§ 11. Қимақ қағанаты (IX–XI ғғ. басы)
Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). I бөлім: VI–IX ғасырлардағы Қазақстан. 30–32-беттер.
Нені үйренесің
- Батыс Түрік қағанатының орнында пайда болған үш мемлекетті атап, Қимақ қағанатын картадан табуды.
- Қағанаттың қалай басқарылғанын түсіндіруді: қаған, жабғу, шад.
- Қимақтардың немен күн көргенін және олардың не себепті қала салғанын айтып беруді.
- Қимақтар туралы қандай деректерден білетінімізді атауды.
Ой қозғау
- Қаған кім? Түркі мемлекетінің билеушісі.
- Павлодар мен Семей арқылы қандай өзен ағады? Ертіс.
- Отырықшы өмір дегеніміз не? Бір жерде тұрақты тұру: үйде, қалада, егін егіп өмір сүру.
- IX ғасыр қанша жыл бұрын болды? Шамамен 1100–1200 жыл бұрын.
Тақырыпты талдаймыз
Батыс Түрік қағанатының орнында пайда болған үш мемлекет
Батыс Түрік қағанаты құлаған соң, оның жерінде IX–XI ғасырлар аралығында үш ірі мемлекеттік бірлестік өмір сүрді:
- Қарлұқ қағанаты — Жетісу жерінде, Түргеш қағанатының орнына келді.
- Оғыз мемлекеті — Сырдарияның орта және төменгі ағысын және Арал теңізі бойын жайлады.
- Қимақ қағанаты — қазіргі Солтүстік, Шығыс және Орталық Қазақстанның далалық өңірлерін мекендеді.
📌 Оқулықта «Қимақ қағанатының аумағы» (XI ғ.) картасы берілген: жасыл түспен Алтайдың батысындағы және Саяндағы өңір боялған. Жанына Зайсан көлі, Ертіс өзені, Алтай тауы, Ханғай тауы, Тянь-Шань, Түрфан және қарлұқтар жазылған.
Бәрі қалай басталды: уақыт таспасы
Мемлекетті кім басқарды
Мемлекетті қаған биледі. Оған тайпалардың көсемі — жабғулар бағынды. Ал жекелеген ру-тайпаларды шадтар басқарды. Билік мұрагерлікке қалып отырды. Мемлекетті басқару ісіне әскербасылар белсенді қатысты.
📌 Есіңде сақта! Деректерге қарағанда, құрамына 7 тайпа кірген қимақтар одағы VIII ғасырдың басында құрылған.
Қимақтар немен айналысты
- Мал шаруашылығы — ата кәсіп: қой, жылқы, сиыр, түйе және ешкі.
- Егіншілік — оңтүстікте және «Ұлы Жібек жолының» тармақтары таралған аудандарда, отырықшылар арасында.
- Қолөнер: жүннен мата тоқыды, киім тікті, тері иледі, ағаш бұйымдар жасады.
- Темір өңдеу: қару-жарақ және құрал-саймандар.
- Зергерлік іс: алтын, күміс тәрізді қымбат металдардан әшекей, сән-салтанат бұйымдары.
Ертіс бойындағы қалалар
Көшпелі қимақтардың оңтүстіктегі қалалармен сауда-саттық жасауы қала мәдениетінің дамуына ықпал етті. Араб географы әл-Идриси (XII ғ.) қимақтар елінің тарихи картасын сызған. Оның мәліметтеріне қарасақ, қимақтарда 16 қала болған. Бұл қалалар оңтүстіктен солтүстікке қарай таралған сауда жолдарының бойында, өзендер мен көлдердің жағасында, тау асуларының маңында және пайдалы қазба байлықтары шығатын кен орындарына жақын жерлерде салынған. Қалаларда сауда базарлары, діни ғибадатханалар болды. Қалалардың көпшілігі Ертіс өзенінің бойын жағалап жүретін сауда жолдарында орналасты. Көптеген қалалары оңтүстіктегі Ферғанадан қимақтардың орталығына апаратын екі үлкен керуен жолының бойында орналасқан.
Мемлекеттің орталығы — Ертіс өзені бойындағы Имакия (Қимакия) қаласы. Қаған осы қалада орналасқан. Қала мемлекет астанасы ретінде сыртқы жаудан жақсы қорғалды: оның айналасында темір қақпалы қорғандар, биік қамалдар болды. Қаланың ішінде базарлар мен ғибадатханалар бой көтерген.
🌟 Қимақ қалаларынан ежелгі түркі жазуы бар қол айналар табылған (IX–X ғғ.). Демек, ол жерде түркі тілінде жазуды білген!
Қимақтар туралы нені және қайдан білеміз
- Әл-Идриси (XII ғ.) қимақтар елінің тарихи картасын сызды, 16 қаласын атады.
- Әл-Қимақи (XI ғасырдың басы) — өзі қимақ аймағынан шыққан ғалым. Кітабында қалалар, бекіністер, сауда жолдары, егіншаруашылығы, діни нанымдар мен әдет-ғұрыптар туралы құнды деректер қалдырған.
- Археологиялық олжа: IX–X ғасырлардағы ежелгі түркі жазуы бар қол айналар — қимақ қалаларында жазу мәдениеті болғанының айғағы.
- Көршілермен қарым-қатынас: қимақ қағандары жаңа жерлерді жаулап алуға баса көңіл бөлді, сонымен бірге көрші мемлекеттермен тығыз қарым-қатынаста болды.
💡 Қағанаттың құлауына бірнеше жағдай себеп болды: жерінің тым кеңдігі, көшпелілермен соғыс жүргізу және қимақтардың ішіндегі қыпшақ хандарының мемлекет билігін өз қолдарына алуға тырысуы.
👨👩👧 Ата-анаға. Баламен бірге картадан Ертісті табыңыздар: ол Шығыс Қазақстан мен Павлодар облысы арқылы ағады. «Қалалар неге дәл өзеннің бойында пайда болды?» деп сұраңыз (су, сауда жолдары, жайылым мен егістік).
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Батыс Түрік қағанатының орнында қандай үш мемлекет пайда болды? Қарлұқ қағанаты, Оғыз мемлекеті және Қимақ қағанаты.
- Қимақтарда VIII ғасырда және IX ғасырда неше тайпа болды? Алдымен жеті, кейін он екі.
- Қағанаттың орталығы қайда болды? Ертіс бойындағы Имакия (Қимакия) қаласы.
- Қимақтар кіммен сауда жасады? Оғыздармен, қарлұқтармен және Енисей қырғыздарымен, сондай-ақ оңтүстіктегі қалалармен.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Әл-Идриси қимақтар туралы қандай деректер қалдырды?
Қалай ойлаймыз. Параграфтағы әл-Идриси туралы абзацты қайта оқы: ол не сызды, нені санады?
Шешуі. Араб географы әл-Идриси (XII ғ.) қимақтар елінің тарихи картасын сызды. Оның мәліметтеріне қарағанда, қимақтарда сауда базарлары мен діни ғибадатханалары бар 16 қала болған. Қалалар оңтүстіктен солтүстікке қарай таралған сауда жолдарының бойында, өзендер мен көлдердің жағасында, тау асуларының маңында және кен орындарына жақын жерлерде салынған. Көпшілігі Ертіс бойындағы сауда жолдарында орналасты.
Жауабы: қимақтар елінің картасы, 16 қала, базарлар мен ғибадатханалар, қалалардың көбі — Ертіс бойында.
№ 2
31-беттегі «Қимақ қағанатының аумағы» картасынан қимақтардың қандай аймақта орналасқандарын анықта.
Қалай ойлаймыз. Картадағы жасыл түспен боялған өңірді тауып, оның жанындағы жазуларды оқы.
Шешуі.
- Ертіс өзені мен Зайсан көлін тап.
- Жасыл түспен боялған өңір — қимақтар аумағы: Алтайдың батысы мен Саян тауларының маңы.
- Оның жанында Ханғай тауы, Тянь-Шань, Түрфан, қарлұқтар жазылған — олар қимақтардың көршілері мен шекарасын көрсетеді.
- Мәтін бойынша қағанат Солтүстік, Шығыс және Орталық Қазақстанның далалық өңірлерін қамтыды, оңтүстікте Жоңғар Алатауына дейін созылды.
Жауабы: Ертіс бойындағы, Алтайдың батысындағы өңір (Зайсан көлінің маңы); орталығы — Имакия (Қимакия) қаласы.
Жадынама
- Даталар: VIII ғасырдың басы — қимақтар; IX ғасыр — мемлекет; X ғасыр — батысқа жылжу және сауда; XI ғасырдың басы — әл-Қимақи.
- Жерлер: Ертіс, Жоңғар Алатауы, Имакия.
- Терминдер: қағанат, жабғу, шад, отырықшы, қала мәдениеті.