Атлах қаласы қайда болған?

Талас өзенінің бойында, Жетісудың оңтүстік-батысында, қазіргі Қазақстан мен Қырғызстан шекарасында.

Шайқас қашан болды?

751 жылдың шілдесінде.

Қытайлар шайқас алдында қандай қалаларды басып алды?

Тараз (740 ж.), Суяб (748 ж.), Шаш (749 ж.).

Шаш билеушісінің баласы арабтардан не сұрады?

Қытайларға қарсы көмек.

§ 9. Атлах (Талас) шайқасы (751 ж. жазы)

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). I бөлім: VI–IX ғасырлардағы Қазақстан. 25–27-беттер.

Нені үйренесің

Қытай әскері неге Талас өзенінің бойына келгенін және кім кіммен соғысқанын түсіндіруді.
740–751 жылдардағы оқиғалардың ретін айтуды.
Картадан Талас өзенін, Атлах, Тараз, Суяб, Шаш қалаларын көрсетуді.
Бұл шайқасты неге дүниежүзілік маңызы бар оқиға деп санайтынын түсіндіруді.

Ой қозғау

Қағанат дегеніміз не? Басында қаған тұрған көшпелілер мемлекеті.
Қазақстанда Жетісу қайда орналасқан? Оңтүстік-шығыста: Балқаш, Іле өңірі және Жоңғар Алатауының бөктері.
«VIII ғ.» дегеніміз не? Біздің заманымыздың 701–800 жылдары. Бұл шамамен 1300 жыл бұрын.
Түргештер кім? Жетісуда Түргеш қағанатын (704–756 жж.) құрған түркі халқы.

Тақырыпты талдаймыз

Кім кімге қарсы шықты

VIII ғасыр картасын елестетші. Орта Азияға батыс пен оңтүстіктен арабтар келді: олардың мемлекеті Араб халифаты деп аталды. Шығыстан қуатты қытай империясы — Таң қысым жасады. Ал ортада, Жетісуда және Сырдария бойында түркілер: түргештер, қарлұқтар, соғдылықтар (оазистер мен қалалардың тұрғындары) өмір сүрді.

Оқулықтағы 25-беттегі «Араб халифатының Атлах шайқасы қарсаңындағы бағындырған жерлері» картасында жасыл түспен үлкен халифат боялған: Солтүстік Африка мен Дамаскіден Әмудария мен Кабулға дейін. Қалалардың ішінде Мекке, Медина, Бағдад, Бұхара, Мерв, Хиуа аталған.

Оқиғалар қалай өрбіді: уақыт таспасы

Қазір 2026 жыл, демек шайқас шамамен 1275 жыл бұрын болды (2026 − 751).

Атлах қайда орналасқан

📌 Есте сақта! Шайқас 751 жылдың шілде айында Талас өзенінің бойындағы Атлах қаласының жанында өтті.

Атлах Талас өзенінің бойында, қазіргі Қазақстан мен Қырғызстанның шекарасында орналасқан. Талас өзені бүгін де ағып жатыр: Тараз қаласы (Жамбыл облысында) сол өзеннің бойында тұр.

💡 Іздену. Картадан Талас өзенінің қандай аймақта екенін анықта. Жауабын төмендегі № 3 жаттығудан қара.

Шайқас қалай өтті

Қытай әскерінің артынан қарлұқ әскері тұтқиылдан шабуыл жасады. «Ду Хуаньның Батысқа саяхат естеліктері» атты қытай дерегінде осы шайқас туралы былайша баяндалған: «Соғыс бес тәулікке созылды. Шайқас мейлінше қиян-кескі жүріп жатқанда, Таң империясы құрамындағы қарлұқтар көтеріліс жасап, арабтар жағына шығып кетеді. Нәтижесінде арабтар мен қарлұқтардың қолы Таң армиясын екі бүйірден қыспаққа алып соққылайды. Осындай тегеурінді соққыдан Гао Сяньчжи (қытай әскерінің қолбасшысы) қолы түгелге жуық қырылды. Ал Гао Сяньчжидің өзі болса қан майданнан зорға дегенде жанын сауғалап, қашып құтылады».

Екі жақтан қыспаққа түскен қытай әскері ауыр шығынға ұшырап, қаша жөнелді. Ұрыс нәтижесінде қытайлықтардан жүз мың адамнан елу мың адамы қаза болып, жиырма мыңдайы тұтқынға түскен.

26-беттегі «Атлах (Талас) шайқасы» картасында көрсеткілер бар: көк — біріккен түргеш-араб әскері Самарқаннан, Соғдианадан және Хорасаннан Таласқа келеді; күлгін — қарлұқ әскері; қызыл — шығыстан келген қытайлар, ал қызыл үзік сызық — олардың шегіну жолы.

💡 Қарлұқтар сақ бақылаушылар болды. Олар өз далаларына басты қауіп Қытайдан келетінін түсініп, арабтар жағын таңдады. Бұл олар үшін суық есеп болды, жай ғана жанашырлық емес.

Бұл шайқас нені өзгертті

📌 Бұл маңызды! 751 жылғы осы шайқаста түркілердің арабтармен бірге жеңіске жетуі Таң империясының орталазиялық істерге араласуына тоқтау салды. Осы шайқастан соң қытайлықтар 10 ғасырдай уақыт бұл өлкеге аяқ басудан қаймықты.

Қытайдың жеңіліске ұшырауы тарихымыздағы рухани, саяси және этникалық өзгерістер қатарындағы аса маңызды және шешуші оқиға болды.

Негізгі салдары:

Саясат. Таң империясы Орта Азияның ісіне араласуын тоқтатты. Қытайлықтар 10 ғасырдай уақыт осы өлкеге келмеді.
Мәдениет. Жеңіс түркілердің қытай емес, араб-ислам мәдениетін таңдауына ықпал етті.
Карта. Атлах шайқасында қытай әскері шегінуге мәжбүр болғанмен, арабтар да тұрақтап қала алмады: Орта Азияда басталған наразылық оларды да шегінуге мәжбүр етті. Бұл жағдай түргештердің тәуелсіздігі нығаюына мүмкіндік жасағанмен, олар екіге бөлініп, өзара күресті. Шайқастан соң Алтай мен Тарбағатайдан келген қарлұқтар Жетісуда саяси үстемдікке қол жеткізуді ойластыра бастады. Олардың араб жағына шығуы түркі-қарлұқтардың Жетісудағы саяси жағдайдан өте жақсы хабардар болғанын көрсетеді. 756 жылдан соң қарлұқтардың Жетісудағы саяси билігі бекіп, Қарлұқ қағанаты пайда болды.

🌟 Шайқаста арабтар мен қарлұқтар көп олжаға ие болды. Қолға түскен тұтқындар қатарында қытай кәсіпшілері де болды. Олар қағаз бен жібек жасауды үйрету үшін Самарқан мен Иракқа жіберілді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Картадан Талас өзенін және Тараз қаласын тауып көріңіздер. Баладан қытай әскерінің шығыстан, арабтардың батыстан келген жолын көрсетуін сұраңыз. Сосын: «Сен қарлұқ болсаң, кімнің жағына шығар едің?» деп сұраңыз. Бұл — тарихи ойлауды жаттықтырудың жақсы тәсілі.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

Атлах қаласы қайда болған? Талас өзенінің бойында, Жетісудың оңтүстік-батысында, қазіргі Қазақстан мен Қырғызстан шекарасында.
Шайқас қашан болды? 751 жылдың шілдесінде.
Қытайлар шайқас алдында қандай қалаларды басып алды? Тараз (740 ж.), Суяб (748 ж.), Шаш (749 ж.).
Шаш билеушісінің баласы арабтардан не сұрады? Қытайларға қарсы көмек.
Кім арабтар жағына шықты? Қарлұқтар.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Атлах шайқасын картаға қарай отырып сипатта.

Қалай ойлаймыз. 26-беттегі картаның түсіндірмесін оқы: көрсеткілердің түсі кімді білдіреді?

Шешуі.

Көк көрсеткілер — біріккен түргеш-араб әскері Самарқаннан, Соғдианадан және Хорасаннан Таласқа келеді.
Қызыл көрсеткі — қытай әскері шығыстан келеді, Атлахта қыспаққа түседі.
Күлгін көрсеткі — қарлұқ әскері Алтай мен Тарбағатай жағынан шайқас кезінде қытайдың артынан соққы береді.
Қызыл үзік сызық — қытай әскерінің шегіну жолы.
Қытайлар жеңіліп, жүз мыңнан елу мыңы қаза болды, жиырма мыңдайы тұтқынға түсті.

Жауабы: шығыстан келген қытайлар Талас бойында араб, түргеш және қарлұқ әскерлерінің қыспағына түсіп, жеңілді.

№ 2

Оқушылар үш топқа бөлініп, бірі арабтардың, екіншісі қытайлықтардың, үшіншілері қарлұқтардың Атлах шайқасындағы ұстанымдарын сипаттап жазады.

Қалай ойлаймыз. Әр топ өз тарапының мақсатын және шайқастағы рөлін жазады.

Жауап үлгісі.

1-топ. Арабтар.

Шаш билеушісінің баласының шақыруымен Хорасаннан әскер жіберді (құрамында мұсылман соғдылықтар мен түріктер де болды).
Қытайдың Орта Азияға жылжуын тоқтатқысы келді.
Қарлұқтармен бірге Таң әскерін екі жақтан қысып, жеңіске жетті.

2-топ. Қытайлықтар.

Түргеш қағанаты ыдыраған соң, өз қолдағандарына көмектесеміз деген сылтаумен Жетісуға басып кірді; 740–749 жылдары Тараз, Суяб, Шашты алды.
Сырдария аймағына жақындап, арабтармен кездесті.
Қолбасшы Гао Сяньчжи әскері қыспақта қырылып, өзі зорға қашып құтылды.

3-топ. Қарлұқтар.

Бастапқыда Таң империясы құрамында болды.
Шайқас қызған кезде көтеріліс жасап, арабтар жағына шықты.
Басты қауіп Қытайдан келетінін түсініп, дұрыс таңдау жасады; 756 жылдан кейін Жетісудың иесіне айналды.

Жауабы: арабтар Қытайдың жылжуын тоқтатты; қытайлар жеңіліп шегінді; қарлұқтар жағын ауыстырып, шайқастың нәтижесін шешті және соның пайдасын көрді.

№ 3

(нөмірсіз «Іздену!» тапсырмасы: картадан Талас өзенінің қандай аймақта екенін анықта)

Қалай ойлаймыз. Картадан Тараз бен Шымкент қалаларын тап: Талас Жетісудың оңтүстік-батысында, Қырғызстанға жақын.

Шешуі.

Талас Тянь-Шаньнан (Қырғызстан аумағынан) басталады.
Қазақстанның Жамбыл облысы арқылы, Тараз қаласының жанымен ағады.
«Атлах шайқасы» картасында Талас шайқас орнының жанында белгіленген; оңтүстігінде Ферғана мен Соғдиана, солтүстігінде түргештер жазылған.

Жауабы: Талас өзені Жетісудың оңтүстік-батысында, Қазақстан мен Қырғызстан шекарасында; жанында Атлах болған.

№ 4

(нөмірсіз «Еске түсір!» тапсырмасы: түргештер неге екі бөлікке бөлініп кетті?)

Қалай ойлаймыз. § 5-ті еске түсір: екі топ және таққа таласу.