орнына шерт → Ссылки → Оглавление → Оглавление… → Параметры… → «Доступные стили» тобынан тақырып стилін тауып, «Уровень» өрісіне 1-ден 9-ға дейінгі санды енгіз → басқа стильдер үшін қайтала → ОК.
Жауабы: «Оглавление…» → «Параметры…» арқылы әр стиль үшін деңгейді (1-ден 9-ға дейін) көрсетіп, ОК басу.
№ 8
(Ойлануға берілген сұрақтар, № 5.) Жасалған мазмұнды қалай өшіруге болады? Өзің жасаған мазмұнды басқа құжаттарға пайдалану үшін сақтап қоюға бола ма?
Шешуі. Өшіру: мазмұнды ерекшелеп, Ссылки → Оглавление → Удалить оглавление. Сақтауға болады: Ссылки → Оглавление → Сохранить выделенный фрагмент в коллекцию оглавлений….
Жауабы: «Удалить оглавление» арқылы өшіреді, мазмұндар топтамасында сақтауға болады.
№ 9
(Тапсырма, № 1, 122-бет.) «Спорт», «Музыка», «Әдебиет», «Мәдениет», «Өнер», «Кино», «Туризм» тақырыптарының бірін таңда. Таңдап алған тақырыбың бойынша оның мазмұнын әзірле.
Қалай ойлаймыз. Мазмұн — жоспар сияқты: тақырыпты бөлімдер мен тақырыпшаларға бөл.
Жауап үлгісі («Музыка» тақырыбы):
- Аспаптар 1.1. Домбыра 1.2. Қобыз
- Жанрлар
- Композиторлар
- Менің өмірімдегі музыка
Жауабы: таңдалған тақырып бойынша тақырыпшалары бар 3–5 бөлімнен тұратын мазмұн. (Еркін жауап.)
№ 10
(Тапсырма, № 2, 122-бет.) Мазмұнын жасаудың ең қарапайым тәсілі — тақырыптардың кірістірілген стилін пайдалану. Microsoft Word-та тақырыптардың тоғыз түрлі кірістірілген стилі берілген: «Тақырып 1» — «Тақырып 9». Мазмұн элементтерінің деңгейін мәтіннің жекелеген бөліктеріне енгізуге болады. 1-тапсырмада жасалған мазмұнның бірнеше кірістірілген стилін қолдан.
Қалай ойлаймыз. Алдымен тақырыптарды белгілейміз: басты тақырыптарға «Заголовок 1», тармақшаларға «Заголовок 2». Содан кейін автоматты мазмұнды кірістіреміз.
Шешуі.
Жауабы: бірінші деңгейлі тақырыбы және екінші деңгейлі тақырыпшалары бар, автоматты түрде жиналған мазмұн. (Компьютерде тексеріледі.)
№ 11
(Үй тапсырмасы, 122-бет.) Оқулықтан «Информатика» пәні бойынша өткен тақырыптардың бірін таңда. Тармақшаларға бөліп, оның мазмұнын жаса және оған атау бер. Не себепті солай атағаныңды түсіндір.
Қалай ойлаймыз. Тақырыпты бірнеше шағын мәселеге бөл және әрқайсысына қысқа атау бер.
Жауап үлгісі. Таңдалған тақырып — «Сымсыз желілер».
- Сымсыз желілер дегеніміз не
- Wi-Fi деген не
- Bluetooth деген не
- Желіні қалай қорғауға болады
Атауын негіздеу: «Сымсыз желілер» тақырыбы таныс әрі тармақтарға оңай бөлінеді.
Жауабы: таңдалған тақырыптың тармақтары мен атаулары бар мазмұн және таңдаудың негіздемесі. (Еркін жауап.)
Жадынама
- Тақырыптарды стильдермен белгіле, сонда мазмұн өзі жиналады.
- Түзетуден кейін мазмұнды жаңарт.
- Оглавление — бір құжатқа, содержание — жинаққа арналған.