§ 10. Оғыз қағанаты (IX–XI ғғ. басы)

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). I бөлім: VI–IX ғасырлардағы Қазақстан. 27–30-беттер.

Нені үйренесің

• «оғыз» этнонимінің мағынасын және сөздің қайдан шыққанын түсіндіруді.
• «Оғызнама» дастанының тарихи дерек ретінде неге қызықты екенін айтуды.
• Картадан оғыздар қайда өмір сүріп, қайда қоныс аударғанын көрсетуді.
• Оғыз мемлекетінің неге ыдырағанын және оғыздар қандай із қалдырғанын түсіндіруді.

Ой қозғау

• Этноним дегеніміз не? Халықтың немесе тайпаның атауы.
• Сырдария қайда орналасқан? Қазақстанның оңтүстігімен Арал теңізіне қарай ағатын үлкен өзен.
• «IX ғасырдың соңы — XI ғасырдың басы» дегеніміз не? Шамамен 880–1010 жылдар, яғни 1000–1100 жыл бұрын.
• Дастан дегеніміз не? Батырлар туралы халықтың ұзақ уақыт ауыздан-ауызға жеткізген үлкен жыры.

Тақырыпты талдаймыз

Оғыздар кімдер еді және Оғызханның қандай қатысы бар

Оғыз есімі VI ғасырдан бастап белгілі. Ежелгі қытай жылнамаларында оғыздар «угу» деген атпен VI ғасырдан бастап кездесе бастайды. Оғыз мемлекетін құрған Оғызхан есімді тарихи тұлғаның ерліктері «Оғызнама» дастанында жырланады. «Оғызнама» дастанында Оғыз қағанның өзінің ұлдарының қол астындағы рулар мен тайпаларды «боз ок», «үш ок» деп екі топқа бөліп бергені көрсетіледі.

📌 Есте сақта! Кейбір түркі халықтары (түрікмендер, қарақалпақтар және т.б.) өздерінің шежірелерін Оғызханнан таратады.

📌 Есте сақта! М. Қашқаридың «Диуани луғат ат-түрік» атты еңбегінде оғыздардың 24 тайпадан тұрғандығы жазылған.

Бұрынғы тарихи отандарында оғыздар Сегіз оғыздар, Тоғыз оғыздар, Үш оғыздар деген тайпалық одақтар құрды. Күшейіп, көрші тайпаларды жаулап алған кездерінде оларды Отыз оғыздар деп те атады. Оғыздарды бұрынғы Ұлы Түрік қағанатына кірген түркітілдес тайпалар құрады.

Олар қайдан келді: уақыт таспасы

Карта сөзбен

28-беттегі «Ежелгі оғыз ұлыстарының аумағы (VII–VIII ғғ.)» картасында: Алтай таулары, Хангай таулары, Байкал көлі, Селенга өзені, Гоби шөлі. Жасыл түспен «Сегіз оғыздар» (солтүстікте, Хангай тауларына жақын), ақшыл сарымен «Тоғыз оғыздар» (оңтүстік пен шығыста, Гобиге қарай), қызғылт-сарымен «Үш оғыздар» (Алтайға және қарлұқтарға жақын) боялған. Сондай-ақ қарлұқтар мен басмылдар жазылған.

Оғыздардың маңызы неде

📌 Бұл маңызды! Оғыздар Еуразия кеңістігінде түрік, қазақ, әзірбайжан, түрікмен, қырғыз, қарақалпақ, татар, башқұрт, өзбек тәрізді түркітілдес халықтардың қалыптасуларына және олардың мемлекеттерінің құрылуына өздерінің үлестерін қосты.

🌟 Оғыздардың жаңғырығы бүгін де естіледі: оғыз тобы — түрікмен, түрік және әзірбайжан тілдерінің негізі. Оғыздардың «Қорқыт ата кітабы» түркі халықтарына әйгілі, ал қазақтар үшін Қорқыт ата — аңызға айналған күйші, Сыр бойының дана қарты.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Сыр бойындағы қалалардың (Жанакенттің де) қираған орны Қызылорда облысында, сонда Қорқыт ата ескерткіш-кешені де бар. Сапарға шықсаңыздар, картадан баламен бірге табыңыздар. Сұраңыз: «Оғыз және ок (жебе) сөздерінің ортақ жағы неде?»

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• «Оғыз» сөзі қайдан шыққан? Бұл аңызға айналған Оғызхан есімі, сонымен бірге түркі халқының атауы. Қытай жылнамаларында — «угу».
• Қашқари бойынша оғыздардың неше тайпасы болды? 24.
• Астанасы қайда болды? Сырдария бойындағы Янгикентте (Жанакентте).
• Оғыз мемлекетінің құлауына не себеп болды? X ғасырдың соңы — XI ғасырдың басындағы селжұқтардың соққысы және XI ғасырдың екінші жартысынан қыпшақтардың қысымы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Оғыз қағанаты қандай аумақта және қашан өмір сүрген?

Қалай ойлаймыз. Уақыт таспасын қара: қашан мемлекет құрылды, қай өзен бойында, қай теңіздер арасында.

Жауап үлгісі.

• Қашан: IX ғасырдың соңы — XI ғасырдың басында.
• Қайда: Сырдарияның орта және төменгі ағыстарында; аумағы Арал теңізі бойын жағалап, Каспий теңізіне дейін созылды.
• Орталығы: Сырдария бойындағы Янгикент (Жанакент) қаласы.
• Мемлекет басшысы жабғу деп аталды.

Жауабы: IX ғасырдың соңы — XI ғасырдың басында Сырдария бойында, Аралдан Каспийге дейінгі аумақта; орталығы — Янгикент.

№ 2

Оғыздардың алғашқы қоныстары мен кейінгі Сырдария, Арал бойындағы мемлекетінің орналасқан аумағын анықта.

Қалай ойлаймыз. Картаны алып, жолды қадам-қадаммен ізде: Орхон → Жетісу → Сырдария → Арал мен Каспий.

Шешуі.

1. Алғашқы қоныстары (VI–VII ғғ.): Орхон өзенінен (Моңғолия) батысқа қарай Жетісу жері арқылы Сырдарияға дейін. Картада: Сегіз оғыздар — Хангайға жақын солтүстікте, Тоғыз оғыздар — Гобиге қарай оңтүстік пен шығыста, Үш оғыздар — Алтайға және қарлұқтарға жақын.
2. IX ғасырдың екінші жартысынан қарлұқтардың келуіне байланысты олар Жетісудан Сырдарияның орта және төменгі ағыстарына көшті.
3. Кейінгі мемлекеті: Сырдария бойында, Арал теңізін жағалап, Каспийге дейін; орталығы — Янгикент (Жанакент).
4. Селжұқтар мен қыпшақтардың қысымымен бір бөлігі Еділге дейін, бір бөлігі Жерорта теңізіне дейін барды.

Жауабы: алғашқы қоныстары — Орхоннан Жетісу арқылы Сырдарияға дейін; кейінгі мемлекеті — Сырдарияның орта және төменгі ағысы, Арал мен Каспий аралығы.

Жадынама

• Даталар: VI–VII ғасырлар — одақтар; IX ғасырдың екінші жартысынан — қоныс аудару; IX ғасырдың соңы — XI ғасырдың басы — мемлекет.
• Орындар: Орхон, Жетісу, Сырдария, Арал, Каспий, Еділ, Жерорта теңізі.
• Терминдер: этноним, дастан, оғыз, «боз ок» және «үш ок», жабғу.

Шағын тест